Nowa Ruda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy Nowej Rudy, miasta w województwie dolnośląskim. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Nowa Ruda
Panorama miasta z ulicy Kołowej.
Panorama miasta z ulicy Kołowej.
Herb Flaga
Herb Nowej Rudy Flaga Nowej Rudy
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat kłodzki
Gmina gmina miejska
Data założenia XIII wiek
Prawa miejskie ok. 1434
Burmistrz Tomasz Jacek Kiliński
Powierzchnia 37,05 km²
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

23 896 Green Arrow Up.svg [1]
634 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 74
Kod pocztowy 57-400
Tablice rejestracyjne DKL
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Nowa Ruda
Nowa Ruda
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Nowa Ruda
Nowa Ruda
Ziemia 50°34′45,17″N 16°30′05,25″E/50,579214 16,501458Na mapach: 50°34′45,17″N 16°30′05,25″E/50,579214 16,501458
TERC
(TERYT)
5020108041
SIMC 0984278
Urząd miejski
Rynek 1
57-400 Nowa Ruda
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Nowa Ruda w Wikisłowniku
Strona internetowa
Ratusz w Nowej Rudzie
Ulica Podjazdowa

Nowa Ruda (niem. Neurode, dial. Noiroode[2], czes. Nová Ruda) – miasto i gmina leżące w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Obecnie miasto pełni funkcje ponadgminnego ośrodka administracyjno-edukacyjnego dla mikroregionu noworudzko-radkowskiego.

Według danych z 31 marca 2011 miasto liczyło 23 896 mieszkańców.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Góry Sowie.
Information icon.svg Osobny artykuł: Obniżenie Noworudzkie.

Nowa Ruda położona jest nad rzeką Włodzicą. Miasto położone u podnóża Gór Sowich zamieszkuje ponad 23 tys. mieszkańców, co czyni je drugim miastem pod względem liczby ludności w powiecie (po Kłodzku), oraz piętnastym w województwie dolnośląskim. Nowa Ruda jest ważnym węzłem komunikacyjnym, krzyżują się tutaj trasy wojewódzkie. W mieście znajduje się stacja kolejowa, dworzec autobusowy, dzięki czemu można do Nowej Rudy dotrzeć koleją lub autobusami PKSu. Miasto położone jest w Sudetach Środkowych. Podzielone jest na trzy dzielnice: Centrum, Drogosław i Słupiec.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przygotowania do pogrzebu ofiar katastrofy w noworudzkiej kopalni w lipcu 1930
Jeden z zabytkowych domów na rynku
Kościół Wniebowzięcia NMP

