Nikiszowiec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Nikiszowiec
część Katowic
Państwo  Polska
Miasto Katowice
Status część
Położenie na mapie Katowic
Mapa lokalizacyjna Katowic
Nikiszowiec
Nikiszowiec
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Nikiszowiec
Nikiszowiec
Ziemia 50°14′36,06″N 19°04′53,22″E/50,243350 19,081450Na mapach: 50°14′36,06″N 19°04′53,22″E/50,243350 19,081450
Fragment zabudowy Nikiszowca
Nikiszowiec – zabytkowy familok
Familok od podwórza

Nikiszowiec (niem. Nikischschacht, śl. Ńikisz) – część dzielnicy administracyjnej Janów-Nikiszowiec miasta Katowice[1].

Początkowo było to osiedle robotnicze dla górników kopalni "Giesche" wybudowane na terenie obszaru dworskiego Gieschewald (Giszowiec) w latach 19081918 z inicjatywy koncernu górniczo-hutniczego Georg von Giesches Erben.

9 maja 1924 roku nastąpiła likwidacja obszaru dworskiego i Nikiszowiec wraz z Giszowcem włączono do gminy Janów. W 1951 osiedle stało się częścią nowego miasta – Szopienic. W 1960 roku Nikiszowiec wraz z Szopienicami został włączony do miasta Katowic i od tego czasu wraz z Janowem stanowi administracyjną dzielnicę miasta[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie nazwy osiedla[edytuj | edytuj kod]

Nazwa osiedla pochodzi od położonego w jego pobliżu szybu "Nikischschacht" (obecnie Poniatowski) i jest spolszczoną wersją jego niemieckiej nazwy. Natomiast nazwa samego szybu wywodzi się od nazwiska przedstawiciela spółki Georg von Giesches Erben (Spadkobiercy Gieschego) barona Nickisch von Rosenegk[3].

Początki[edytuj | edytuj kod]

Kominy elektrociepłowni Jerzy i wagoniki Balkana

Powstanie osiedla sięga początku XX wieku, kiedy to koncern "Georg von Giesches Erben" zapoczątkował eksploatację nowych pokładów węgla w polu "Reserve". W 1904 r. rozpoczęto drążenie szybu "Carmer" i zainstalowano nowe maszyny. 13 maja 1907 roku powołano obszar dworski Giszowiec.

Dla górników zatrudnionych w kopalni "Giesche" w 1907 przystąpiono do budowy osiedla górniczego Giszowiec, w którym jak się później okazało liczba mieszkań dla pracowników kopalni stała się niewystarczająca. W grudniu 1908 Wydział Powiatowy w Katowicach wydał zgodę na wybudowanie nowej kolonii robotniczej zlokalizowanej w pobliżu Janowa, w sąsiedztwie szybu "Nickisch"[4], jednego z czternastu szybów kopalni „Giesche” (dziś szyb „Poniatowski” kopalni „Wieczorek”).

Osiedle zaprojektowali architekci Emil i Georg Zillmannowie z Charlottenburga, twórcy zabudowy Giszowca. W 1911 r. oddano do użytku pierwszy blok mieszkalny. Wtedy właśnie kolonia otrzymała swego żandarma, a w 1913 r. zastępcę naczelnika obszaru dworskiego, którym został asesor górniczy Ernest Mogwitz. W 1914 r. przystąpiono do budowy neobarokowego kościoła na centralnym placu. Świątynię tę również zaprojektowali Zillmannowie. W kościele znajdują witraże wykonane przez Georga Schneidera z Ratyzbony i zabytkowe organy braci Rieger z Karniowa[5].

Z powodu wybuchu I wojny światowej budowę przerwano, a parafianie uczęszczali do tymczasowego kościoła w budynku kotłowni przy szybie Albert. Wojna powstrzymała również budowę osiedla górniczego. Wielu mężczyzn trafiło do wojska, co spowodowało jednocześnie mniejsze wydobycie węgla w kopalni Giesche. W tym czasie wydobycie węgla zmalało o około 30%[6]. Do pracy pod ziemią zaczęto przyjmować kobiety i chłopców w wieku od 14 do 16 lat[6]. Dodatkowo zatrudniano jeńców wojennych i robotników przymusowych z byłego zaboru rosyjskiego. W 1917 roku 33% załogi w kopalni stanowili jeńcy[7].

Ludność cywilna zamieszkująca osiedle dotkliwie odczuwała kłopoty z zaopatrzeniem w żywność[8]. Pracownicy kopalni, w celu poprawy zaopatrzenia w żywność i dla wywalczenia podwyżki płac, postanowili strajkować. W dniach 8-11 września 1916 r. doszło do strajku. W związku z czym władze kopalni zapewniły pracownikom zakup dodatkowych środków spożywczych. Kolejny strajk odbył się w lipcu 1918 r. Górnicy domagali się m.in. skrócenia czasu pracy, lepszego zaopatrzenia w żywność i podwyższenia zarobków.

Buntujących się pracowników kopalni Giesche wysłano na front lub skazano wyrokiem sądu wojskowego na karę więzienia w twierdzy w Nysie. Mieszkańcy Giszowca i Nikiszowca w czasie wojny wskutek niedożywienia cierpieli na wiele chorób, a brak opieki lekarskiej sytuację tę pogarszał. W chwili zakończenia wojny w Nikiszowcu wybuchła epidemia tyfusu[9].

Powstania śląskie[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu I wojny światowej większość mieszkańców Nikiszowca oczekiwała na przyłączenie Górnego Śląska do Polski. Część z nich postanowiła chwycić za broń. W 1919 roku utworzono komórkę Polskiej Organizacji Wojskowej, przygotowującej swoich członków do podjęcia walki zbrojnej. Komendantem został Feliks Marszalski, a jego zastępcą Teodor Chrószcz. 13 sierpnia 1919 roku górnicy kopalni Giesche przyłączyli się do strajku generalnego. W czasie tego strajku doszło do wybuchu I powstania śląskiego. Bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania była masakra robotników w kopalni "Mysłowice", dokonana przez oddział Grenzschutzu.

Elewacja familoka w Nikiszowcu

Podczas powstań śląskich (1919-1921), a szczególnie w czasie pierwszego powstania, w Nikiszowcu toczyły się zacięte walki o przyłączenie terenów Górnego Śląska do Polski. O wydarzeniach tamtych czasów opowiada film Kazimierza Kutza "Sól ziemi czarnej". Pod koniec drugiej dekady XX wieku Nikiszowiec liczył około 7 tysięcy mieszkańców[10].

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

20 marca 1921 roku w przeprowadzonym na Górnym Śląsku plebiscycie w Nikiszowcu wraz z Giszowcem uprawnionych do głosowania było 4288 osób, zagłosowało 4222. Za przyłączeniem do Polski opowiedziało się 3056 osób. W samym Nikiszowcu za pozostawieniem Śląska w granicach Niemiec głosowało 672 osób, natomiast za przyłączeniem do Polski 1946[11].

Nikiszowiec znalazł się w granicach II Rzeczypospolitej w czerwcu 1922. W 1924 nastąpiła likwidacja obszaru dworskiego Gieschewald i osiedle zostało włączone do gminy Janów. W okresie międzywojennym na terenie osiedla propagowano kulturę polską i rozwijano działalność wielu organizacji społecznych, m.in.: Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" (gniazdo to nosiło nazwę "Nikisz-Giszowiec"), chóru męskiego im. Stanisława Moniuszki, chóru mieszanego Wolność (w 1927 roku zmiana nazwy na Halka), Towarzystwa Czytelni Ludowych i Związku Harcerstwa Polskiego[12].

Górnicy, rozczarowani pogarszającymi się warunkami życiowymi, buntowali się przeciwko redukcji zatrudnienia i obniżce płac. Na czele lokalnego ruchu rewolucyjnego stanął jeden z czołowych działaczy komunistycznych na Górnym Śląsku, górnik kopalni "Giesche", Józef Wieczorek. W marcu 1937 w kopalni "Giesche" doszło do strajku, który był ostatnim poważnym wystąpieniem górnośląskich robotników przed wybuchem II wojny światowej. Trwające w tym czasie strajki zostały zobrazowane w filmie Kazimierza Kutza "Perła w koronie".

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

4 września 1939, w wyniku inwazji wojsk hitlerowskich na Polskę, Nikiszowiec znalazł się pod okupacją niemiecką. Okupanci rozpoczęli prześladowania polskich patriotów. Usunięto wszelkie ślady polskości z życia publicznego. Likwidowano wszelkie polskie instytucje i organizacje. Okupanci zrywali i niszczyli polskie szyldy i symbole narodowe. W całej gminie usunięto polskie nazwy ulic i zastąpiono je niemieckimi. 3 lutego 1942 władze niemieckie nazwę gminy Janów, która wydawała się być bardzo polską, zmieniły na niemiecką "Gieschewald", nawiązując do dawnej nazwy obszaru dworskiego, przy czym Nikiszowiec nazwano Gieschewald-Mitte, Janów zmieniono na Gieschewald-Nord, a Giszowiec na Gieschewald-Süd.

Brama prowadząca na podwórze

W 1943 Niemcy zarekwirowali na cele wojenne 4 dzwony z kościoła św. Anny, zostawiając tylko najmniejszy, który ważył 581 kg. Dzwony te zostały odlane przez firmę Schillinga w Appoldzie koło Weimaru[13]. Nosiły nazwy: Paweł, Maria, Józef, Barbara, Anna i miały dla nikiszowian dużą wartość materialną i znaczenie religijne.

W czasie okupacji na terenie Nikiszowca i całej gminy Janów działały różne organizacje konspiracyjne. Celem ich była walka z okupantem. Organizowano m.in. działalność sabotażową i dywersyjną. Na początku II wojny światowej na terenie Nikiszowca i całego Górnego Śląska przystąpiono do rejestracji ludności. Akcja ta zwana była "palcówką" (ze względu na to, że w dowodzie umieszczano odcisk palca zamiast zdjęcia). Mieszkańcy osiedla musieli określić narodowość i język. Większość mieszkańców, aby uniknąć represji, podawała jako ojczysty etnolekt śląski i tym samym została wpisana na niemiecką listę narodowościową (Deutsche Volksliste)[14]. Z tego względu Górnoślązaków mobilizowano i uzupełniano nimi szeregi Wehrmachtu. Masowy pobór do niemieckiego wojska i przedłużająca się wojna spowodowały brak rąk do pracy w kopalni Giesche. W związku z tym do pracy zatrudniano kobiety, młodzież i jeńców wojennych. Jeńcy, głównie Rosjanie, zostali zakwaterowani w barakach mieszkalnych w pobliżu szybu Zbyszko (przy obecnej ul. Transportowców). Stan jeńców był tak zły, że wzbudzał współczucie u miejscowych górników i mieszkańców Nikiszowca, którym też nie wiodło się najlepiej[15].

27 stycznia 1945 Nikiszowiec wraz z Katowicami został wyzwolony spod okupacji.

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Tablice informacyjne na Szlaku Zabytków Techniki
Tablica upamiętniająca uznanie Nikiszowca za pomnik historii

28 stycznia 1945 przedstawiciele komitetów powstałych w Janowie, Nikiszowcu i Giszowcu utworzyli Tymczasową Radę Gminną, na której czele stanął Józef Żymła z Giszowca[16]. Przywrócono polskie nazwy ulic i miejscowości. W 1947 Naczelnikiem Gminy Janów został Emanuel Zielosko. Pod koniec lat 40. XX wieku między Nikiszowcem a Giszowcem kopalnia "Wieczorek" wybudowała nowe osiedle dla swoich pracowników. Osiedle to nazwano Kolonią Wysockiego.

22 marca 1951 Nikiszowiec został włączony w skład miasta Szopienice, a budynek urzędu gminy przeznaczono wówczas na szpital miejski. Od 1960 Szopienice wraz z Nikiszowcem zostają włączone w skład miasta Katowice i od tego czasu Nikiszowiec wraz z Janowem stanowi administracyjną dzielnicę miasta Katowic.

W 1978 Nikiszowiec wpisano do rejestru zabytków i jest objęty ochroną prawną.

Czasy obecne[edytuj | edytuj kod]

Obecnie górnicze osiedle jest turystyczną atrakcją miasta Katowic i województwa śląskiego.

We wrześniu 2005 Lech Kaczyński, wówczas kandydat PiS-u na prezydenta, odwiedził osiedle górnicze w Nikiszowcu. Jednym z punktów jego wizyty był niedzielny obiad u śląskiej rodziny Zofii i Kazimierza Sowińskich. Obiad składał się z rosołu z makaronem, rolady, klusek śląskich i modrej kapusty[17].

19 października 2006 w Tyskim Muzeum Piwowarstwa odbyło się uroczyste otwarcie Szlaku Zabytków Techniki. Na ulicach Katowic i w Silesia City Center zostały ustawione tablice informacyjne o miejscach, które tworzą szlak. Jednym z obiektów na trasie jest Nikiszowiec.

9 grudnia 2006 na terenie Nikiszowca rozpoczęto kręcenie nowego dokumentalno-fabularnego filmu Nadzieja umiera ostatnia. Serial TVN w reżyserii Radosława Dunaszewskiego będzie opowiadał o 10 katastrofach górniczych[18][19].

W 2008 obchodzono 100-lecie powstania Nikiszowca. W ramach obchodów zorganizowano m.in. 1. Międzynarodowy Festiwal Sztuki Naiwnej "NIKISZ-FOR", 1. Światowy Zlot Nikiszowian[20], wystawę Muzeum Historii Katowic: „Nikiszowiec 1908-2008. Z dziejów osiedla i parafii". 25 października 2008 w kościele św. Anny odsłonięto tablicę upamiętniającą projektantów górniczego osiedla Emila i Georga Zillmannów. Na uroczystość przybył odnaleziony niedawno przez Joannę Tofilską z Giszowca pracującą w Muzeum Historii Katowic Jörn Zillmann[21], wnuk Emila Zillmanna. W grudniu 2008 zorganizowany również został 1. świąteczny jarmark w Nikiszowcu. Pieniądze zarobione na tej imprezie Nikiszowianie przeznaczą na zakup monitoringu w dzielnicy[22].

14 stycznia 2011 roku Nikiszowiec został przez Prezydenta RP wpisany na listę Pomników historii.[23].

Problemy społeczne[edytuj | edytuj kod]

Fragment podwórza w Nikiszowcu

Powstały jako osiedle robotnicze związane z górnictwem Nikiszowiec odczuwa obecnie skutki przemian ustrojowych oraz wymieszania się ludności miejscowej z napływową po II wojnie światowej. Znacznie osłabło wsparcie lokalnej społeczności ze strony KWK "Wieczorek". Upadły państwowe zakłady, które dawniej dawały pracę mieszkańcom. Znaczna część mieszkańców dzielnicy posiada wykształcenie zawodowe górnicze lub podstawowe z przyuczeniem do zawodu górnika. Ponadto przyzwyczajenia do opiekuńczości państwa powodują w lokalnej społeczności z jednej strony niechęć do podjęcia samodzielnego wysiłku celem poprawy sytuacji osobistej przez zdobycie nowych kwalifikacji oraz samodzielnego poszukiwania pracy, a z drugiej – postawy roszczeniowe[24].

Efektem powyższego są problemy społeczne: bezrobocie, niska aktywność społeczna oraz przestępczość. Dzielnica odczuwa także brak centrum kulturalnego i problemy mieszkaniowe[24].

Nikiszowiec postrzegany jest jako dzielnica niebezpieczna ze względu na przestępczość. Nie wynika to wprost z policyjnych statystyk, w których jako najbardziej niebezpieczne dzielnice Katowic wymienia się Centrum, Załęże i Szopienice[25]. W Nikiszowcu najczęściej dochodzi do wykroczeń i przestępstw mających charakter wandalizmów (wybijanie szyb, podpalanie koszy na śmieci)[26]. Echem w mediach odbił się przypadek pobicia przez chuliganów strażaków podczas akcji gaśniczej[27]. Chuligańskie ekscesy są też m.in. wynikiem porachunków między zwaśnionymi grupami pseudokibiców GKS-u Katowice i Ruchu Chorzów[28]. Z poważniejszych przestępstw odnotowano napady rabunkowe z użyciem noża[29], a w 2003 roku podwójne morderstwo, którego ofiarami padły matka i córka[30].

Celem poprawy bezpieczeństwa w listopadzie 2010 roku[31] zainstalowano w dzielnicy system monitoringu, powstał on przy udziale organizatorów "Jarmarku na Nikiszu". Wykonania instalacji podjęła się firma 3S – Śląskie Sieci Światłowodowe[32].

Zabudowa[edytuj | edytuj kod]

Nadwieszka – mostek przerzucony nad ulicą łączący bloki
Podcienie w Nikiszowcu

Zabytkowa zabudowa mieszkaniowa osiedla w Nikiszowcu powstała według projektu Georga i Emila Zillmannów. Budowa trwała kilka lat. Pierwszy blok mieszkalny oddano do użytku w 1911 roku, a ostatni, IX blok, wybudowano w 1919 roku.

W osiedlu na powierzchni 200 000 m² wybudowano około 1000 mieszkań, ponadto park ludowy, który zajmował 44 000 m², budynek administracyjny, cechownię, łaźnię dla całej załogi kopalni "Giesche" z kotłownią, dom noclegowy z 504 łóżkami i duży kościół, następnie gospodę, placówkę policji, sklepy, pralnię i szkołę z mieszkaniami dla nauczycieli[33]. Budynek mieszkalny składał się ze 165 mieszkań; razem z podwórzem i ulicą zajmował przeciętnie 1300 m². Typowe mieszkanie w Nikiszowcu składało się z 2 pokoi z kuchnią i miało powierzchnię około 63 m²[34].

W osiedlu Nikiszowiec poszczególne domy mieszkalne (trzykondygnacyjne o 12 mieszkaniach) łączone są w zamknięte pierścieniowo bloki. Każdy z tych trzykondygnacyjnych czteroboków został połączony z blokiem sąsiadującym nadwieszką (zadaszony mostek) przerzuconą nad ulicą. W podwórzach znajdowały się pomieszczenia gospodarcze: chlewiki, komórki i piec do wypieku chleba. Budynek administracyjny, cechownie i dom noclegowy ustawione zostały też w taki blok. Jednostką jest tu budynek z czerwonej cegły. Z tych bloków i wolno stojących obiektów publicznych, jak kościół, szkoła, szpital, uformowane jest w zaplanowanym z góry układzie całe osiedle. Taki układ umożliwił osiedlenie ponad 8 tys. ludzi na obszarze niecałych 8 ha[35].

Osiedle widziane z lotu ptaka przypomina kształtem widownię amfiteatralną ze sceną w samym centrum, którym jest plac Wyzwolenia. W skład całego kompleksu wchodzi 9 połączonych ze sobą ceglanych budynków oraz neobarokowy kościół św. Anny.

Zabudowa z surowej czerwonej cegły stanowi architektoniczną całość. Celem uniknięcia monotonii Zillmannowie starali się nadać familokom indywidualny charakter i silnie zaakcentowali elementy konstrukcji architektonicznych, np. łuki nad otworami okiennymi i drzwiowymi. Budynki wyróżniają się wieloma detalami: wykuszami o różnej wysokości, głębokości i kształcie, a także portalami wejściowymi.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru zabytków NID[36] na listę zabytków wpisane są obiekty:

  • układ urbanistyczno-przestrzenny osiedla robotniczego Nikiszowiec z lat 1908-1918, nr rej.: A/1230/78 z 19.08.1979
  • zespół szybu "Pułaski" kopalni Wieczorek, ul. Szopienicka z lat 1903-1911, nr rej: A/1384/89 z 20.03.1989 w tym: nadszybie z wieżą wyciągową, sortownią, maszynownią, kuźnią, warsztatem mechanicznym, stolarnią, cechownią i łaźnią.

Od 2008 roku czynione były starania, aby Nikiszowiec uznano za pomnik historii. Władze miasta Katowic przeznaczyły na ten cel kwotę 30 000 zł. Sporządzana została szczegółowa dokumentacja osiedla górniczego i zgromadzone opinie konserwatorów zabytków. Dokładna analiza została skierowana do kancelarii prezydenta RP[37]. Rozporządzeniem Prezydenta RP z dnia 14 stycznia 2011 osiedle zostało uznane za Pomnik historii[38][39][23].

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Naprzód Janów.
Lodowisko Jantor, z którego korzysta klub sportowy Naprzód Janów

Najstarszą organizacją sportową w Nikiszowcu było Polskie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". W 1920 utworzono klub piłkarski pod nazwą Klub Sportowy "Nikisz 20". Nazwę tego klubu zmieniono w 1938 na Klub Sportowy "Pułaski". W 1923 miłośnicy palanta założyli Klub Sportowy "Nikiszowiec 23".

W 1923 roku Jan Skupina założył Towarzystwo Pływackie "Giszowiec-Nikiszowiec 23"[40]. Nieistniejący już dziś staw Małgorzata był bazą tego klubu pływackiego. Dzięki zawodniczce Rozalii Kajzer-Piesiur Towarzystwo Pływackie było jednym z najsilniejszych klubów w Polsce[41]. Rozalia Kajzer-Piesiur była wielokrotną mistrzynią i rekordzistką Polski na różnych dystansach i uczestniczką igrzysk w Amsterdamie w 1928 roku[42].

Od 1931 do wybuchu II wojny światowej w Nikiszowcu znajdowała się siedziba Klubu Cyklistów "Rekord" Janów.

Po II wojnie światowej przedstawiciele przedwojennego Klubu Sportowego "Pułaski" stworzyli nowy o nazwie Robotniczy Klub Sportowy "Naprzód" Janów, uprawiający tylko piłkę nożną. W 1948 roku przy kopalni Wieczorek powstał Górniczy Związkowy Klub Sportowy "Janów". Pod koniec 1948 RKS "Naprzód" Janów i nowo utworzony GZKS "Janów" połączono po wspólną nazwą Górniczy Związkowy Klub Sportowy "Naprzód" Janów. W 1949 do GZKS "Naprzód" Janów połączył się z "Siłą" Giszowiec i "Katowiczanką" i od tej pory nosił nazwę "Górnik" Janów. W 1957 dokonano zmiany statutu i odtąd organizacja nosiła nową nazwę Górniczy Klub Sportowy "Naprzód Janów" przy kopalni Wieczorek[43]. W 1963 wybudowano dla Naprzodu Janów halę sportową z lodowiskiem. Klub ten w 1997 ogłosił upadłość, dopiero w sezonie 2002/2003 wznowił grę. W lutym 2004 roku zarząd podjął decyzję o reaktywacji klubu. Od sezonu 2006/2007 roku ponownie gra w ekstralidze.

Ośrodek Bolina[edytuj | edytuj kod]

Ośrodek wypoczynkowy Bolina

Od 30 czerwca 2007 mieszkańcy Nikiszowca i sąsiedniego Giszowca mogą wypoczywać w wyremontowanym ośrodku wypoczynkowym Bolina. Dla miłośników czynnego wypoczynku przygotowano tam boisko do gry w koszykówkę, siatkówkę i dwa stoły do ping-ponga. Można tam też zagrać w szachy lub przygotować przysmaki z grilla.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Szlak architektury icon.svg Szlak Zabytków Techniki – trasa: Częstochowa – Giszowiec – Żywiec

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

25 maja 1909 spółka przemysłowa Georg von Giesches Erben uzyskała koncesję na prowadzenie prywatnego ruchu kolei wąskotorowej. Nie wiadomo dokładnie kiedy Balkan zaczął wozić bezpłatnie pasażerów wiadomo tylko, że 6 stycznia 1914 Dyrekcja Okręgowa Kolei zezwoliła na prowadzenie ruchu osobowego pomiędzy szybem Carmer (Pułaski) a Giszowcem[44]. Następnie sieć rozbudowano i ubiegano się o zgodę na darmowy przewóz rodzin pracowników. Dodatkowo w latach 20. XX wieku Nikiszowiec został połączony z Katowicami linią autobusową. W latach 60. XX wieku podjęto starania w sprawie likwidacji Balkana, jednak ostatecznie doszło do zamknięcia linii osobowej 31 grudnia 1977 roku.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Do właścicieli obszaru dworskiego należało zapewnienie edukacji na poziomie podstawowym. Tak więc, wraz z wznoszeniem osiedla zaplanowano miejsce na dwie szkoły. Pierwszy budynek szkolny oddano do użytku 16 października 1911 roku. Budowę drugiego rozpoczęto w 1913 roku. W 1918 roku założono ochronkę dla dzieci, prowadzoną przez siostry Jadwiżanki[45].

Lista placówek oświatowych, które obecnie znajdują się w Nikiszowcu:

  • Miejskie Przedszkole nr 63
  • Miejskie Przedszkole nr 32
  • Szkoła Podstawowa nr 53 w Katowicach
  • Gimnazjum nr 14 w Katowicach
  • Zespół Szkół Zawodowych im. Adama Kocura
  • Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna nr 3

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Helmut Matura malarz z Grupy Janowskiej w czasie odbywającego się "Jarmarku Sztuki"

W 1919 roku na terenie Nikiszowca rozpoczął działalność chór mieszany Wolność (w 1927 roku zmiana nazwy na Halka). Dyrygentem chóru był Wiktor Bara. W 1922 roku powstał chór męski im. Stanisława Moniuszki, który w 1939 roku liczył 215 osób, a jego pierwszym dyrygentem był Wojciech Bywalec[46].

Po II wojnie światowej w Nikiszowcu zaczęła swą działalność świetlica zakładowa przy kopalni, która mieściła się w jednej z sal byłego domu noclegowego. Początkowo utworzono w niej sekcję: teatralną, krajoznawczo-turystyczną, szachową, gimnastyczną i zespół mandolinistów[47]. Najważniejszy i najbardziej intensywny okres działalności świetlica przeżywała pod kierownictwem Ottona Klimczoka. W 1947 roku stworzył zespół plastyczny, zwany obecnie Grupą Janowską. Sam wyszukiwał wśród pracowników kopalni malarzy amatorów. Dostarczał im materiały niezbędne do pracy, organizował wystawy i dbał o reklamę. W 1956 roku instruktorem koła plastycznego za namową Klimczoka został Zygmunt Lis, wówczas student krakowskiej ASP[48]. Wkrótce budynek nie mógł zaspokoić wszystkich potrzeb, a Otton Klimczok zaczął zabiegać o budowę zakładowego domu kultury. Ostatecznie na potrzeby Zakładowego Domu Kultury zaadaptowano i przebudowano budynek łaźni kopalnianej[49].

W latach 90. XX wieku kopalnia pozbywając się zbędnego majątku zrezygnowała z prowadzenia Domu Kultury i przekazała budynek miastu Katowice. Wkrótce obiekt oddano do użytku Szkole Podstawowej nr 53.

W 1994 roku utworzono Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Giszowca, Nikiszowca i Janowa, które zajęło się kolekcjonowaniem i prezentowaniem przedmiotów związanych z historią i życiem mieszkańców w tym rejonie[50]. Na działalność wystawienniczą kopalnia Wieczorek przekazała budynek dawnej pralni i magla. W budynku zaczęło funkcjonować muzeum społeczne nazwane Galeria Magiel. W 1998 w budynkach dawnej cechowni i markowni szybu "Wilson" kopalni Wieczorek rozpoczęła działalność prywatna Galeria Szyb Wilson. Odbywają się w niej liczne wystawy malarstwa, rzeźby, fotografii i jest miejscem obchodów różnych uroczystości. W 2008 zorganizowano w galerii 1. Międzynarodowy Festiwal Sztuki Naiwnej "NIKISZ-FOR". W ramach festiwalu odbyło się też wiele imprez artystycznych m.in. "jarmark sztuki", czyli wystawa prac artystów nieprofesjonalnych z możliwością ich zakupu.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Kopalnia "Wieczorek" – szyb Pułaski

Osiedle ściśle związane z górnictwem zostało wybudowane dla pracowników kopalni "Wieczorek". Pierwsze wzmianki o wydobywaniu węgla na tym terenie pochodzą z 1788 roku, kiedy to ordynat mysłowicki Feliks Mieroszewski, założył pierwszą w tym rejonie kopalnię "Bergthal"[51]. Wydobycie w niej prowadzono z przerwami od 20 grudnia 1788 do 1823 roku. 6 stycznia 1826 czyli dzień nadania pola górniczego "Morgenroth" (Jutrzenka) w Janowie przyjmuje się za datę powstania dzisiejszej kopalni "Wieczorek"[52].

Handel i usługi[edytuj | edytuj kod]

W dzielnicy działają: piekarnia, serwisy, warsztaty, hurtownie, sklepy, targowisko, punkty usługowe, istnieją oddziały banków i towarzystw ubezpieczeniowych. Brak jednak infrastruktury związanej z turystyką np. hoteli, restauracji i kawiarni.

Kościół rzymskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Parafia św. Anny w Janowie.
Kościół św. Anny w Janowie

Na przełomie XIX i XX wieku mieszkańcy osiedla należeli do parafii w Mysłowicach[53]. Na początku XX wieku mieszkańcy Janowa utworzyli Towarzystwo Katolickich Obywateli, które zajęło się zbieraniem funduszy na budowę nowego kościoła na miejscu. Do tej pory musieli pokonywać odległość około 5 km. W 1908 roku spółka Georg von Giesches Erben przekazała na budowę kościoła 60 000 marek[54]. Na zlecenie spółki sporządzono plany i kosztorys budowy kościoła z probostwem, a nadzór nad budową zlecono Emilowi i Georgowi Zillmannom.

Ponieważ budowa przedłużała się spółka przekazała budynek kotłowni przy szybie "Albert" (Wojciech) kopalni Giesche na kościół tymczasowy. W październiku 1910 roku poświęcono prowizoryczną świątynię, a w sierpniu 1912 roku wydzielono z mysłowickiej parafii samodzielną parafię w Janowie. W maju 1914 roku rozpoczęto budowę nowego kościoła, a zakończono ją dopiero w 1927 roku[55].

Pomniki i tablice pamiątkowe[edytuj | edytuj kod]

Lista pomników i tablic pamiątkowych znajdujących się w Nikiszowcu:

Nikiszowiec w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Nikiszowiec w filmie[edytuj | edytuj kod]

Tereny Nikiszowca stały się plenerem dla filmów: Kazimierza Kutza, Radosława Piwowarskiego, Macieja Pieprzycy, Lecha Majewskiego i Janusza Kidawy.

Filmy, których akcja toczy się w Nikiszowcu:

Nikiszowiec w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Małgorzata Szejnert (z mikrofonem) promocja książki "Czarny ogród" 12 lutego 2008 w Nikiszowcu

Nikiszowiec i Giszowiec zostały opisane w książce Czarny ogród przez Małgorzatę Szejnert, która została laureatką pierwszej edycji Nagrody Mediów Publicznych "Cogito" w dziedzinie literatury pięknej. Opowieść była także nominowana do Nagrody Literackiej NIKE 2008 oraz do Nagrody Literackiej "Gdynia" 2008. Jest to dokładnie udokumentowana, reporterska historia o losach wybranych rodów z tych miejscowości[56].

Nikiszowiec w sztuce[edytuj | edytuj kod]

Inspirację dla swych niezwykłych wizji malarskich czerpali w Nikiszowcu począwszy już od 1946 roku artyści nieprofesjonalni skupieni w przyzakładowej świetlicy kopalni Wieczorek. Wielu twórców z tego grona nazwanych przez Seweryna A. Wisłockiego Grupą Janowską uwieczniała robotnicze osiedle na swych obrazach. Opisy i fotografie osiedla umieszczane są również w książkach, publikacjach i na stronach internetowych[57].

Ewald Gawlik jeden z nieżyjących już malarzy z Grupy Janowskiej, zwany "Van Goghiem z Nikisza" i "Mistrzem Małej Ojczyzny"[58], przedstawiał pracę, zabawę, życie rodzinne i społeczne mieszkańców na tle bliskiego mu Nikiszowca i Giszowca. W scenerii robotniczego osiedla tworzy także Erwin Sówka ostatni żyjący malarz z najstarszego trzonu Grupy Janowskiej, emerytowany górnik kopalni Wieczorek. Przedstawia on akty kobiece na tle architektury i krajobrazów Nikiszowca.

Niektóre prace malarzy janowskich przedstawiające Nikiszowiec:

  • Ewald Gawlik – "Balkan Express", "Stare podwórko", "Pastuszki – Kolędnicy", "Wesele"
  • Erwin Sówka – "Święta Barbara", "Nikisz", "Trzy róże Nikiszu", "Św. Barbara wychodzi za mąż"

Przypisy

  1. Rada Miasta Katowic: Uchwała NR XLVI/449/97 (pol.). 1997-09-29. [dostęp 2010-02-07].pdf.
  2. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 99-100. ISBN 978-83-87727-68-0.
  3. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007. ISBN 978-83-87727-68-0.
  4. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 7-8. ISBN 978-83-87727-68-0.
  5. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 66. ISBN 978-83-87727-68-0.
  6. 6,0 6,1 Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007. ISBN 978-83-87727-68-0.
  7. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 18. ISBN 978-83-87727-68-0.
  8. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007. ISBN 978-83-87727-68-0.
  9. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 19. ISBN 978-83-87727-68-0.
  10. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 7-25. ISBN 978-83-87727-68-0.
  11. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 25-26. ISBN 978-83-87727-68-0.
  12. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 58-61. ISBN 978-83-87727-68-0.
  13. Małgorzata Szejnert: Czarny ogród. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2007. ISBN 978-83-240-0896-4.
  14. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 75. ISBN 978-83-87727-68-0.
  15. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 77-78. ISBN 978-83-87727-68-0.
  16. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007. ISBN 978-83-87727-68-0.
  17. Przemysław Jedlecki: Kaczyński na śniadaniu w katowickim familoku (pol.). [dostęp 10 lutego 2009].
  18. Filmweb: W sobotę ruszyły zdjęcia do serialu TVN "Nadzieja umiera ostatnia" (pol.). [dostęp 10 lutego 2009].
  19. mag: TVN kręci serial na Śląsku (pol.). [dostęp 10 lutego 2009].
  20. Anna Malinowska: Światowy zjazd mieszkańców Nikiszowca (pol.). [dostęp 15 lutego 2009].
  21. Małgorzata Szejnert: Czarny ogród. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2007, s. 463-464. ISBN 978-83-240-0896-4.
  22. Gazeta.pl Katowice: Nikiszowiec zarobił na Jarmarku 10 tysięcy zł (pol.). [dostęp 15 lutego 2009].
  23. 23,0 23,1 Nikiszowiec został Pomnikiem Historii www.katowice.eu [dostęp 2011-01-20]
  24. 24,0 24,1 Rada Miasta Katowice: Program Centrum Aktywności Lokalnej W Nikiszowcu na 2008 rok. marzec 2008. [dostęp 2009-03-12].
  25. Przemysław Jedlecki: Nowe dane o przestępczości w Katowicach. gazeta.pl, 7.05.2004. [dostęp 2009-03-12].
  26. Nikiszowiec: Zabytek bez ochrony. Polska Dziennik Zachodni, 25.04.2008. [dostęp 2009-03-12].
  27. Nikiszowiec: Uwaga! Wejście na własne ryzyko. Gazeta Katowice, 11.01.2008. [dostęp 2009-03-12].
  28. Anna Malinowska: Mieszkańcy Nikiszowca żądają bezpieczeństwa. Gazeta Katowice, 02.04.2008. [dostęp 2009-03-12].
  29. Kolejne zarzuty dla bandyty z Nikiszowca. Komenda Miejska Policji w Katowicach, 07.11.2008. [dostęp 2009-03-12].
  30. Angelika Swoboda: Policja szuka mężczyzny związanego ze śmiercią matki i córki z Nikiszowca. Gazeta Katowice. [dostęp 2009-03-12].
  31. Nowy monitoring na Nikiszowcu www.katowice.eu [dostęp 2011-01-20]
  32. Monitoring na Nikiszowcu coraz bardziej realny. MMSilesia.pl. [dostęp 2009-03-12].
  33. Kurt Seidl: Mieszkania robotnicze w górnośląskim przemyśle górniczym. Mirosław Langer. Krajowa Agencja Wydawnicza na zlecenie KWK "Staszic", 1995. ISBN 83-03-03672-6.
  34. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 8-9. ISBN 978-83-87727-68-0.
  35. Kurt Seidl: Mieszkania robotnicze w górnośląskim przemyśle górniczym. Mirosław Langer. Krajowa Agencja Wydawnicza na zlecenie KWK "Staszic", 1995. ISBN 83-03-03672-6.
  36. Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków: Rejestr zabytków nieruchomych (pol.). [dostęp 6 lutego 2009].
  37. Anna Malinowska: Teraz za Nikiszowiec trzeba trzymać kciuki (pol.). [dostęp 6 lutego 2009].
  38. Dz. U. z 2011 r. Nr 20, poz. 101
  39. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Osiedle robotnicze Nikiszowiec w Katowicach www.zabytek.pl [dostęp 2011-01-20]
  40. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007. ISBN 978-83-87727-68-0.
  41. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 64. ISBN 978-83-87727-68-0.
  42. PKOl: KAJZER – PIESIUR ROZALIA (1909-1977) (pol.). [dostęp 11 lutego 2009].
  43. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 107-109. ISBN 978-83-87727-68-0.
  44. Małgorzata Szejnert: Czarny ogród. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2007. ISBN 978-83-240-0896-4.
  45. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 13-14. ISBN 978-83-87727-68-0.
  46. Lech Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice : Wydaw. "Śląsk", dr. 1984.. ISBN 83-216-0388-2.
  47. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 99. ISBN 978-83-87727-68-0.
  48. Seweryn A. Wisłocki: Malirze Ottona Klimczoka (pol.). [dostęp 13 lutego 2009].
  49. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 106. ISBN 978-83-87727-68-0.
  50. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 114-115. ISBN 978-83-87727-68-0.
  51. Elżbieta Zacher: Kopalnia Węgla Kamiennego Wieczorek (pol.). [dostęp 7 stycznia 2009].
  52. Jerzy Jaros: Słownik historyczny kopalń węgla na ziemiach polskich. Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1984, s. 28. ISBN 83-00-00648-6.
  53. Historia parafii (pol.). [dostęp 12 stycznia 2012].
  54. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 15-16. ISBN 978-83-87727-68-0.
  55. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007. ISBN 978-83-87727-68-0.
  56. Cogito za reportaż o Śląsku, "Rzeczpospolita", 23 września 2008
  57. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007. ISBN 978-83-87727-68-0.
  58. Muzeum Śląskie: Janowscy „kapłani wiedzy tajemnej”. Okultyści, wizjonerzy i mistrzowie małej ojczyzny Janowscy „kapłani wiedzy tajemnej”. Okultyści, wizjonerzy i mistrzowie małej ojczyzny (pol.). [dostęp 10 lutego 2009].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg
Wikinews-logo.svg
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat 1. Międzynarodowy Festiwal Sztuki Naiwnej Nikisz- For