Nikołaj Przewalski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Nikołaj Michajłowicz Przewalski
Nikołaj Michajłowicz Przewalski
generał
Data i miejsce urodzenia 31 marca?/12 kwietnia 1839
Kimborowo koło Smoleńska
Data i miejsce śmierci 20 października?/1 listopada 1888
Karakoł
Przebieg służby
Lata służby od 1855
Późniejsza praca geograf i podróżnik
Odznaczenia
Order Świętego Włodzimierza III klasy (Imperium Rosyjskie) Cesarski i Królewski Order Świętego Stanisława III klasy (Imperium Rosyjskie) Kawaler Orderu Leopolda Kawaler Orderu Palm Akademickich (Francja)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Nikołaj Michajłowicz Przewalski (ros. Николай Михайлович Пржевальский; ur. 31 marca?/12 kwietnia 1839 w Kimborowie koło Smoleńska, zm. 20 października?/1 listopada 1888 w Karakole) – rosyjski geograf, generał, badacz środkowej i wschodniej Azji. Członek Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego od 1864, od 1878 członek honorowy Petersburskiej Akademii Nauk.

Biogram[edytuj | edytuj kod]

Ojca, porucznika armii carskiej, stracił we wczesnym dzieciństwie. Był wychowywany przez matkę, Elenę Karetnikową. Po ukończeniu gimnazjum w Smoleńsku wstąpił w 1855 na ochotnika do armii, po roku uzyskał stopień oficerski, a po kilku latach służby skierowany na kurs do Akademii Sztabu Generalnego, który ukończył w 1863 i na ochotnika zgłosił się do walki z powstaniem styczniowym. W roku 1864 został nauczycielem geografii w szkole wojskowej w Warszawie. W roku 1867 został wysłany na Syberię do Irkucka. Do roku 1869 prowadził badania przyrodnicze w Kraju Ussuryjskim.

W 1870 wyruszył przez Mongolię do Pekinu, a stamtąd do północnego Tybetu. Ekspedycja zakończyła się w 1873. W latach 1876–1877 odbył drugą wyprawę badając jezioro Lob-nor jako drugi Europejczyk po Marco Polo. Odkrycie to zapoczątkowało długi spór między Przewalskim a innymi geografami, ponieważ odkrył je w innym miejscu niż wskazywały mapy chińskie. Dopiero późniejsze badania wykazały, że jezioro to zmienia swoje położenia w zależności od migracji rzek. W czasie tej wyprawy odkrył po drodze pasmo górskie Ałtyn-tag.

W 1879–1880 podjął wyprawę do Tybetu, ale napotkawszy zdecydowany opór władz tybetańskich wobec obcokrajowców udał się nad jezioro Kuku-nor i zbadał źródła Huang He. W tym czasie opisał po raz pierwszy w świecie dzikiego konia, nazwanego później koniem Przewalskiego.

W 1883–1885 zorganizował swoją ostatnią wyprawę przez Ułan Bator i Kuku-nor do źródeł Huang He.

W 1888 organizował kolejną wyprawę, jednak na samym początku, po przybyciu w rejon jeziora Issyk-kul i napiciu się nieprzegotowanej wody zapadł prawdopodobnie na tyfus brzuszny i umarł.

Przemierzył łącznie ponad 33 tys. km, publikując książkowe relacje ze swoich wypraw, gromadząc wraz ze współpracownikami wielką kolekcję fauny (7,5 tys. eksponatów) i flory (16 tys. eksponatów), w tym ponad 200 nowych gatunków. Jednym z ważniejszych zadań tych ekspedycji było sporządzanie map i chociaż uznano je później za niezbyt staranne, to były to pierwsze mapy tych obszarów dostępne Europie. Największe znaczenie w jego badaniach przyrodniczych miało odkrycie gatunku dzikiego konia stepowego, nazwanego koniem Przewalskiego. Na jego cześć przemianowano miejscowość Karakoł, gdzie zmarł, na Przewalsk. Nazwa ta obowiązywała w latach 1889–1921 i 1939–1991. Za swoje zasługi odznaczony za życia honorowymi medalami naukowymi rosyjskimi i międzynarodowymi, przyjęty do rosyjskiej Akademii Nauk (1878) oraz awansowany na generała – majora (1886).

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Kontrowersyjne wątki z życia Przewalskiego[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Przewalskiego w Petersburgu

W Polsce dyskutuje się pochodzenie Przewalskiego. Często wskazuje się, że był zrusyfikowanym Polakiem, inne źródła wymieniają narodowość rosyjską, białoruską, litewską czy ukraińską. W istocie prapradziad uczonego Korniło Anisimowicz Perewalski był Kozakiem, za zasługi wojskowe w wojnie przeciw Rosji obdarzonym szlachectwem przez Batorego[1]. Wtedy zmienił wiarę na katolicką i nazwisko na Przewalski. Jego syn, Kazimierz po ucieczce z kolegium jezuickiego przeszedł na prawosławie i to wyznanie utrzymało się w rodzinie, która później służyła Rosji. Ojciec Nikołaja, Michał, służył jako ochotnik w carskiej armii i walczył przeciwko Polakom w powstaniu listopadowym. Sam Nikołaj Przewalski uważał się za Rosjanina i jako ochotnik prosił o skierowanie przeciwko powstaniu styczniowemu. Dlatego powszechne w źródłach międzynarodowych i rosyjskich traktowanie go jako Rosjanina wydaje się w pełni uzasadnione.

Według jednej z legend jest prawdopodobnym biologicznym ojcem Józefa Stalina (nasuwa się podobieństwo fizjonomii obu mężczyzn w wieku dojrzałym), podaje się często informacje, że liczne podróże Przewalskiego do Azji zazwyczaj wiodły przez Gruzję, gdzie w Gori jakoby miała mu usługiwać matka Stalina, praczka Jekatierina Dżugaszwili. Jednak żadne badania naukowe nie potwierdziły nie tylko samego związku matki Stalina z Przewalskim, ale nawet nie stwierdzono, by Przewalski kiedykolwiek był na Kaukazie. Prawdopodobnie zwolennicy tej legendy mylą Nikołaja Przewalskiego z jego bratem, który często wypełniał wojskowe zadania w tym rejonie. Fizyczne podobieństwo nie może być dowodem, o czym świadczy pospolitość sobowtórów znanych postaci.

Według Donalda Rayfielda, profesora University of London, Przewalski był też homoseksualistą ukrywającym się za parawanem małżeństwa, a o jego skłonnościach wiedziały władze carskie. Tolerowano m.in. towarzystwo jego kochanków podczas wypraw badawczych[2].

Przypisy

  1. Zagadnienia i odpowiedzi: Odpowiedź na zagadnienie Nr 112. „Miesięcznik Heraldyczny. Organ Polskiego Towarzystwa Heraldycznego wydawany przez Oddział Warszawski. R.16 1937 nr12”, s. 191, 1937. Lwów. 
  2. Donald Rayfield Dream of Lhasa: The Life of Nikolay Przhevalsky (1839-88) Explorer of Central Asia, Ohio University Press, Athens 1977, ISBN 0-8214-0369-9.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • N. Dołgopołowa Terra incognita Пржевальского, „Nauka i Żizń” 5/2004
  • Anatolij Pawłowicz Szikman Деятели отечественной истории. Биографический справочник, Изд-во АСТ-ЛТД, Moskwa 1997, ISBN 5-15-000089-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]