Nikołaj Czernyszewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nikołaj Czernyszewski
Chernychevsky.jpg
Imiona i nazwisko Николай Гаврилович Чернышевский
(Nikołaj Garwriłowicz Czernyszewski)
Data i miejsce urodzenia 24 lipca 1828
Rosja Saratów
Data i miejsce śmierci 29 października 1889
Rosja Saratów
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Nikołaj Czernyszewski w Wikicytatach

Nikołaj Gawriłowicz Czernyszewski (ros. Николай Гаврилович Чернышевский; ur. 12 lipca?/24 lipca 1828 w Saratowie, zm. 17 października?/29 października 1889 tamże) – rosyjski filozof, socjalista, przez niektórych postrzegany jako socjalista-utopista, rewolucjonista, redaktor, krytyk literacki, publicysta i pisarz. Był liderem rewolucyjnego demokratycznego ruchu lat 1860. Jego filozofia wywarła wpływ na ideologię Włodzimierza Lenina i Emmy Goldman.

Młodość i lata studenckie[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Saratowie w rodzinie prawosławnego duchownego Gawriła Iwanowicza Czernyszewskiego. Uczył się w domu pod kierownictwem ojca, człowieka wielostronnie wykształconego. W roku 1842 wstąpił do seminarium duchownego w Saratowie. Czas tam spędzony wykorzystał przede wszystkim dla samokształcenia: uczył się języków, historii, geografii, teorii retoryki, gramatyki języka rosyjskiego. Nie ukończywszy seminarium, w 1846 wstąpił na Uniwersytet Petersburski na wydział ogólnej retoryki na fakultecie filozofii. W okresie nauki na uniwersytecie ukształtowały się u niego podstawy poglądów, powstało przekonanie o konieczności rewolucji w Rosji. Czernyszewski świadomie przygotowywał się do działalności rewolucyjnej. W tym czasie powstawały jego pierwsze utwory literackie. Po ukończeniu uniwersytetu otrzymał posadę w Saratowskim Gimnazjum i wiosną 1851 rozpoczął tam pracę.

Dojrzałe życie i działalność[edytuj | edytuj kod]

W roku 1853 spotkał swoją przyszłą żonę O.S. Wasiliewą, wraz z którą później po ślubie przeprowadził się z rodzinnego Saratowa do Petersburga. Został powołany jako nauczyciel do Drugiego Korpusu Kadetów, gdzie jednak przebywał niedługo: odszedł po konflikcie z jednym z oficerów.

Wraz z rosyjskim poetą Nikołajem Niekrasowem i krytykiem literackim Nikołajem Dobrolubowem stanął na czele redakcji czasopisma „Sowriemiennik” („Współcześnik”)[1].

W lipcu 1862, mimo niewystarczających dowodów[2], został obwiniony o stworzenie proklamacji „Barskim chłopom od przychylnych pokłon”, aresztowany i osadzony w Twierdzy Pietropawłowskiej. W służbowej dokumentacji w korespondencji żandarmerii i tajnej policji nazwany został „wrogiem numer jeden Imperium Rosyjskiego”. W okresie 678 dni więzienia napisał wiele prac, najbardziej ważką z nich była powieść Co robić? (1863), opublikowana w 3, 4 i 5. numerach „Współcześnika”. (Zdaniem profesora Słowiańskiej i Porównawczej Literatury, Josepha Franka, dzieło to, daleko bardziej niż Kapitał Marksa, wprowadziła pewną emocjonalną dynamikę, która w końcu prowadziła do wybuchu rewolucji w Rosji[3].)

Po ogłoszeniu wyroku (1864) skazującego na 7 lat katorgi, przebywał na zesłaniu we Wschodniej Syberii. Odmawiał złożenia podania o łaskę. W 1875 o uwolnienie Czernyszewskiego starał się I.N. Myszkin. Organizatorem jednej z prób oswobodzenia był G.A. Łopatin. W roku 1883 Czernyszewskiego przewieziono do Astrachania. Dzięki staraniom rodziny w wiosną 1889 przeniósł się do Saratowa, lecz już jesienią tego roku zmarł. Został pochowany w Saratowie na Cmentarzu Woskresieńskim[4].

Za bezpośrednich kontynuatorów myśli Czernyszewskiego uważa się Piotra Ławrowa i Nikołaja Michajłowskiego[5]. Osobę Czernyszewskiego i jego prace szczególną estymą darzył Włodzimierz Lenin[6].

Poglądy filozoficzne i społeczne[edytuj | edytuj kod]

Nikołaj Czernyszewski

W swojej twórczości Czernyszewski koncentruje się na zmianie stylu życia w Rosji i podkreśla nową moralność młodego pokolenia. Wraz z Aleksandrem Hercenem położył osnowy ideologii narodnictwa[5]. Riasanovsky wymienia go, obok Nikołaja Dobrolubowa i Dmitrija Pisariewa, jako głównego ideologa pokolenia młodych rewolucjonistów rosyjskich lat 60. XIX w.[5]

Był oponentem Dostojewskiego. W artykule Не начало ли перемены? (Czy to nie początek zmiany?) krytykował Grigorowicza i Turgieniewa. Agitował za rewolucyjnym obaleniem autokracji w Rosji i stworzeniem socjalistycznego społeczeństwa, z wykorzystaniem tradycyjnej instytucji wspólnoty wiejskiej jako stadium przejściowego. Zakładał przy tym, że rewolucja socjalistyczna zwycięży wcześniej w innych państwach europejskich[7].

Filozofia Czernyszewskiego była inspirowana myślą Hercena, Bielińskiego (którego koncepcje prymatu życia nad sztuką rozwijał[7]), zaś z filozofów zagranicznych Benthama i Feuerbacha[7]. Postrzegał walkę klas jako postępowy ruch społeczeństwa i bronił interesów ludzi pracy. W jego pojęciu masy są głównym sprawcą przemian historycznych. Przypisuje mu się użycie wyrażenia „im gorzej, tym lepiej” w znaczeniu, iż im w gorsze są warunki socjalne biednych, tym bardziej będą oni skłonni rozpętać rewolucję. Wyraził też myśl, że biedni i niemający władzy ludzie nigdy nie będą mogli wyrwać się z tego stanu. Dlatego, według niego, należało rewolucyjnie przeobrazić społeczeństwo, a w tym celu uważał za konieczne wykreować silnych, mądrych i dążących do swobody ludzi. Głosił utylitaryzm, pozytywizm, materializm i realizm rozumiany jako bunt przeciwko tradycyjnym wartościom funkcjonującym w społeczeństwie rosyjskim: strukturze rodziny, dyscyplinie szkolnej, religii[5]. Podkreślał, że podstawą moralności jednostki i sprawnego funkcjonowania społeczeństw jest szczęście każdego człowieka, nie należy jednak folgować egoizmom indywidualnym, lecz poszukiwać rozwiązań zadowalających możliwie największą liczbę jednostek. Konsekwencją tego poszukiwania w ocenie Czernyszewskiego musiała być budowa społeczeństwa opartego w każdej sferze, także ekonomicznej, na współpracy i równości[5].

Pedagogiczny ideał dla Czernyszewskiego to wszechstronnie rozwinięta osobowość, gotowa samo rozwijać się i poświęcać dla dobra ogółu.

Za wady współczesnego sobie systemu kształcenia uważał niski poziom i potencjał rosyjskiej nauki, scholastyczne metody nauczania, musztrę zamiast wychowania, nierówność wykształcenia mężczyzn i kobiet. Opowiadał się za ich emancypacją[8]

Był zdania, że przemiany socjalne prowadzą do zmiany społeczeństwa jako całości i każdej jednostki z osobna. Według Czernyszewskiego niemoralne życie jednostki jest następstwem niewłaściwego wychowania i biedy.

Za jedną z głównych cech natury ludzkiej uważał aktywność, źródła której szukać należy w uświadomieniu sobie braków i dążeniu do ich usunięcia[9][10][11].

Znaczenie Czernyszewskiego i Dobrolubowa dla rozwoju rosyjskiej myśli społecznej James Billington podsumował następująco:

Quote-alpha.png
Przyjmując za punkt wyjścia materializm Feuerbacha i racjonalizm utylitarystów angielskich, ci wpływowi krytycy doprowadzili młode pokolenie do systematycznego odrzucania całej dotychczasowej tradycji i całego paradygmatu idealistycznego, w ramach którego toczyły się dyskusje szlacheckiego stulecia[12]

Poglądy literackie[edytuj | edytuj kod]

Czernyszewski, podobnie jak pozostali twórcy swojego pokolenia, uważał, że zadaniem literatury jest przekazywanie prostych i łatwo zrozumiałych przesłań natury społecznej, a przy tym wpajanie czytelnikowi wartości utylitarnych. Zdaniem Riasanovsky’ego konsekwentnie realizowanie tych założeń sprawiło, że najsłynniejszy utwór Czernyszewskiego – Co robić? – jest tekstem literacko słabym[13].

Czernyszewski był przekonany, że literatura posiada moc zmiany świata i dokonywania przemiany sumień czytelników[14]. Szczególnie cenił twórczość Nikołaja Gogola[12].

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Nikołaja Czernyszewskiego w jego rodzinnym mieście, Saratowie

Filozofia i estetyka[edytuj | edytuj kod]

  • Estetyczne relacje sztuki i rzeczywistości (Эстетические отношения искусства к действительности)
  • Antropologiczne zasady filozofii
  • Natura ludzkiej wiedzy

Powieści[edytuj | edytuj kod]

Publicystyka[edytuj | edytuj kod]

  • Szkodliwa cnota (Вредная добродетель)
  • List do synów A.N. i M.N. Czernyszewskich (Письмо сыновьям А.Н. и М.Н. Чернышевским)

Wspomnienia[edytuj | edytuj kod]

  • Wspomnienia o Niekrasowie (Воспоминания о Некрасове)
  • N.A. Dobrolubow

Krytyka literacka[edytuj | edytuj kod]

  • „Listy o Hiszpanii” W.P.Botkina („Письма об Испании” В.П.Боткина)
  • Aleksander Sergiejewicz Puszkin. Jego życie i prace. (Александр Сергеевич Пушкин. Его жизнь и сочинения)
  • Opowiadania z guberni (Губернские очерки)
  • Dzieciństwo i lata modzińecze. Wojenne opowiadania hrabiego L.N. Tołstoja. (Детство и отрочество. Военные рассказы графа Л.Н.Толстого)
  • Uwagi o Niekrasowie (Заметки о Некрасове)
  • Czy to nie początek przemian? (Не начало ли перемены?)
  • O „Brygadierze” Fonwizina (О „Бригадире” Фонвизина)
  • O poezji. Praca Arystotelesa. (О поэзии. Сочинение Аристотеля)
  • Opowiadania gogolowskiego okresu literatury rosyjskiej (Очерки гоголевского периода русской литературы)
  • Rosjanin na rendez-vous (Русский человек на rendez-vous)
  • Prace i pisma N.W. Gogola (Сочинения и письма Н.В.Гоголя)
  • Prace Puszkina (Сочинения Пушкина)
  • Wiersze Kolcowa (Стихотворения Кольцова)
  • Wiersze N.Ogariewa (Стихотворения Н.Огарева)

Postać Czernyszewskiego w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Jeden z rozdziałów powieści Dar Vladimira Nabokova zawiera krytyczną pseudo-biografię Czernyszewskiego, która wzbudziła wiele kontrowersji po jej publikacji.

Przypisy

  1. Поэт и прозаик, теоретик литературоведения и переводчик Николай Гаврилович Чернышевский.
  2. Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 393. ISBN 978-83-233-2615-1.
  3. Amis, Martin (2002). Koba the Dread. Miramax ISBN 0-7868-6876-7.
  4. Водолазов Г. Г. От Чернышевского к Плеханову. М., 1969.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 394-395. ISBN 978-83-233-2615-1.
  6. Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 501. ISBN 978-83-233-2615-1.
  7. 7,0 7,1 7,2 Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 475-476. ISBN 978-83-233-2615-1.
  8. Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 478. ISBN 978-83-233-2615-1.
  9. К. Федоров «Жизнь великих людей. Н. Г. Ч.» (2-е изд., СПб., 1905).
  10. Савченко В. Властью разума. Повесть о Николае Чернышевском. М.: Политиздат, 1986. – 396 с. («Пламенные революционеры»).
  11. Сахаров В. И. Что делать с утопией Чернышевского?
  12. 12,0 12,1 Billington J. H.: Ikona i topór. Historia kultury rosyjskiej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2008, s. 360. ISBN 978-83-233-2319-8.
  13. Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 465. ISBN 978-83-233-2615-1.
  14. Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 469. ISBN 978-83-233-2615-1.