Niemcza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Niemcza (ujednoznacznienie).
Niemcza
Widok na Niemczę z drogi krajowej nr 8
Widok na Niemczę z drogi krajowej nr 8
Herb Flaga
Herb Niemczy Flaga Niemczy
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat dzierżoniowski
Gmina Niemcza
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie ok. 1282
Burmistrz Grzegorz Kosowski
Powierzchnia 19,81 km²
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

3145[4]
157,0 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 74
Kod pocztowy 58-230
Tablice rejestracyjne DDZ
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Niemcza
Niemcza
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Niemcza
Niemcza
Ziemia 50°42′57″N 16°50′06″E/50,715833 16,835000
TERC
(TERYT)
5020102074
SIMC 0984232
Urząd miejski
Rynek 10
58-230 Niemcza
Strona internetowa

Niemcza (niem. Nimptsch) – miasto w województwie dolnośląskim, w powiecie dzierżoniowskim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Niemcza. Położone nad rzeką Ślęzą, na obszarze Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich. Historycznie leży na Dolnym Śląsku. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. wałbrzyskiego.

Baszta Bramy Górnej
Widok na Niemczę w 1752 roku
Rynek w Niemczy

Według danych z 31 marca 2011 miasto liczy 3145 mieszkańców.

Obecnie ośrodek usługowy regionu turystycznego. Niewielkie zakłady przemysłu maszynowego, odzieżowego, drzewnego, dziewiarskiego i spożywczego.

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miasta, nadana przez Słowian, przybyłych na Śląsk w VI wieku n.e.[5], wywodzi się prawdopodobnie od starosłowiańskiego słowa Niemiec (nemz = niemy)[6], które to oznaczało obcą osobę. Według zapisów z kroniki Thietmara z Merseburga nazwa grodu pochodzi od tego, że została zbudowana przez Niemców. Według jednej z teorii budowniczymi grodu byli niemieccy jeńcy wojenni, którzy zbudowali go za czasów Mieszka I lub dawniej[7].

Zamek w Niemczy

Według legendy Niemcza została odbudowana przez Niemców – osoby spoza grodu[1].

W 1154 roku wymieniona jest jako Nemechi, w 1238 Zlemech, a w dokumencie łacińskim z 1290 wymieniona we fragmencie "in territorio Nympczensi"[8]. Polską nazwę Niemcz w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[9]. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje polską nazwę w formie Niemcz oraz zgermanizowaną Nimptsch[8]..

Historia[1][edytuj | edytuj kod]

  • 990 r. – zdobycie przez Mieszka I Niemczy wraz ze Śląskiem kosztem państwa czeskiego. Kronikarz czeski Mnich Sazawski napisał wtedy: "Nemci perdita est", tj. Niemcza została stracona.
  • 1017 r. – Niemcza zasłynęła w Europie zwycięską bitwą, kiedy to za panowania Bolesława Chrobrego odparto najazd zbrojny cesarza niemieckiego Henryka II wraz z oddziałami czeskimi i lutyckimi. Bardzo szczegółowo fakt ten opisał niemiecki kronikarz Thietmar.
  • 1155 r. – Papież Hadrian IV wymienia Niemczę jako jeden z grodów kasztelańskich należących do Biskupstwa wrocławskiego.
  • 1213-1216 r. – na zamku w Niemczy przebywa Jadwiga, księżniczka pochodząca ze starego arystokratycznego rodu Andechs-Meran, żona Henryka Brodatego i matka Henryka Pobożnego, późniejsza święta, patronka Śląska, fundatorka kościołów w Niemczy. Zamek ten do czasów przedwojennych znany był jako Zamek Jadwigi.
  • 1244 r. – w kościele Św. Wojciecha w Starej Niemczy podpisany zostaje dokument wydany przez księcia Bolesława Rogatkę dotyczący budowy katedry we Wrocławiu wraz z otrzymanymi przywilejami na tę okoliczność. Uczestniczył w tym ważnym momencie biskup Tomasz z Wrocławia i pięciu kasztelanów. Kopia tego dokumentu istnieje w Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu.
  • 1282 r. – Niemcza otrzymuje prawa miejskie z rąk Henryka IV Probusa. Istnieje jednakże duże prawdopodobieństwo, że Niemcza mogła posiadać je już wcześniej.
  • 1288 r. – zostaje wzniesiona na zamku niemczańskim kaplica.
  • 1295 r. – budowa w Niemczy fortyfikacji, przebudowa zamku i murów obronnych, które zaopatrzone są w dwie bramy i cztery furty. Taki stan pozostał do dziś.
  • 1329 r. – wraz z hołdem lennym złożonym we Wrocławiu przez ks. legnickiego, Bolesława III Rozrzutnego, Niemcza przechodzi pod zwierzchnictwo korony czeskiej
  • 1331 r. – Niemcza odpiera skutecznie ataki wojsk króla czeskiego Jana Luksemburskiego, który oblegał miasto. Obrona ta uniemożliwiła połączenie się wojsk Jana Luksemburskiego z wojakami krzyżackimi, co z kolei przyczyniło się do zwycięstwa króla Władysława Łokietka w wojnie z Krzyżakami.
  • 1393-1675 r. – Niemcza jest własnością książąt legnicko-brzeskich.
  • 1419-1430 r. – Niemcza jest ostoją ruchu husyckiego na Śląsku. Po poddaniu się grodu zostają zburzone mury obronne.
  • 1585 r. – przebudowa średniowiecznego zamku na styl renesansowy.
  • 1635 r. – urodził się w Niemczy poeta barokowy, późniejszy syndyk Wrocławia, Daniel Casper von Lohenstein. Jedna z jego posiadłości, pałac w Kietlinie, do dziś jest dobrze zachowana.
  • 1675 r. – 21 września umiera bezpotomnie w wieku 15 lat, ostatni potomek dynastii Piastów Śląskich – Jerzy Wilhelm, władca Niemczy. Miasto przechodzi na okres prawie 70 lat pod bezpośrednie panowanie Królestwa Czeskiego.
  • 1741 r. – Niemcza wchodzi w skład państwa pruskiego
  • 1790 r. – przebywa w Niemczy Johann Wolfgang von Goethe, słynny poeta niemiecki zaprzyjaźniony z Adamem Mickiewiczem – m.in. w Restauracji Rycerskiej (dziś Łabędź), co upamiętnia miedziana tablica).
  • 1871 r. – Niemcza częścią zjednoczonych Niemiec
  • 1945 r.
    • styczeń zbliżanie się Armii Czerwonej spowodowało ucieczkę i ewakuację ludności niemieckiej z terenów Pomorza i Śląska[10][11] zarządzonej przez władze niemieckie bez przygotowania[12]. Z tego powodu wielu ludzi zginęło – bądź to w wyniku działań frontowych, bądź wskutek wysokich mrozów[13].
    • 9 maja Niemcza zostaje zajęta przez wojska radzieckie
    • włączenie miasta wraz z Dolnym Śląskiem do państwa polskiego
    • zaczęli przybywać Polacy z obszarów, które po konferencji jałtańskiej znalazły się poza nową wschodnią granicą Polski. Polaków tych wysiedlano na podstawie narzuconych przez rząd ZSRR umów, które podpisał marionetkowy i podporządkowany Stalinowi Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN.)[13].
    • początek wysiedlenia niewielu pozostałych jeszcze po zimowej ucieczce i ewakuacji dotychczasowych mieszkańców miasta do Niemiec; przybywają emigranci z Kresów Wschodnich
    • napływ uciekinierów z Grecji. Prawie do końca lat 90. XX wieku Grecy stanowili znaczącą część mieszkańców Niemczy – m.in. w latach 70. i 80. dysponowali własną szkołą podstawową.
  • 1996 r. – 700-lecie kościoła w Niemczy.
  • 1997 r. – wielka powódź, która swoim zasięgiem objęła również Gminę Niemcza, m.in. zalany został stadion miejski.
  • 1998 r. – 20 marca podpisanie układu o partnerstwie z niemieckim miastem Gladenbach, leżącym w północnej Hesji.
  • 2008 r. – 23 października podpisanie układu o partnerstwie z czeskim miastem Letohrad[14].
  • 2009 r. – 22 maja podpisanie układu o partnerstwie z francuskim miastem Monteux[15].

Filia Groß-Rosen[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości znajdowała się filia obozu koncentracyjnego Groß-Rosen[16].

Zabytki[1][17][edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Piotra i Pawła
Dolna Brama

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[18]:

  • ośrodek historyczny miasta z rynkiem o wydłużonym, wrzecionowatym kształcie
  • zamek, gotyckorenesansowy z końca XVI-XIX w., ul. Królowej Jadwigi 6
  • pałac w Piotrkówku
  • kościół ewangelicki pw. św. Jerzego, ob. nieczynny, ul. Gumińska, z 1612 r., przebudowany w 1888 r.
  • mury obronne, z XV w., fragmenty kamiennych fortyfikacji
  • baszta Bramy Górnej, ul. Bolesława Chrobrego 3, z XVI w., przebudowana w 1936 r.
  • ratusz neoromański z lat 1853-62, Rynek 10
  • kamienica, ul. Królowej Jadwigi 1, z 1870 r.
  • plebania, pl. Mieszka I 6, z 1840 r., przebudowana w 1900 r.
  • dom, ul. Piastowska 13, po 1870 r.
  • kamienica, Rynek 5, z XVI w., przebudowana w 1861 r.
  • kamienica, Rynek 6, z XVI w., przebudowana po 1860 r.
  • dom, Rynek 8, po 1860 r.
  • kamienica, Rynek 9, z XVI w., przebudowana po 1860 r.
  • dom, Rynek 16, z XVIII w., przebudowany w XIX/XX w. (dec. pl. Wolności)
  • dom, Rynek 14, z 1865 r.
  • kamienica, Rynek 15, z 1865 r.
  • hotel, ob. dom, Rynek 17, z 1860 r., przebudowany w 1945 r.
  • dom, Rynek 18, po 1860 r.
  • dom, Rynek 19, po 1860 r.
  • dom, Rynek 20, po 1860 r.
  • dom, Rynek 24, z ok. 1700 r., przebudowany w początku XX w.
  • dom, Rynek 25, z 1800 r., przebudowany w początku XX w.
  • dom, Rynek 31, z 1887 r.
  • dom, Rynek 33, z XVIII w., przebudowany w XIX/XX w.,(dec. pl. Wolności)
  • dom, Rynek 34, z połowy XVIII w., przebudowany po 1920 r.
  • dom, Rynek 35, z początku XIX w., przebudowany w XIX/XX w. (dec. pl. Wolności)
  • dom, Rynek 37, z XVI w., przebudowany w latach 1730-40
  • dom, Rynek 38, z XVIII w., przebudowany po 1920 r.
  • dom, Rynek 49, z 1870 r.
  • dom, pl. Stary 1, z początku XIX w.

inne zabytki:

  • kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny z 1865 roku, z 60-metrową wieżą
  • kościół pod wezwaniem św. Wojciecha z 1612 roku

Transport[edytuj | edytuj kod]

Międzynarodowa trasa E67 (DK8) WilnoPraga przebiega w granicach administracyjnych miasta, ale faktycznie jest traktowana jako jego obwodnica, gdyż nie przecina terenów zamieszkanych. Ponadto istnieje część trakcyjna linii kolejowej KobierzycePiława Górna wybudowanej w 1884. Odcinek do Kobierzyc zamknięto w 1995, a 5 lat później odcinek do Piławy Górnej (od 2006 cała linia kolejowa jest nieprzejezdna).

Rozrywka[19][edytuj | edytuj kod]

  • cykliczne Dni Niemczy odbywające się na rynku w połowie maja
  • PAF – Ogólnopolski Przegląd Amatorskich Filmów o zabytkowych miastach
  • ogólnopolskie zawody w staniu na materacu dmuchanym umieszczonym na wodzie
  • imprezy okolicznościowe oraz czasowe wystawy oraz galerie
  • nieWagary z Marzanną
  • Dzień Otwarty Szkół Niemczańskich
  • Festyn Parafialny organizowany od 2008 roku przez ks. Tadeusza Pitę

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

W 2006 roku w Niemczy, która "grała" filmowe Maciejowice Bogusław Linda nakręcił część swojego filmu pt. Jasne błękitne okna[20].

W 2007 roku Niemcza stała się tłem dla wydarzeń z filmu Pora Mroku reżyserii Grzegorza Kuczeriszki[21] .

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[22]:

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

szlak turystyczny żółty Przeworno - Gromnik - Biały KościółNieszkowiceCzerwieniecŻelowiceBłotnicaPiotrkówekOstra GóraNiemcza - Tatarski Okop - Dolina Piekielnego Potoku - Gilów - Piława Dolna - Owiesno - Góra Parkowa - Bielawa - Kalenica - Nowa Ruda - Tłumaczów - Radków - Pasterka - Karłów - Skalne Grzyby - Batorów - Duszniki-Zdrój - Szczytna - Zamek Leśna - Polanica-Zdrój - Bystrzyca Kłodzka - Igliczna - Międzygórze - Przełęcz Puchacza

szlak turystyczny zielony Jordanów Śląski - Glinica - Janówek - Sokolniki - Łagiewniki - Przystronie - Jasinek - Niemcza - Stasin - Starzec - Strachów - Żelowice[23]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Rafał Eysymontt i in.; red. nauk. Marta Młynarska-Kaletynowa, Niemcza: Wielka historia małego miasta, wyd. Towarzystwo Miłośników Niemczy i Ziemi Niemczańskiej, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002, Wyszukaj tę książkę w księgozbiorze Biblioteki Narodowej
  2. Lista zabytków na oficjalnej stronie Urzędu Miasta w Niemczy
  3. Ogólnodostępne aktualności portalu miejskiego
  4. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 III 2011.
  5. Hugo Weczerka, Handbuch der historischen Stätten: Schlesien. Stuttgart: Alfred Kröner Verlag, 2003. ISBN 3-520-31602-1.
  6. "Trafnie więc pisze Stanisław Rospond: Może nazwa Niemcza, pierwotnie Niemcy, utworzona została od Niemiec (Němъcъ: němъ) ale w znaczeniu pierwotnym "każdego obcego". Należy przy tym nadmienić, że wyraz prasłowiański nemz = niemy mógł być pożyczką od plemienia celtyckiego Nemětae. Kontakty celtycko – słowiańskie zostały potwierdzone w zapożyczeniach z języka celtyckiego". [w:] Studia historica Slavo-Germanica. Uniwersytet Poznański. 1970/72. nr 7-9, s. 165 op. cit. Stanisław Rospond. Polszczyzna śląska 1970. s. 14
  7. Władysław Jan Grabski, "300 miast wróciło do Polski. Informator historyczny", PAX, Warszawa 1960, s. 283.
  8. 8,0 8,1 Nimptsch – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego
  9. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.25.
  10. Jürgen Thorwald – Wielka ucieczka
  11. Gorycz klęski i wyzwolenia
  12. Niemiecka Ucieczka przyciąga widzów – Wydarzenia w Stopklatka.pl
  13. 13,0 13,1 Pochodzenie terytorialne dzisiejszych mieszkańców Śląska
  14. Zagraniczni Partnerzy
  15. informacje portalu miejskiego
  16. Abraham Kajzer: Za drutami śmierci. Wałbrzych, Muzeum Gross-Rosen: 2013.
  17. Lista zabytków na oficjalnej stronie Urzędu Miasta w Niemczy
  18. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 29 sierpnia 2012]. s. 14-15.
  19. Ogólnodostępne aktualności portalu miejskiego
  20. Jest to kino kobiece, dlatego tu jestem. Bogusław Linda z planu "Jasnych błękitnych okien". [dostęp 2011-12-04].
  21. http://www.walbrzych.info/pl/wiadomosci,News,4345,pora-mroku-w-niemczy.html
  22. Zagraniczni partnerzy. [dostęp 2011-12-04].
  23. Informacje zawarte na stronie PTTK Strzelin; dostęp: 20.02.2014

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]