Niemcza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: miejscowość Niemcza w województwie lubuskim.
Niemcza
Widok na Niemczę z drogi krajowej nr 8
Widok na Niemczę z drogi krajowej nr 8
Herb Flaga
Herb Niemczy Flaga Niemczy
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat dzierżoniowski
Gmina Niemcza
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie ok. 1282
Burmistrz Grzegorz Kosowski
Powierzchnia 19,81 km²
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

3145 [1]
157,0 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 74
Kod pocztowy 58-230
Tablice rejestracyjne DDZ
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Niemcza
Niemcza
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Niemcza
Niemcza
Ziemia 50°43′N 16°50′E/50,716667 16,833333Na mapach: 50°43′N 16°50′E/50,716667 16,833333
TERC
(TERYT)
5020102074
SIMC 0984232
Urząd miejski
Rynek 10
58-230 Niemcza
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Niemcza w Wikisłowniku
Strona internetowa

Niemcza (niem. Nimptsch) – miasto w woj. dolnośląskim, w powiecie dzierżoniowskim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Niemcza. Położone nad rzeką Ślęzą, na obszarze Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich. Historycznie leży na Dolnym Śląsku. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. wałbrzyskiego.

Baszta Bramy Górnej
Widok na Niemczę w 1752 roku
Rynek w Niemczy

Według danych z 31 marca 2011 miasto liczy 3145 mieszkańców.

Obecnie ośrodek usługowy regionu turystycznego. Niewielkie zakłady przemysłu maszynowego, odzieżowego, drzewnego, dziewiarskiego i spożywczego.

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miasta, nadana przez Słowian, przybyłych na Śląsk w VI wieku n.e.[2], wywodzi się prawdopodobnie od starosłowiańskiego słowa Niemiec (nemz = niemy)[3], które to oznaczało obcą osobę. Według zapisów z kroniki Thietmara z Merseburga nazwa grodu pochodzi od tego, że została zbudowana przez Niemców. Wg. jednej z teorii budowniczymi grodu byli niemieccy jeńcy wojenni, którzy zbudowali go za czasów Mieszka I lub dawniej[4].

Zamek w Niemczy

Według legendy Niemcza została odbudowana przez Niemców – osoby spoza grodu[5].

W 1154 roku wymieniona jest jako Nemechi, w 1238 Zlemech, a w dokumencie łacińskim z 1290 wymieniona we fragmencie "in territorio Nympczensi"[6]. Polską nazwę Niemcz w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[7]. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje polską nazwę w formie Niemcz oraz zgermanizowaną Nimptsch[6]..

Historia[5][edytuj | edytuj kod]