Nowa Ruda, miasto położone w dolinie rzeki Włodzicy, swą historią sięga XIII wieku. Miasto założone zostało za czasów kolonizacji niemieckiej pod rządami króla czeskiego Przemysława Otokara II. Panował on w latach 1253-1278. Pierwsza pisana wzmianka o Nowej Rudzie datowana jest na rok 1337. Od 1352 r. dobra noworudzkie były własnością rodu Donynów. W latach 1350-1470 w mieście znacząco rozwinęło się rzemiosło takie jak tkactwo, szewstwo, oraz sukiennictwo. Poskutkowało to nadaniem cechu szewcom noworudzkim w 1404 r. oraz miejskim sukiennikom w roku 1416. Podczas wojen husyckich miasto było parokrotnie najeżdżane w latach 1427-1429 i doszczętnie zniszczone. Odbudowywało się ono długo i powoli na podstawie nowo nadanych praw poprzez rodzinę Donynów, którzy prawa te nadali w 1434 r. Rok ten to także rok, w którym po raz pierwszy wzmiankowana była kopalnia węgla kamiennego w mieście. Nowa Ruda w 1472 r. przechodzi pod władanie Jerzego Stillfrieda jednego z rycerzy króla Czech, którym był Jerzy z Podiebradów. Jerzy Stillfried zaślubia także siostrę Donynów – Annę von Donyn. Wiek XVI zapisuje się w historii miasta najazdem hrabiego Bernarda Thurna w 1622 r. Z racji tego, iż Bernard I i jego syn Henryk byli orędownikami wyznania protestanckiego miasto zostaje zniszczone w czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648). Uwięzieni Stillfriedowie nawracają się jednak na katolicyzm, w efekcie czego uzyskują wolność i ponowne prawo do dóbr noworudzkich. Miasto od 1742 r. zostaje włączone do Państwa Pruskiego na skutek zakupienia ziemi kłodzkiej przez króla Prus Fryderyka II. Stillfriedowie w ciągu następnych lat stali się właścicielami 1/3 obszaru ziemi kłodzkiej. Jednakże w 1810 r. Nowa Ruda wraz z przyległościami przeszła na własność rodziny Magnisów. Pozostali oni właścicielami miasta aż do 1945 r. Wcześniej, bo już w 1855 r. Nowa Ruda stała się siedzibą powiatu, który obejmował dwa miasta – Nową Rudę i Radków, oraz 37 osad wiejskich. Miasto rozwijało się gospodarczo. Powstawały nowe zakłady włókiennicze, lecz przede wszystkim rozwijało się intensywnie górnictwo. Powstało wiele kopalni na terenie miasta m.in. kopalnia "Ruben" w Nowej Rudzie, "Johann Baptysta" w Słupcu, "Rudolph" w Przygórzu, oraz "Wenceslaus" w Ludwikowicach Kłodzkich. Z rokiem 1871 miasto należało do II Rzeszy Niemieckiej. W 1879 r. doprowadzono do miasta kolej z Kłodzka, a w 1880 na stację w Nowej Rudzie wjechał pociąg z Wałbrzycha. Korzystny rozwój gospodarczy przerwał najtragiczniejszy pożar w dziejach miasta, który miał miejsce 23 maja 1884 r. Spłonęła wówczas spora część śródmieścia, m.in. rynek i kościół parafialny. Działania wojenne podczas I wojny światowej szczęśliwie ominęły miasto, jednak nastąpiła stagnacja gospodarcza miasta, która, pogłębiając się, doprowadziła do odebrania statusu miasta powiatowego Nowej Rudzie w roku 1932. W 1937 r. obchodzono uroczyście 600-lecie miasta, a słynny mieszkaniec miasta – prof. Joseph Wittig wydał obszerną kronikę Nowej Rudy. II wojna światowa, jej zawieruchy, szczęśliwie ominęły miasto, nie niszcząc jego zabudowy. Jednak okres ten to czas największej katastrofy górniczej w historii noworudzkiego górnictwa. W kopalni "Ruben" na skutek zawału zginęło 187 górników.

Armia radziecka zajęła miasto bez walki dopiero po kapitulacji Niemiec 8 maja 1945 r. W czerwcu tegoż roku przybyli pierwsi Polacy. Początkowo prowadzone były spory z Czechami o to, do kogo ma należeć ziemia kłodzka. Jednak po ich rozwiązaniu Nowa Ruda znalazła się ostatecznie w granicach Polski i przyjęła obecną nazwę. Wybrano pierwszego polskiego burmistrza, którym został Edward Miernik. Administracja polska dokonała wysiedlenia dotychczasowej ludności miasta do Niemiec; w jej miejsce napływali Polacy z centralnej części kraju oraz przesiedleńcy z Kresów. Pojawili się też polscy górnicy z Francji oraz Polacy z innych krajów. Spowodowało to trudności integracyjne społeczeństwa Nowej Rudy.

Miasto po wojnie znacznie się rozbudowało. Powstało wiele zakładów przemysłowych dających pracę mieszkańcom, głównie w przemyśle wydobywczym i włókienniczym. Powstawały kopalnie (Kopalnia Węgla Kamiennego "Piast", dawny "Ruben", oraz Kopalnia Węgla Kamiennego "Słupiec", dawniej "Johann Baptysta"). Wybudowano Zakłady Przemysłu Jedwabniczego "Nowar" oraz oddział Dzierżoniowskich Zakładów Radiowych "Diora". W 1954 r. Nowa Ruda po raz drugi w swej historii została stolicą powiatu. Do 1975 r., w którym ten status utraciła, była stolicą najmniejszego powiatu w ówczesnym województwie wrocławskim. W 1970 Noworudzianie otrzymali nowy budynek Miejskiego Ośrodka Kultury, w 1972 r. zorganizowano w mieście Festiwal Studentów Szkół Artystycznych, a w 1973 r. Nową Rudę połączono administracyjnie w jeden organizm miejski z sąsiednim miastem Słupiec (który niespełna kilka lat wcześniej uzyskał prawa miejskie). II połowa lat 70. XX w. to okres kolejnych tragicznych wypadków górniczych. W 1976 r. w KWK "Nowa Ruda" zginęło 17 górników, a w 1979 r. zginęło kolejnych 7 górników. W okresie stanu wojennego w kopalni miał miejsce strajk, który zakończył się aresztowaniami i procesami. Okres transformacji gospodarki nie ominął miasta. Mieszkańcy aktywnie włączyli się w przemiany zachodzące w ich mieście. Kandydaci Komitetu Obywatelskiego uzyskali w czasie pierwszych wolnych wyborów samorządowych wszystkie 28 mandatów w Radzie Miejskiej Nowej Rudy. W 1990 ukazał się pierwszy numer "Gazety Noworudzkiej" oraz podpisano umowę o współpracy partnerskiej z niemieckim miastem Castrop-Rauxel. Rok później z czeskim miastem Broumov i francuskim Wallers-Arenberg podpisano podobne umowy. Transformacja niestety odbiła się głębokim echem na mieście. Skutkiem tego była likwidacja wszystkich większych zakładów w mieście. W 1992 w stan likwidacji postawiona została KWK "Nowa Ruda", w 1994 r. zamknięto także pole "Piast". Pole "Słupiec" działało do 2000 r. kiedy także uległo likwidacji. Los taki spotkał także pozostałe zakłady przemysłowe miasta. W 2001 r. upadły Zakłady Przemysłu Jedwabniczego "Nowar" a nieco wcześniej filia dzierżoniowskiej "Diory". Obecnie bezrobocie jest głównym problemem miasta. W latach 1945-1975 Nowa Ruda należała do starego województwa wrocławskiego, lata 1975-1999 to okres przynależności do województwa wałbrzyskiego, a od 1999 r. Nowa Ruda należy do powiatu kłodzkiego, województwa dolnośląskiego.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa, nr rej.: A/934/499 z 24.08.1959 na listę zabytków wpisane są obiekty[3]:

Inne obiekty[edytuj | edytuj kod]

Inne ciekawe miejsca

  • Samolot MiG-21 z licytacji WOŚP (ustawiony obok stacji paliw Orlenu, pomiędzy dzielnicami Centrum i Słupiec),
  • Kompleks Sportowy-Rekreacyjny CTS w dzielnicy Słupiec (hala widowiskowo-sportowa, boiska, korty tenisowe, AQUA Centrum – basen z szeregiem atrakcji).

Latem można zwiedzać okolice:

Zimą można jeździć na nartach w pobliskich ośrodkach:

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Nowa Ruda jest centrum kulturalnym dla okolicznych miejscowości i gmin. W mieście działa Miejski Ośrodek Kultury, kino, Miejska Biblioteka Publiczna w Nowej Rudzie, Noworudzki Klub Literacki Ogma, działają dwa muzea: Górnictwa i Josepha Wittiga. Organizowane są imprezy zarówno plenerowe, jak i salowe z zakresu teatru, muzyki, czy tańca.

Miejski Ośrodek Kultury[edytuj | edytuj kod]

W Nowej Rudzie życie kulturalne toczy się głównie wokół Miejskiego Ośrodka Kultury, którego początki sięgają 1971 r. MOK organizuje wiele imprez kulturalno-rozrywkowych, festynów, prowadzi zajęcia z dziedziny plastyki, muzyki, czy teatru. Ośrodek dysponuje dwiema salami. Jedną większą na 360 miejsc, która jest jednocześnie salą kinową. Prowadzone tutaj Kino MOK wyświetla seanse filmowe dla mieszkańców miasta i nie tylko. Druga sala, mniejsza, może pomieścić około 200 widzów. Używana jest podczas imprez estradowych, teatralnych i muzycznych licznie organizowanych w Nowej Rudzie. Spośród najważniejszych imprez organizowanych w mieście wyróżniają się:

  • Międzynarodowe Noworudzkie Spotkania z Folklorem
  • Dni Nowej Rudy
  • Turniej Tańca Towarzyskiego
  • Noworudzki Filmowy Zawrót Głowy
  • Dni Japonii

Miejska Biblioteka Publiczna[edytuj | edytuj kod]

Historia Miejskiej Biblioteki Publicznej w Nowej Rudzie sięga 1949 r. Biblioteka dysponuje pokaźnym księgozbiorem, w którym znajduje się ponad 130 tysięcy woluminów. Biblioteka prenumeruje około 70 tytułów czasopism i gazet. Uzupełnieniem tychże zasobów są zbiory audiowizualne, w którym znajduje się ponad 2,5 tysiąca pozycji. Biblioteka jest współorganizatorem kilku imprez, a mianowicie:

Przy Miejskiej Bibliotece Publicznej w Nowej Rudzie działa Noworudzki Klub Literacki Ogma, który patronuje i zrzesza lokalnych poetów i twórców. Wydawane są tomiki poezji oraz antologia poetycka.

Muzea[edytuj | edytuj kod]

  • Muzeum Górnictwa z podziemną trasą i kolejką górniczą

Szkolnictwo[edytuj | edytuj kod]

W Nowej Rudzie znajdują się następujące placówki edukacyjne:

  • Polsko-Czeska Wyższa Szkoła Biznesu i Sportu Collegium Glacense
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Henryka Sienkiewicza w Nowej Rudzie
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Nowej Rudzie
  • Centrum Szkoleniowo-Usługowe KaeRtur – Niepubliczna Placówka Kształcenia Ustawicznego, Niepubliczna Placówka Doskonalenia Nauczycieli
  • Powiatowe Centrum Doradztwa i Poradnictwa Psychologiczno-Pedagogicznego w Kłodzku – Biblioteka Pedagogiczna w Nowej Rudzie
  • Centrum Kształcenia Profesja – Szkoła niepubliczna zaoczna

Kościoły i związki wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Opieka zdrowotna ludzi[edytuj | edytuj kod]

  • W Nowej Rudzie istnieje Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej (organem założycielskim zakładu jest Starostwo Powiatowe w Kłodzku) Zakład posiada 2 przychodnie rejonowe na terenie miasta (dzielnica Centrum i Drogosław) , Ośrodek Zdrowia w Jugowie, Ośrodek Zdrowia w Bożkowie, oraz Szpital Rejonowy, w skład którego wchodzą działy Wewnętrzny "A", Wewnętrzny "B", Pediatryczny, Zakład Opiekuńczo Leczniczy w Nowej Rudzie, Centralne Laboratorium Analityczne.
  • W Nowej Rudzie znajdują się również przychodnie niepubliczne: Lekarska Spółdzielnia Specjalistyczna "EVITA" (3 przychodnie w dzielnicach: Centrum, Słupiec, Drogosław), Centrum Medyczne EUROMED NZOZ, NZOZ "Zdrowie", Przychodnia specjalistyczna "Optomed".
  • W dzielnicy Centrum przy ul. Krańcowej zlokalizowana jest Podstacja Pogotowia Ratunkowego. Podstacja swoim zasięgiem obejmuje gminy: Nowa Ruda (Miasto), Nowa Ruda, Radków.

Opieka zdrowotna zwierząt[edytuj | edytuj kod]

  • W Nowej Rudzie znajduje się jedyny na Dolnym Śląsku punkt usług inseminacyjnych zwierząt hodowlanych[5]

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

  • Klub Sportowy Piast, ul. Sportowa 1
  • Centrum Turystyczno-Sportowe Spółka z o.o., ul. Kłodzka 16
  • Hala Widowiskowo-Sportowa, ul. Kłodzka 16
  • "Aqua Centrum", ul. Kłodzka 16
  • Górska Turystyka Konna OVERO Stefan Kobak, ul. Nowa Osada 5
  • Stajnia Pod Lasem Janusz Cembryło, ul. Ugory 11
  • Korty tenisowe, ul. Kłodzka (przy Hali Sportowej) oraz ul. Łużycka

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W Nowej Rudzie wydobywany był węgiel kamienny. Kopalnia Węgla Kamiennego Nowa Ruda została zamknięta w ramach restrukturyzacji górnictwa. W Słupcu pracuje odkrywkowa kopalnia gabrakamieniołom.

Sąsiednie gminy[edytuj | edytuj kod]

Nowa Ruda, Radków, Bielawa, Pieszyce, Głuszyca, Stoszowice, Kłodzko

Transport[edytuj | edytuj kod]

Drogi wojewódzkie[edytuj | edytuj kod]

Drogi lokalne[edytuj | edytuj kod]

Ścisłe centrum miasta ominąć można nowo wybudowaną obwodnicą. Dotychczas wybudowany został I oraz II etap. Do zrealizowania pozostał jeszcze III etap.

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Przewozy osobowe obsługuje spółka Koleje Dolnośląskie SA.

Połączenia kolejowe:

  • Wałbrzych Główny,
  • Kłodzko Miasto

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Struktura powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Według danych z roku 2007[6] Nowa Ruda ma obszar 37,04 km², w tym:

  • użytki rolne: 61%
  • użytki leśne: 17%

Miasto stanowi 2,25% powierzchni powiatu.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 31 grudnia 2010[7]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 23 477 100 12 288 52,3 11 189 47,7
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
633,7 331,7 302,0

Ludność – podział na dzielnice (dane z 30 czerwca 2004[8]):

  • Nowa Ruda – Centrum — 10528
  • Nowa Ruda – Słupiec — 10893
  • Nowa Ruda – Drogosław — 3819[9]

Liczba ludności na osiedlach mieszkaniowych:

  • Osiedle Wojska Polskiego – 3679
  • Osiedle XXX-lecia – 1897
  • Osiedle Piastowskie – 1637[9]

Władze miasta[edytuj | edytuj kod]

  • Rada Miejska w Nowej Rudzie

Nowa Ruda ma status gminy miejskiej. Mieszkańcy miasta wybierają do swojej rady miasta 21 radnych w wyborach co 4 lata, w czterech okręgach wyborczych[10]. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Siedzibą władz miasta jest ratusz, znajdujący się na rynku[11].

Mieszkańcy Nowej Rudy wybierają parlamentarzystów do Sejmu z okręgu wyborczego Wałbrzych, a do Senatu z okręgu wyborczego dzierżoniowsko-kłodzko-ząbkowickiego, zaś posłów do Parlamentu Europejskiego z dolnośląsko-opolskiego okręgu wyborczego z siedzibą we Wrocławiu. W mieście znajdują się 2 biura poselskie: Jakuba Szulca i Moniki Wielichowskiej z PO oraz 1 biuro senatorskie: Stanisława Jurcewicza (PO)[potrzebne źródło].

W Nowej Rudzie znajduje się także siedziba gminy wiejskiej Nowa Ruda. Swoją siedzibę ma tutaj również Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Kłodzku[13].

Osoby związane z miastem[edytuj | edytuj kod]

Media[edytuj | edytuj kod]

  • Gazeta Noworudzka - tygodnik
  • Kurier Noworudzko-Radkowski - informator samorządowy
  • NowaRuda24.pl - informacje i wydarzenia
  • Nowa-Ruda.com - informacje kulturalne z Nowej Rudy i okolic
  • nowaruda.info - informacje i wydarzenia
  • Noworudzianin - tygodnik
  • Telewizja Sudecka
  • Wiadomości Gospodarcze

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 III 2011.
  2. Dialekt kłodzki w śląskiej testowej Wikipedii
  3. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2 sierpnia 2012]. s. 79-80.
  4. Łuczyński Romuald M. Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica, 2008, s. 266-270
  5. USŁUGI INSEMINACYJNE - Nowa Ruda - Dariusz Banach - GOLDEN EUROPE
  6. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  7. Rocznik Demograficzny 2011 Stan na 31 XII 2010
  8. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  9. 9,0 9,1 Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miejskiego w Nowej Rudzie, 22 marca 2007
  10. Informacje dotyczące liczby radnych i okręgów wyborczych na stronie PKW [on-line] [dostęp: 2011-11-19]
  11. Statut Miasta Kłodzka [dostęp: 2010-04-21]
  12. Popularna Encyklopedia Ziemi Kłodzkiej, pod red. J. Laski i M. Kowalcze, t. 1-4, Kłodzko 2009-2011.
  13. Dane zaczerpnięte z oficjalnej strony internetowej kłodzkiego sądu [on-line] [dostęp: 2011-11-19]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Słownik geografii turystycznej Sudetów. Góry Sowie, Wzgórza Włodzickie, T. 11, pod red. M. Staffy, Wrocław: Wyd. I-Bis 1995, ss. 259-283.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]