Nikołaj Gogol

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nikołaj Gogol
Kopia portretu autorstwa F. Mollera z 1841
Kopia portretu autorstwa F. Mollera z 1841
Podpis Nikołaj Gogol
Imiona i nazwisko Nikołaj Wasiljewicz Gogol
(ros. Николай Васильевич Гоголь
ukr. Микола Васильович Гоголь)
Data i miejsce urodzenia 31 marca 1809
Imperium Rosyjskie Soroczyńce Wielkie
Data i miejsce śmierci 4 marca 1852
Imperium Rosyjskie Moskwa
Zawód pisarz, krytyk,
Narodowość rosyjska, ukraińska
Język rosyjski
Obywatelstwo rosyjskie
Okres 1831–1852
Gatunki proza, dramat, publicystyka, liryka
Ważne dzieła Płaszcz, Ożenek, Rewizor, Martwe dusze
Muzeum artysty Dom Gogola
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Nikołaj Gogol w Wikiźródłach
Wikicytaty Nikołaj Gogol w Wikicytatach

Nikołaj Wasiljewicz Gogol (ros. Николай Васильевич Гоголь [nʲɪkɐˈlaj vɐˈsʲilʲjɪvʲɪtɕ ˈgogəlʲ], ukr. Микола Васильович Гоголь [Mykoła Wasylowycz Hohol]; ur. 19 marca?/31 marca 1809[1] w Soroczyńcach Wielkich, Imperium Rosyjskie; zm. 4 marca 1852 w Moskwie, Imperium Rosyjskie) – rosyjski i ukraiński[2][3] pisarz, poeta, dramaturg i publicysta tworzący w języku rosyjskim. Klasyk literatury rosyjskiej.

Gogol zasłynął jako autor komedii obyczajowych (Rewizor, Ożenek) i utworów o tematyce życia „małych ludzi” (Płaszcz, Nos). W swych satyrach często przedstawiał rosyjski system administracyjny, którego nieprawidłowości oceniał w kategoriach moralnych oraz oskarżał wynaturzonych przedstawicieli rosyjskiej szlachty, uzupełnionych wypowiedziami o pozytywnych cechach rosyjskiego charakteru narodowego.

Doprowadził do dominacji prozy fabularnej w literaturze rosyjskiej, był mistrzem wyrosłej z romantyzmu groteski, niezrównanym satyrykiem-humorystą. Wzbogacił język artystyczny o specyficzne i ekspresywne słownictwo opisywanych środowisk[4].

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Nikołaj Gogol urodził się w Soroczyńcach Wielkich w ówczesnej guberni połtawskiej w rodzinie ziemiańskiej Hohołów-Janowskich. Kształcił się w Połtawie, następnie w Nieżynie. W 1828 zamieszkał w Petersburgu, gdzie w latach 1829–1831 pracował jako urzędnik, próbował też swych sił jako aktor. W 1831 poznał Aleksandra Puszkina, który wspierał jego działalność pisarską i został jego przyjacielem. W 1834 Gogol zaczął wykładać historię na uniwersytecie w Petersburgu.

Gogol wydał pierwszy zbiór opowiadań w 1831. Były to Wieczory na chutorze niedaleko Dikańki, dzieło inspirowane folklorem ukraińskim (kozackim)[5]. Do tematyki kozackiej Gogol wrócił jeszcze w powieści Taras Bulba[5]. Z czasem jego styl pisania ewoluował w kierunku skupienia na powszedniości i szerokiego stosowania zabiegu groteski[5].

W latach 1836–1841 przebywał za granicą, m.in. w Paryżu oraz w Rzymie, w tym okresie powstało jego główne dzieło – powieść Martwe dusze. Ukazały się one drukiem w maju 1842 – była to w zamierzeniach autora jedynie pierwsza część ogromnej epopei o Rosji, pomyślanej na wzór Boskiej komedii Dantego. Pomysł ten nigdy nie został zrealizowany. Ostateczny kształt otrzymał tylko tom pierwszy – gogolowskie „piekło”. Rysuje tam wizerunek rosyjskiego społeczeństwa i rosyjskiego ustroju – świat upośledzonych moralnie, bezdusznych ludzkich manekinów, Rosję ludzi martwych. „Martwe dusze” wywołały ogromne poruszenie. Mnożyły się ataki i napaści na Gogola, ciężkie oskarżenia o szkalowanie, a nawet zdradę własnego narodu. Równocześnie negatywnie nastawieni do instytucji caratu krytycy literaccy (jak Wissarion Bielinski) uznali dzieło za znakomitą satyrę prowincjonalnej Rosji czasów Mikołaja I[5].

Rozterka, a potem i depresja duchowa, wzrost religijności i potęgujące się poczucie winy wobec własnego narodu, zachwiały równowagą psychiczną pisarza i skłoniły go do gwałtownej rewizji własnego dorobku.

