Norwegia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kongeriket Norge
Kongeriket Noreg

Królestwo Norwegii
Flaga Norwegii
Herb Norwegii
Flaga Norwegii Herb Norwegii
Dewiza: (norw.) Enige og tro til Dovre faller
(Zgodni i wierni aż do upadku Dovrefjell)
Hymn:
Ja, vi elsker dette landet
(Tak, kochamy ten kraj)
Położenie Norwegii
Konstytucja Konstytucja Norwegii
Język urzędowy norweski
Stolica Oslo
Ustrój polityczny monarchia konstytucyjna
Typ państwa demokracja
Głowa państwa król Harald V
Następca tronu książę Haakon
Szef rządu premier Erna Solberg
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
62. na świecie
385 186[1][a] km²
7,0%
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
116. na świecie
5 057 000[2]
13 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

511,2 mld[3] USD
100 318[3] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

280,0 mld[3] USD
54 947[3] USD
Jednostka monetarna 1 korona norweska (NOK)
Niepodległość rozwiązanie unii ze Szwecją
7 czerwca 1905
Religia dominująca luteranizm
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 NO
Domena internetowa .no .sj .bv
Kod samochodowy N
Kod samolotowy LN
Kod telefoniczny +47
Mapa Norwegii
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Norwegia w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikisłownik Hasło Norwegia w Wikisłowniku

Norwegia (bokmål Norge i lub nynorsk Noreg i), urzędowo Królestwo Norwegii to monarchia konstytucyjna, której terytorium obejmuje zachodnią część Półwyspu Skandynawskiego, Jan Mayen, Svalbard i Wyspę Bouveta. Ma łączną powierzchnię 385 252 km² i liczy około pięciu milionów mieszkańców. Jest drugim najrzadziej zaludnionym państwem Europy. Graniczy ze Szwecją niemal na całej długości granicy; znacznie krótsze odcinki oddzielają Norwegię od Finlandii i Rosji. Kraj posiada również granicę morską (przez cieśninę Skagerrak) z Danią. Stolicą Norwegii jest Oslo. Długa, licząca ponad 20 tys. kilometrów linia brzegowa znana jest z charakterystycznych zatok, tzw. fiordów. Nazwa kraju pochodzi od staronordyckiego nord vegen (pol. droga na północ).

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Norwegii.

Norwegia jest najsłabiej, po Islandii, zaludnionym krajem europejskim. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 14,7 mieszkańca na 1 km². Ludność jest skupiona głównie w południowej części kraju, w regionie Oslofjord oraz na wybrzeżach. W miastach mieszka 3,3 mln osób (73% ludności, dane z roku 2001). Największą aglomeracją jest Oslo. Średnia gęstość zaludnienia aglomeracji wynosi 3787 osób na km². Inne duże miasta Norwegii to Bergen, Stavanger, Trondheim, Tromsø, Drammen, Fredrikstad, Molde, Lillestrøm, Kristiansand, Narwik.

Granice[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Granice Norwegii.

Norwegia graniczy z:

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Południowa i środkowa Norwegia jest położona w strefie klimatu umiarkowanego morskiego, a północ (za kołem polarnym) w strefie umiarkowanego chłodnego morskiego, graniczącego na północnych wybrzeżach z subpolarnym. W niektórych rejonach kraju śniegi utrzymują się cały rok, a temperatura zimą dochodzi do –40 °C, a nawet zdarzają się jeszcze silniejsze mrozy.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Mapa Szwecji i Norwegii z 1903
Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Norwegii.

Najstarsze ślady działalności człowieka w Norwegii odkryto koło Komsa w okręgu Finnmark i niedaleko Fosna w Nordmøre. Datuje się je na około 9000 p.n.e.8000 p.n.e.

W 793 r. atakiem na angielski klasztor Lindisfarne rozpoczęła się epoka wikingów. Od tego roku skandynawscy najeźdźcy na długich łodziach często widziani byli w portach Europy Północno-Zachodniej. Norwescy wikingowie dotarli do Islandii, Irlandii (założyli tam miasto Dublin), Grenlandii, a także do Ameryki.

We wczesnym średniowieczu kraj podzielony był pomiędzy lokalnych władców. Jednym z pierwszych, którzy podjęli próbę zjednoczenia, był Harald Pięknowłosy (norw. Harald Hårfagre). On to właśnie w roku 872, po bitwie pod Harsfjorden założył pierwszą w Norwegii siedzibę królewską – Avaldsnes[4].

Mapa administracyjna Norwegii

Pierwszy kościół powstał w Norwegii w Moster w 995 r. za sprawą króla Olafa Tryggvasona. Jako symboliczny moment chrystianizacji kraju uznaje się jednak bitwę pod Stiklestad, gdzie poległ władca Norwegii Olaf Haraldsson, uznany później świętym. XIII wiek to czas świetności Norwegii: pod panowaniem Håkona IV w skład terytorium norweskiego wchodziły także Jämtland, Islandia, Wyspy Owcze, Orkady, Szetlandy i Grenlandia. W XIV wieku kraj został osłabiony przez zwiększające się wpływy Hanzy, epidemię czarnej śmierci w 1349 r. i walki o tron. Po śmierci Håkona VI w 1380 r. tron objął jego syn Olaf IV, a następnie żona zmarłego króla, Małgorzata I, która była także królową Danii, a później i Szwecji. W 1397 Norwegia, Szwecja i Dania zawarły unię, zwaną kalmarską. Szwecja wyłamała się z unii w 1523 r. Norwegia, coraz bardziej zależna od Danii, pozostała w unii do 1814 r. Wtedy to, zwycięzcy w wojnach napoleońskich podpisali traktat w Kilonii, na podstawie którego Norwegia miała stać się częścią Szwecji, jako odszkodowanie dla tej ostatniej za stratę Finlandii na rzecz Rosji. Uchwalona 17 maja 1814 w Eidsvoll konstytucja była próbą odzyskania przez kraj całkowitej suwerenności. Skończyło się jednak na unii personalnej ze Szwecją. Pełną niepodległość odzyskali Norwegowie w 1905 r.

W I wojnie światowej kraj zachował neutralność. W II wojnie światowej również próbował pozostać neutralny, jednak zaatakowany przez wojska hitlerowskie 9 kwietnia 1940, przystąpił do antyhitlerowskiej koalicji. Pierwsze lata powojenne to lata rządów Norweskiej Partii Pracy. Odbudowano Norweskie Siły Zbrojne. W 1949 r. po długich debatach nad kierunkiem polityki zagranicznej kraj przystąpił do NATO. W sprawie przystąpienia do Unii Europejskiej odbyły się w Norwegii dwa referenda: w 1972 i 1994 r. Oba zakończyły się niewielką przewagą strony opowiadającej się przeciw członkostwu w Unii. Wskutek odkrycia złóż ropy naftowej i gazu ziemnego pod dnem Morza Północnego w latach 60. i 70. XX wieku, Norwegia jest obecnie jednym z najbogatszych krajów świata.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Norwegia jest monarchią konstytucyjną. Według konstytucji, król ma bardzo szeroką władzę, m.in. wybiera Radę Państwa, w skład której wchodzi premier i co najmniej siedmiu członków, egzekwuje podatki, mianuje wszystkich urzędników cywilnych, kościelnych i wojskowych, jest naczelnym dowódcą sił lądowych i morskich, ma też prawo łaski.

W rzeczywistości władza wykonawcza spoczywa jednak w rękach rządu, na czele którego stoi premier. Władza ustawodawcza jest w rękach Stortingu (jednoizbowy parlament), w którym zasiada łącznie 169 deputowanych. Wybierany jest na kadencję czteroletnią. Projekty ustaw wnoszone są przez jego członków lub rząd za pośrednictwem członka Rady Państwa. Konstytucja Norwegii obowiązuje od 17 maja 1814 roku, z późniejszymi zmianami.

System prawny[edytuj | edytuj kod]

System prawny Norwegii stanowi swoiste połączenie systemu common i civil law. Występuje tu zarówno prawo ustawowe (stanowione), co jest typowe dla systemów kontynentalnych, jak i prawo precedensowe typowe dla systemów anglosaskich. Za wiążące uchodzą jednak jedynie orzeczenia wydawane przez Norweski Sąd Najwyższy; przy czym w wyjątkowych przypadkach dopuszczalne jest nie zastosowanie się przez sąd niższej instancji do takiego precedensu (tzw. antycypacyjny overruling). Ponadto dzisiaj SN nie jest w Norwegii związany swoim własnym orzecznictwem i może je w każdej chwili zmienić. W praktyce tak jak angielska Izba Lordów (dzisiejszy SN Zjednoczonego Królestwa) wyraźnie dąży on jednak do zachowania konsekwencji w orzekaniu. Również język prawniczy jest u Norwegów bardziej potoczny aniżeli wyspecjalizowany, jak ma to miejsce w kontynentalnych systemach prawnych. W Norwegii tak jak w krajach anglosaskich brak jest Trybunału Konstytucyjnego, a badaniem zgodności ustaw z „formalną” Konstytucją zajmuje się SN w związku z rozpoznawaniem konkretnych spraw sądowych (tj. in concreto, a nie in abstracto)[5].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Eksport i Import

Norwegia jest wysoko rozwiniętym krajem. Norweski PKB wynosił w 2006 roku nominalnie 335,2 mld dolarów, a po zmierzeniu parytetem siły nabywczej 191,7 mld dolarów amerykańskich. PKB per capita wynosił nominalnie 72 306 dolarów (2. miejsce po Luksemburgu), a po zmierzeniu parytetem siły nabywczej 43 574 dolarów (3. miejsce na świecie). Podatki stanowią 46% PKB, przy czym dużą część dochodów budżetowych stanowią dochody z państwowych firm wydobywczych. Współczynnik Giniego, czyli poziom rozpiętości w dochodach, wynosi 0,26 i należy do najniższych na świecie. W 1993 norweskie rezerwy złota wynosiły: 1,20 mln uncji, dewizowe 11,9 mld dolarów. W pierwszej połowie lat 80. przyrost produktu krajowego brutto wynosił średnio rocznie 3,4%, w drugiej połowie obniżał się średnio rocznie o 2,2%. Wskutek ograniczenia inwestycji nastąpił wzrost inflacji i bezrobocia, szczególnie wyraźnie zaznaczyła się stagnacja w budownictwie i produkcji rolnej, której wskaźnik przyrostu 1986-1990 wynosił zaledwie 0,9%. Stopniowy rozwój następował w usługach, transporcie i łączności i w mniejszym stopniu w przemyśle. W 1992 przemysł łącznie z górnictwem i energetyką wytworzył 30,8% produktu krajowego brutto, budownictwo – 3,9%, transport i łączność – 10,5%, handel i usługi – 15,9%, finanse i ubezpieczenia – 13,7%, rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo – 2,9%.

Mapa lokalizacyjna Norwegii
Ålesund
Ålesund
Alta
Alta
Andenes
Andenes
Bardufoss
Bardufoss
Båtsfjord
Båtsfjord
Bergen
Bergen
Berlevåg
Berlevåg
Bodø
Bodø
Brønnøysund
Brønnøysund
Fagernes
Fagernes
Florø
Florø
Førde
Førde
Hammerfest
Hammerfest
Narwik
Narwik
Hasvik
Hasvik
Haugesund
Haugesund
Honningsvåg
Honningsvåg
Kirkenes
Kirkenes
Kristiansand
Kristiansand
Kristiansund
Kristiansund
Lakselv
Lakselv
Leknes
Leknes
Mehamn
Mehamn
Mo i Rana
Mo i Rana
Molde
Molde
Mosjøen
Mosjøen
Oslo-Rygge
Oslo-Rygge
Namsos
Namsos
Notodden
Notodden
Ørland
Ørland
Ørsta
Ørsta
Oslo-Gardermoen
Oslo-Gardermoen
Oslo-Torp
Oslo-Torp
Røros
Røros
Rørvik
Rørvik
Røst
Røst
Sandane
Sandane
Sandnessjøen
Sandnessjøen
Skien
Skien
Sogndal
Sogndal
Sørkjosen
Sørkjosen
Stavanger
Stavanger
Stokmarknes
Stokmarknes
Stord
Stord
Svolvær
Svolvær
Tromsø
Tromsø
Trondheim
Trondheim
Vadsø
Vadsø
Værøy
Værøy
Vardø
Vardø
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Norwegii

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszymi surowcami mineralnymi są ropa naftowa, wydobywana w 70% przez państwową firmę StatoilHydro, i gaz ziemny wydobywane z norweskiego sektora szelfu na Morzu Północnym i Morzu Norweskim, poza tym eksploatuje się rudy żelaza (głównie okręg Kirkenes), miedzi – koło Løkken, Sulitjelma i Røros, tytanu, niklu i molibdenu – w Knaben (jedno z najważniejszych złóż w Europie), także rudy cynku i ołowiu oraz srebro, siarkę, surowce skalne – wapienie i granity.

Głównymi gałęziami przemysłu przetwórczego są: przemysł elektrochemiczny z produkcją m.in. ciężkiej wody, amoniaku, chloru i karbidu, środków transportowych, zwłaszcza stocznie (w tym także budowa platform wiertniczych do wydobywania ropy naftowej i gazu ziemnego), tradycyjny, oparty na bogatych zasobach leśnych, przemysł drzewny i celulozowo-papierniczy, hutnictwo żelaza, aluminium i cynku, rafinacja miedzi oraz przemysł: maszynowy, metalowy, włókienniczy, elektrotechniczny, spożywczy (zwłaszcza rybny), porcelanowy i rafineryjny.

Ośrodki przemysłowe skupione są w południowej części kraju oraz na jego wybrzeżach, a największym jest Oslo.

Energetyka[edytuj | edytuj kod]

Norwegia ma dobrze rozwiniętą energetykę. Produkcja energii elektrycznej w przeliczeniu na 1 mieszkańca wyniosła 27 562 kWh – 1995 i jest najwyższa w świecie. Moc zainstalowana w elektrowniach wynosi netto 27 281 MW. Według danych z 2005 roku, roczna produkcja energii w tym kraju wynosiła 137,8 TWh z czego 136 TWh pochodziło z elektrowni wodnych. Jednocześnie zużycie energii w tym czasie kształtowało się na poziomie 125,8 TWh[6].

Wykaz rodzajów Elektrowni:

Rybołówstwo, rolnictwo i leśnictwo[edytuj | edytuj kod]

Ważnym działem gospodarki Norwegii pozostaje, między innymi dzięki obfitości ryb w wodach przybrzeżnych, rybołówstwo, mimo rzeczywistego zmniejszania się połowów. 1980 – 2409 tys. t, 1985 – 2119 tys. t, 1989 – 1909 tys. t, 1991 – 2096 tys. t. W przeliczeniu na 1 mieszkańca – 488 kg (2000), co daje Norwegii 2. miejsce w świecie (po Islandii). Łowi się głównie śledzie, makrele i dorsze (do 1987 również wieloryby). Wyporność floty rybackiej 1991 wynosiła 281 tys. BRT. Największymi portami rybackimi są Bergen i Stavanger.

Duże znaczenie w gospodarce odgrywa leśnictwo, lasy zajmują 26% powierzchni kraju. Norwegia ma jeden z najniższych w Europie odsetek użytków rolnych – 3% ogólnej powierzchni kraju. Grunty orne i sady zajmują 0,9 mln ha, łąki i pastwiska – 0,1 mln ha. Rolnictwo charakteryzuje wysoki stopień mechanizacji (1 ciągnik przypada na 6,3 ha użytków) oraz zużycia nawozów sztucznych – 199 kg na 1 ha (2000). Podstawą produkcji rolnej jest hodowla bydła (1011 tysięcy sztuk – 1992), głównie typu mlecznego i owiec (2,3 mln sztuk), a na północy – reniferów. Powszechna jest hodowla zwierząt futerkowych, zwłaszcza lisów. Ze względu na krótki okres wegetacyjny w Norwegii uprawia się: ze zbóż głównie jęczmień (zbiory 2000) – 590 tys. t oraz owies – 450 tys. t, poza tym ziemniaki – 450 tys. t i rośliny pastewne. Coraz większe znaczenie gospodarcze zyskuje uprawa warzyw i drzew owocowych, głównie w południowej części kraju.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobne artykuły: Regiony NorwegiiOkręgi Norwegii.

Norwegia podzielona jest na 5 regionów (landsdeler) i 19 okręgów (norw. fylker), które dalej dzielą się na 433 gminy.

Okręg Stolica
Norway counties.svg
Østfold våpen.svg Østfold Sarpsborg
Akershus våpen.svg Akershus Oslo
Oslo komm.svg Miasto i okręg Oslo Oslo
Hedmark våpen.svg Hedmark Hamar
Oppland våpen.svg Oppland Lillehammer
Buskerud våpen.svg Buskerud Drammen
Vestfold våpen.svg Vestfold Tønsberg
Telemark våpen.svg Telemark Skien
Aust-Agder vapen.svg Aust-Agder Arendal
Vest-Agder våpen.svg Vest-Agder Kristiansand
Rogaland våpen.svg Rogaland Stavanger
Hordaland vapen.svg Hordaland Bergen
Sogn og Fjordane våpen.svg Sogn og Fjordane Leikanger
Møre og Romsdal våpen.svg Møre og Romsdal Molde
Sør-Trøndelag våpen.svg Sør-Trøndelag Trondheim
Nord-Trøndelag våpen.svg Nord-Trøndelag Steinkjer
Nordland våpen.svg Nordland Bodø
Troms våpen.svg Troms Tromsø
Finnmark våpen.svg Finnmark Vadsø

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Demografia Norwegii
Information icon.svg Osobny artykuł: Demografia Norwegii.

Miasta Norwegii[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Miasta Norwegii.

Poniższa lista przedstawia największe miasta Norwegii według danych z 1 stycznia 2012 roku[7]:


Oslo
Oslo
Bergen
Bergen

Miasto Region Liczba mieszkańców

Trondheim
Trondheim
Stavanger
Stavanger

1 Oslo Oslo 613 285
2 Bergen Hordaland 263 762
3 Trondheim Sør-Trøndelag 176 348
4 Stavanger Rogaland 127 506
5 Kristiansand Vest-Agder 83 243
6 Fredrikstad Østfold 75 583
7 Tromsø Troms 69 116
8 Sandnes Rogaland 67 814
9 Drammen Buskerud 64 597
10 Sarpsborg Østfold 53 333

Skład etniczny[edytuj | edytuj kod]

Religie[edytuj | edytuj kod]

Kościół Baptystyczny w Bergen
Information icon.svg Osobny artykuł: Religia w Norwegii.

Udział poszczególnych wyznań w populacji Norwegii (według Statistics Norway w 2013r.)[9]:

Information icon.svg Osobny artykuł: Kościół Norwegii.
  • islam – 2,35% (120.822 osób)
  • zielonoświątkowcy – 0,77% (39.412 osób)
  • Szwedzka Kongregacja – 0,41% (20.901 osób)
  • Wolny Kościół Ewangelicko-Luterański – 0,38% (19.552 osób)
  • buddyzm – 0,31% (16.001 osób)
  • Kościół Prawosławny – 0,25% (12.959 osób)
Information icon.svg Osobny artykuł: Prawosławie w Norwegii.
Information icon.svg Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Norwegii.
  • Kościół Metodystyczny – 0,21% (10.715 osób)
  • Unia Baptystyczna – 0,2% (10.213 osób)
  • Konwencja Misyjna – 0,19% (9.589 osób)
  • Kościół Chrześcijański – 0,14% (7.200 osób)
  • hinduizm – 0,13% (6.797 osób)
  • Islandzka Kongregacja Ewangelicko-Luterańska – 0,13% (6.634 osób)
  • adwentyści – 0,09% (4.841 osób)
  • sikhizm – 0,06% (3.323 osób)
  • bezwyznaniowi i pozostałe religie – 16,86% (866.267 osób)

Media[edytuj | edytuj kod]

Funkcję telewizji publicznej pełni NRK. Największe gazety to: Aftenposten i Verdens Gang. Portal o Norwegii norwegia1.pl.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Ważną rolę w życiu kraju stanowi sport. Położona na północy Europy Norwegia miała i ma wielu wybitnych przedstawicieli przede wszystkim w sportach zimowych, jak również wiele ośrodków i obiektów zarówno rekreacyjnych, nastawionych na turystów, jak i specjalistycznych, przeznaczonych dla profesjonalistów. Norwegia jest jednym z niewielu krajów świata, w którym najpopularniejszymi dyscyplinami sportu są sporty zimowe. Z przeprowadzonych pod koniec 2011 roku badań wynika, że sportem numer jeden są biegi narciarskie, drugą pozycję zajął biathlon, a uchodząca za najpopularniejszy sport w Europie i zarazem na świecie piłka nożna uplasowała się dopiero na trzecim miejscu. Wielkie tradycje i ogromna popularność zimowych dyscyplin sportu sprawiają, że niemal co roku w Norwegii odbywają się zawody najwyższej rangi. Głownie w biegach narciarskich i biathlonie, ale również w narciarstwie alpejskim. Także w sportach letnich sportowcy i zespoły tego kraju osiągają wartościowe wyniki zarówno na arenach europejskich, jak i światowych. Obecnie do najwybitniejszych norweskich sportowców należą:Ole Einar Bjørndalen, Marit Bjoergen, Petter Northug, Emil Hegle Svendsen, Tarjei Bø, Aksel Lund Svindal, Thor Hushovd, Edvald Boasson Hagen, Tom Hilde, Anders Bardal, Therese Johaug. Między innymi dzięki nim, Norwegia zajmuje pierwsze miejsce w medalowej klasyfikacji wszech czasów na zimowych igrzyskach, mając 303 krążki na koncie.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Jest to łączna powierzchnia całego Królestwa Norwegii, wraz z wyspami Svalbard i Jan Mayen. Powierzchnia obszaru kontynentalnego (łącznie ze słodkimi wodami śródlądowymi) wynosi 323 787 km².

Przypisy

  1. Statistisk sentralbyrå: Minifakty o norwegii 2012 (pol.). [dostęp 23-12-2012].
  2. Stan na 23 grudnia 2012 roku. Statistisk sentralbyrå: Folketallet i Norge akkurat nå (norw.). [dostęp 23-12-2012].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  4. Norwegia 2008 – broszura wydana przez Innowation Norway, s. 13.
  5. Zob. Maciej Koszowski, Anglosaska doktryna precedensu. Porównanie z polską praktyką orzeczniczą, Warszawa 2009, s. 145-148, Maciej Koszowski, Norweska doktryna precedensu w zarysie, Zeszyty Naukowe Sadownictwa Administracyjnego, z. 3/2012.
  6. Norges vassdrags- og energidirektorat.
  7. Befolkningsstatistikk. Folkemengd etter alder, kjønn, sivilstand og statsborgarskap, 1. januar 2012.
  8. Country: Norway – People Groups. Joshua Project. [dostęp 2014-06-29].
  9. Religious communities and life stance communities, 1 January 2013. Statistics Norway. [dostęp 2014-02-21].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiatlas Wikimedia Atlas: Norwegia – wikiatlas z mapami w Commons