  • 990 r. – zdobycie przez Mieszka I Niemczy wraz ze Śląskiem kosztem państwa czeskiego. Kronikarz czeski Mnich Sazawski napisał wtedy: "Nemci perdita est", tj. Niemcza została stracona.
  • 1017 r. – Niemcza zasłynęła w Europie zwycięską bitwą, kiedy to za panowania Bolesława Chrobrego odparto najazd zbrojny cesarza niemieckiego Henryka II wraz z oddziałami czeskimi i lutyckimi. Bardzo szczegółowo fakt ten opisał niemiecki kronikarz Thietmar.
  • 1155 r. – Papież Hadrian IV wymienia Niemczę jako jeden z grodów kasztelańskich należących do Biskupstwa wrocławskiego.
  • 1213-1216 r. – na zamku w Niemczy przebywa Jadwiga, księżniczka pochodząca ze starego arystokratycznego rodu Andechs-Meran, żona Henryka Brodatego i matka Henryka Pobożnego, późniejsza święta, patronka Śląska, fundatorka kościołów w Niemczy. Zamek ten do czasów przedwojennych znany był jako Zamek Jadwigi.
  • 1244 r. – w kościele Św. Wojciecha w Starej Niemczy podpisany zostaje dokument wydany przez księcia Bolesława Rogatkę dotyczący budowy katedry we Wrocławiu wraz z otrzymanymi przywilejami na tę okoliczność. Uczestniczył w tym ważnym momencie biskup Tomasz z Wrocławia i pięciu kasztelanów. Kopia tego dokumentu istnieje w Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu.
  • 1282 r. – Niemcza otrzymuje prawa miejskie z rąk Henryka IV Probusa. Istnieje jednakże duże prawdopodobieństwo, że Niemcza mogła posiadać je już wcześniej.
  • 1288 r. – zostaje wzniesiona na zamku niemczańskim kaplica.
  • 1295 r. – budowa w Niemczy fortyfikacji, przebudowa zamku i murów obronnych, które zaopatrzone są w dwie bramy i cztery furty. Taki stan pozostał do dziś.
  • 1329 r. – wraz z hołdem lennym złożonym we Wrocławiu przez ks. legnickiego, Bolesława III Rozrzutnego, Niemcza przechodzi pod zwierzchnictwo korony czeskiej
  • 1331 r. – Niemcza odpiera skutecznie ataki wojsk króla czeskiego Jana Luksemburskiego, który oblegał miasto. Obrona ta uniemożliwiła połączenie się wojsk Jana Luksemburskiego z wojakami krzyżackimi, co z kolei przyczyniło się do zwycięstwa króla Władysława Łokietka w wojnie z Krzyżakami.
  • 1393-1675 r. – Niemcza jest własnością książąt legnicko-brzeskich.
  • 1419-1430 r. – Niemcza jest ostoją ruchu husyckiego na Śląsku. Po poddaniu się grodu zostają zburzone mury obronne.
  • 1585 r. – przebudowa średniowiecznego zamku na styl renesansowy.
  • 1635 r. – urodził się w Niemczy poeta barokowy, późniejszy syndyk Wrocławia, Daniel Casper von Lohenstein. Jedna z jego posiadłości, pałac w Kietlinie, do dziś jest dobrze zachowana.
  • 1675 r. – 21 września umiera bezpotomnie w wieku 15 lat, ostatni potomek dynastii Piastów Śląskich – Jerzy Wilhelm, władca Niemczy. Miasto przechodzi na okres prawie 70 lat pod bezpośrednie panowanie Królestwa Czeskiego.
  • 1741 r. – Niemcza wchodzi w skład państwa pruskiego
  • 1790 r. – przebywa w Niemczy Johann Wolfgang von Goethe, słynny poeta niemiecki zaprzyjaźniony z Adamem Mickiewiczem – m.in. w Restauracji Rycerskiej (dziś Łabędź), co upamiętnia miedziana tablica).
  • 1871 r. – Niemcza częścią zjednoczonych Niemiec
  • 1945 r.
    • styczeń zbliżanie się Armii Czerwonej spowodowało ucieczkę i ewakuację ludności niemieckiej z terenów Pomorza i Śląska[8][9] zarządzonej przez władze niemieckie bez przygotowania[10]. Z tego powodu wielu ludzi zginęło – bądź to w wyniku działań frontowych, bądź wskutek wysokich mrozów[11].
    • 9 maja Niemcza zostaje zajęta przez wojska radzieckie
    • włączenie miasta wraz z Dolnym Śląskiem do państwa polskiego
    • zaczęli przybywać Polacy z obszarów, które po konferencji jałtańskiej znalazły się poza nową wschodnią granicą Polski. Polaków tych wysiedlano na podstawie narzuconych przez rząd ZSRR umów, które podpisał marionetkowy i podporządkowany Stalinowi Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN.)[11].
    • początek wysiedlenia niewielu pozostałych jeszcze po zimowej ucieczce i ewakuacji dotychczasowych mieszkańców miasta do Niemiec; przybywają emigranci z Kresów Wschodnich
    • napływ uciekinierów z Grecji. Prawie do końca lat 90. XX wieku Grecy stanowili znaczącą część mieszkańców Niemczy – m.in. w latach 70. i 80. dysponowali własną szkołą podstawową.
  • 1996 r. – 700-lecie kościoła w Niemczy.
  • 1997 r. – wielka powódź, która swoim zasięgiem objęła również Gminę Niemcza, m.in. zalany został stadion miejski.
  • 1998 r. – 20 marca podpisanie układu o partnerstwie z niemieckim miastem Gladenbach, leżącym w północnej Hesji.
  • 2008 r. – 23 października podpisanie układu o partnerstwie z czeskim miastem Letohrad[12].
  • 2009 r. – 22 maja podpisanie układu o partnerstwie z francuskim miastem Monteux[13]

