Nikos Kazandzakis

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Popiersie pisarza w rodzinnym Heraklionie
Grób N.Kazandzakisa (Heraklion)

Nikos Kazandzakis (gr. Νίκος Καζαντζάκης) (ur. 18 lutego 1883 w Heraklionie na Krecie, zm. 26 października 1957 we Fryburgu Bryzgowijskim w Niemczech) – grecki powieściopisarz, poeta, dramaturg, tłumacz i myśliciel. Przez wielu uważany za najważniejszego greckiego pisarza i filozofa XX w. Najczęściej tłumaczony grecki autor w XX wieku.

Zarys biografii[edytuj | edytuj kod]

Urodzony na Krecie jako syn kupca i rolnika Michalisa Kazandzakisa[1], dzięki trosce rodziców i własnej żądzy wiedzy wcześnie posiadł staranne wykształcenie. W latach 1902-1906 studiował prawo na uniwersytecie w Atenach, następnie (1907-09) filozofię w Paryżu, gdzie w Collège de France był uczniem Bergsona. Od 1914 datuje się jego przyjaźń z poetą Angelosem Sikelianosem, z którym wspólnie odbył wiele podróży w poszukiwaniu śladów kultury bizantyjskiej.

W okresie międzywojennym już wiele podróżował: przebywał w Berlinie (1922-24), Włoszech, radzieckiej Rosji, Hiszpanii, Anglii, a nawet w Japonii i Chinach. Wówczas też nastąpiła w nim „przemiana arystokratycznego nacjonalisty w socjalizującego demokratę pod wpływem rewolucjonistów niemieckich”[2]. Początkowo entuzjasta Lenina, dość wcześnie rozczarował się radzieckim komunizmem pod wpływem drastycznych przejawów stalinizmu.

W latach wojny i okupacji poświęciwszy się całkowicie pracy twórczej, nie uczestniczył w ruchu oporu. Po wyzwoleniu – jako socjalistyczny polityk i przywódca niewielkiej partii lewicowej – na krótko wszedł (1945) w skład ówczesnego rządu jako minister bez teki. Jego oceniane jako "postępowe" przekonania spowodowały przyznanie mu nagrody leninowskiej w 1956, wraz z którą na stałe przylgnęło do niego piętno lewicowości i proradzieckich sympatii. Wraz z A. Sikelianosem był greckim kandydatem do literackiej Nagrody Nobla w 1957 r. (której jednak, przy braku poparcia czynników rządowych, nie otrzymał). Później, od 1948 r., kiedy na stałe zamieszkał we Francji (w Antibes na francuskiej Riwierze), do końca życia przebywał poza krajem. Zamiłowany podróżnik, odwiedził większość krajów środkowoeuropejskich (m. in. Czechosłowację), Bliskiego (m. in. Cypr, Egipt, Jerozolimę, Synaj) oraz Dalekiego Wschodu. Cierpiąc już poważnie na białaczkę, odbył jeszcze ostatnią podróż do Chin i Japonii (1957).

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Istotny wpływ na jego drogę twórczą wywarły wykłady H. Bergsona, a później zapoznanie się z filozofią F. Nietzschego. Debiutował opowiadaniem miłosnym Wąż i Lilia (1905) i niewielkim dramatem Gdy świta (1906). Początkowo używał pseudonimów: Karma Nirwami, a następnie Petros Psylorytis. Utworami tymi zyskał uznanie ateńskiego środowiska literackiego i możliwość publikowania w czasopismach.

Po I wojnie światowej zapoczątkował nowy etap działalności jako autor tragedii wierszem: Odyseusz, Nikifor Fokas, Julian Apostata, Capo d'Istria, trylogii Prometeusz i in. W okresie międzywojennym uprawiał niemal wszystkie rodzaje literackie (także liryki, reportaże, rozprawy filozoficzne, przekłady z języków obcych). Rozgłos, a nawet światową sławę przyniosło mu jednak powieściopisarstwo. Tematyka licznych jego powieści dotyczyła ojczystej Krety (Wolność lub śmierć, Kapetan Michał, Chrystus ukrzyżowany..., Grek Zorba), a ich akcja rozgrywała się w bliskich mu miejscach. [3]. Nawiązując w ogóle w swych utworach do niepodległościowych tradycji Greków, szczególnie Kreteńczyków przedstawiał jako ludzi honoru, niepowstrzymanych i gwałtownych, wrogów wszelkiego ucisku i obcej tyranii, przepojonych bohaterstwem i miłością ojczyzny. Rozczarowanie komunizmem znalazło najgłębszy wyraz w jego ostatniej (i najmniej znanej) powieści Bratobójcy[4].

Powieści swe mniej cenił od twórczości poetyckiej i dramaturgicznej. Epopeję Odyseja: Współczesna wersja uważał za swoje najważniejsze dzieło. Pisał je od nowa siedmiokrotnie, nim zdecydował się na publikację w 1938 r. Wzorem Odysei Homera, jest podzielona na 24 pieśni i składa się z 33 333 wersów. Oprócz niej pozostawił też poematy poświęcone swym „przywódcom duchowym”, do których zaliczał El Greco, Lenina, Nietzschego i św. Franciszka (poświęcił mu też powieść Biedaczyna z Asyżu). Natomiast za Ostatnie kuszenie Chrystusa pisarz został ekskomunikowany przez grecki Kościół prawosławny, który później zgłosił również protest wobec pokazów filmu M. Scorsese.

Przekładał też na nowogrecki dzieła filozoficzne i literackie: oba eposy Homera (z prof. Kakridisem), Boską Komedię Dantego, Fausta Goethego, utwory Rabindranatha Tagore, Artura Rimbaud, a nawet Karola Darwina. Był prawdopodobnie najpłodnieszym spośród pisarzy greckich, pisząc bardzo szybko i pracując nierzadko ponad dwanaście godzin dziennie[5], co sprawiało, iż wielusetstronicowa powieść powstawała w ciągu miesiąca.

Utwory wybrane[edytuj | edytuj kod]

Przetłumaczone na język polski:

Niektóre utwory niewydane w Polsce:

Wikimedia Commons
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Nikosa Kazandzakisa
  • Όφις και Κρίνο (Wąż i lilia), 1905 – opowiadanie (pod pseud. Karma Nirwami)
  • Odyseja: Współczesna wersja, 1924-1938 – poemat epicki
  • Ταξιδεύοντας (Podróżując), 1927-1941 – relacje z podróży
  • Οί αδελφoφάδες ("Bratobójcy"), 1957 – powieść (wyd. pośmiertnie)
  • Αναφορά στον Γκρέκο (List do El Greco), 1961 – powieść (wyd. pośmiertnie)
  • 12 dramatów
  • listy

Przypisy

  1. Uwiecznionego pod własnym imieniem w powieści Kapetan Michał (J. Strasburger w Poeci Nowej Grecji, dz. cyt. poniżej, s. 189).
  2. J. Strasburger, dz. cyt. poniżej.
  3. Jak zauważył norweski krytyk M. Taun, pisarz podniósł ojczystą wyspę do rangi symbolu (Nota o autorze w Chrystus ukrzyżowany po raz wtóry wyd. 1978).
  4. Wydana pt. The Fratricides u Simona & Schustera, New York 1964.
  5. Tak podaje T. Arinis, cyt. poniżej.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Janusz Strasburger, Nikos Kazantzakis [w] Mały słownik pisarzy świata, Warszawa 1968
  • Takis Arinis, Nikos Kazantzakis (nota o autorze) [w] Chrystus ukrzyżowany po raz wtóry, Warszawa 1978
  • Poeci Nowej Grecji (w tłum. i opr. J. Strasburgera), Warszawa 1972

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]