Nowe poglądy usiłował wyrazić w drugim tomie Martwych dusz, jednak zauważył, że w ten sposób popada w konflikt z prawdą życiową i artystyczną. Trzykrotnie – w 1843, 1845 i 1852 – palił napisane już rozdziały. Zachowały się jedynie ich niewielkie fragmenty. Martwe dusze były ostatnim jego wielkim dziełem. W 1847 Gogol opublikował Wybrane fragmenty z korespondencji z przyjaciółmi, w których próbował przedstawić pozytywną wizję społeczeństwa rosyjskiego i skłonić je do korzystnych zmian. Riasanovsky określa tekst jako „naiwny i reakcyjny”, przywołując wyrażony w nim pogląd, iż rosyjscy chłopi powinni pozostać analfabetami[5].

Pochowany 4 marca 1852. Po odkopaniu jego grobu znaleziono ciało odwrócone twarzą w dół, co dało początek spekulacjom, że pochowano go żywcem w stanie śpiączki.

Wybrana twórczość[6][edytuj | edytuj kod]

Dramaty[edytuj | edytuj kod]

  • 1835 – Ożenek (ros. Женитьба) – polskie tłumaczenie Julian Tuwim
  • 1836 – Rewizor (ros. Ревизор) – polskie tłumaczenie Julian Tuwim
  • 1836 – Teatralny rozjazd (ros. Театральный разъезд после представления новой комедии)
  • 1842 – Gracze: Komedia w 1 akcie (ros. Игроки) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski

Proza[edytuj | edytuj kod]

  • 1831 – Jarmark w Soroczyńcach (ros. Сорочинская ярмарка)
  • 1831-1832 – Wieczory na chutorze w pobliżu Dikańki (ros. Вечера на хуторе близ Диканьки) – cykl utworów, m.in.
    • Noc wigilijna (ros. Ночь перед Рождеством) – polskie tłumaczenie Jerzy Brzęczkowski
    • Noc majowa, czyli Topielica (ros. Майская ночь, или Утопленница) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
    • Zaczarowane miejsce (ros. Заколдованное место)
  • Cykl Petersburskie opowiadania (ros. Петербургские повести):
    • 1835 – Newski Prospekt (ros. Невский проспект) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
    • 1835 – Pamiętnik szaleńca lub Pamiętnik wariata lub Zapiski wariata (ros. Записки сумасшедшего) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
    • 1835 – Portret (ros. Портрет) – polskie tłumaczenie Jerzy Brzęczkowski
    • 1835 – Wózek lub Powóz (ros. Коляска) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
    • 1836 – Nos (ros. Нос) – polskie tłumaczenie Julian Tuwim
    • 1842 – Płaszcz lub Szynel (ros. Шинель) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
  • 1835 – Arabeski (ros. Арабески) – zbiór utworów, m.in. Newski Prospekt, Pamiętnik szaleńca, Portret
  • 1842 – Martwe dusze (ros. Мёртвые души) – polskie tłumaczenie Władysław Broniewski
  • 1842 – Rzym (ros. Рим) – rozdział z nieukończonej powieści Annunziata (ros. Аннунциата); polskie tłumaczenie Jerzy Brzęczkowski

Publicystyka[edytuj | edytuj kod]

  • 1847 – Wybrane fragmenty z korespondencji z przyjaciółmi (ros. Выбранные места из переписки с друзьями)
  • 1847 – Spowiedź autorska (ros. Авторская исповедь)
  • 1852 – Rozważania o boskiej liturgii (ros. Размышления о Божественной Литургии) – polskie tłumaczenie Wacława Maria Korzyn

Opery na podstawie sztuk Gogola[edytuj | edytuj kod]

Popiersie Gogola w Sadzie Aleksandrowskim, w Petersburgu, autorstwa Wasilija Pietrowicza Krejtana
  • Taras Bulba
    • Mykoła Łysenko, premiera Kijów 1903
    • Marcel Samuel-Rousseaus Tarass Boulba, premiera Paryż 1919
    • Ernst Richter w oparciu o powieść Johannesa Kempfe według Gogola; partytura wyd. 1930
  • Ożenek
    • Modest Musorgski (1868; I akt), Nikołaj Czeriepnin (1930; II akt, instrumentacja całości); premiera Essen 1937
    • Bohuslav Martinů (1952), premiera Nowy Jork 1953
  • Noc majowa
    • Nikołaj Rimski-Korsakow, premiera St. Petersburg 1880
    • Mykoła Łysenko Topielica, premiera Charków 1885
  • Jarmark w Soroczyńcach
    • Modest Musorgski Jarmark soroczyński (1874-80 niedok.); dokończenie m.in. C. Cui, premiera Moskwa 1913; nowe opracowanie N. Czeriepnin, premiera Monte Carlo 1923
  • Gracze
    • Dymitr Szostakowicz (1941-42; niedok.); dokończenie Krzysztof Meyer – premiera Wuppertal 1984
  • Wij
    • Karel Moor, premiera Praga 1903

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Źródła w języku angielskim

Źródła w języku polskim

Źródła w języku rosyjskim

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]