Zabytki[5][14][edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Piotra i Pawła
Dolna Brama
Pałac Piotrówek w Niemczy

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[15]:

  • ośrodek historyczny miasta z rynkiem o wydłużonym, wrzecionowatym kształcie
  • zamek, gotyckorenesansowy z końca XVI-XIX w., ul. Królowej Jadwigi 6
  • kościół ewangelicki pw. św. Jerzego, ob. nieczynny, ul. Gumińska, z 1612 r., przebudowany w 1888 r.
  • mury obronne, z XV w., fragmenty kamiennych fortyfikacji
  • baszta Bramy Górnej, ul. Bolesława Chrobrego 3, z XVI w., przebudowana w 1936 r.
  • ratusz neoromański z lat 1853-62, Rynek 10
  • kamienica, ul. Królowej Jadwigi 1, z 1870 r.
  • plebania, pl. Mieszka I 6, z 1840 r., przebudowana w 1900 r.
  • dom, ul. Piastowska 13, po 1870 r.
  • kamienica, Rynek 5, z XVI w., przebudowana w 1861 r.
  • kamienica, Rynek 6, z XVI w., przebudowana po 1860 r.
  • dom, Rynek 8, po 1860 r.
  • kamienica, Rynek 9, z XVI w., przebudowana po 1860 r.
  • dom, Rynek 16, z XVIII w., przebudowany w XIX/XX w. (dec. pl. Wolności)
  • dom, Rynek 14, z 1865 r.
  • kamienica, Rynek 15, z 1865 r.
  • hotel, ob. dom, Rynek 17, z 1860 r., przebudowany w 1945 r.
  • dom, Rynek 18, po 1860 r.
  • dom, Rynek 19, po 1860 r.
  • dom, Rynek 20, po 1860 r.
  • dom, Rynek 24, z ok. 1700 r., przebudowany w początku XX w.
  • dom, Rynek 25, z 1800 r., przebudowany w początku XX w.
  • dom, Rynek 31, z 1887 r.
  • dom, Rynek 33, z XVIII w., przebudowany w XIX/XX w.,(dec. pl. Wolności)
  • dom, Rynek 34, z połowy XVIII w., przebudowany po 1920 r.
  • dom, Rynek 35, z początku XIX w., przebudowany w XIX/XX w. (dec. pl. Wolności)
  • dom, Rynek 37, z XVI w., przebudowany w latach 1730-40
  • dom, Rynek 38, z XVIII w., przebudowany po 1920 r.
  • dom, Rynek 49, z 1870 r.
  • dom, pl. Stary 1, z początku XIX w.

inne zabytki:

  • kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny z 1865 roku, z 60-metrową wieżą
  • kościół pod wezwaniem św. Wojciecha z 1612 roku

Transport[edytuj | edytuj kod]

Międzynarodowa trasa E67 (DK8) WilnoPraga przebiega w granicach administracyjnych miasta, ale faktycznie jest traktowana jako jego obwodnica, gdyż nie przecina terenów zamieszkanych. Ponadto istnieje część trakcyjna linii kolejowej KobierzycePiława Górna wybudowanej w 1884. Odcinek do Kobierzyc zamknięto w 1995, a 5 lat później odcinek do Piławy Górnej (od 2006 cała linia kolejowa jest nieprzejezdna).

Rozrywka[16][edytuj | edytuj kod]

  • cykliczne Dni Niemczy odbywające się na rynku w połowie maja
  • PAF – Ogólnopolski Przegląd Amatorskich Filmów o zabytkowych miastach
  • ogólnopolskie zawody w staniu na materacu dmuchanym umieszczonym na wodzie
  • imprezy okolicznościowe oraz czasowe wystawy oraz galerie
  • nieWagary z Marzanną
  • Dzień Otwarty Szkół Niemczańskich
  • Festyn Parafialny organizowany od 2008 roku przez ks. Tadeusza Pitę

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

W 2006 roku w Niemczy, która "grała" filmowe Maciejowice Bogusław Linda nakręcił część swojego filmu pt. Jasne błękitne okna[17].

W 2007 roku Niemcza stała się tłem dla wydarzeń z filmu Pora Mroku reżyserii Grzegorza Kuczeriszki[18] .

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[19]:

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

szlak turystyczny żółty Przeworno - Gromnik - Biały KościółNieszkowiceCzerwieniecŻelowiceBłotnicaPiotrkówekOstra GóraNiemcza - Tatarski Okop - Dolina Piekielnego Potoku - Gilów - Piława Dolna - Owiesno - Góra Parkowa - Bielawa - Kalenica - Nowa Ruda - Tłumaczów - Radków - Pasterka - Karłów - Skalne Grzyby - Batorów - Duszniki-Zdrój - Szczytna - Zamek Leśna - Polanica-Zdrój - Bystrzyca Kłodzka - Igliczna - Międzygórze - Przełęcz Puchacza

szlak turystyczny zielony Jordanów Śląski - Glinica - Janówek - Sokolniki - Łagiewniki - Przystronie - Jasinek - Niemcza - Stasin - Starzec - Strachów - Żelowice[20]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 III 2011.
  2. Hugo Weczerka, Handbuch der historischen Stätten: Schlesien. Stuttgart: Alfred Kröner Verlag, 2003. ISBN 3-520-31602-1.
  3. "Trafnie więc pisze Stanisław Rospond: Może nazwa Niemcza, pierwotnie Niemcy, utworzona została od Niemiec (Němъcъ: němъ) ale w znaczeniu pierwotnym "każdego obcego". Należy przy tym nadmienić, że wyraz prasłowiański nemz = niemy mógł być pożyczką od plemienia celtyckiego Nemětae. Kontakty celtycko – słowiańskie zostały potwierdzone w zapożyczeniach z języka celtyckiego". [w:] Studia historica Slavo-Germanica. Uniwersytet Poznański. 1970/72. nr 7-9, str. 165 op. cit. Stanisław Rospond. Polszczyzna śląska 1970. s. 14
  4. Władysław Jan Grabski, "300 miast wróciło do Polski. Informator historyczny", PAX, Warszawa 1960, str.283.
  5. 5,0 5,1 5,2 Rafał Eysymontt i in.; red. nauk. Marta Młynarska-Kaletynowa, Niemcza: Wielka historia małego miasta, wyd. Towarzystwo Miłośników Niemczy i Ziemi Niemczańskiej, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002, Wyszukaj tę książkę w księgozbiorze Biblioteki Narodowej
  6. 6,0 6,1 Nimptsch – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego
  7. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.25.
  8. Jürgen Thorwald – Wielka ucieczka
  9. Gorycz klęski i wyzwolenia
  10. Niemiecka Ucieczka przyciąga widzów – Wydarzenia w Stopklatka.pl
  11. 11,0 11,1 Pochodzenie terytorialne dzisiejszych mieszkańców Śląska
  12. Zagraniczni Partnerzy
  13. informacje portalu miejskiego
  14. Lista zabytków na oficjalnej stronie Urzędu Miasta w Niemczy
  15. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 29 sierpnia 2012]. s. 14-15.
  16. Ogólnodostępne aktualności portalu miejskiego
  17. Jest to kino kobiece, dlatego tu jestem. Bogusław Linda z planu "Jasnych błękitnych okien". [dostęp 2011-12-04].
  18. http://www.walbrzych.info/pl/wiadomosci,News,4345,pora-mroku-w-niemczy.html
  19. Zagraniczni partnerzy. [dostęp 2011-12-04].
  20. Informacje zawarte na stronie PTTK Strzelin; dostęp: 20.02.2014

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg