Nowa Wilejka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Herb Wilna Nowa Wilejka
dzielnica administracyjna Wilna
Naujoji Vilnia panorama.jpg
Nowa Wilejka, panorama
Miasto Wilno
Status dzielnica administracyjna
W granicach Wilna 1957
Burmistrz Jerzy Grydziuszko
Powierzchnia 39,3 km²
Ludność (2001)
 • liczba ludności

32 800
Położenie na planie Wilna
Położenie na planie Wilna
brak współrzędnych
Strona internetowa

Nowa Wilejka[1][2] (lit. Naujoji Vilnia) − lewobrzeżna dzielnica administracyjna Wilna, do 1957 miasto, do 1945[3] w Polsce, w województwie wileńskim, w powiecie wileńsko-trockim.

Nowa Wilejka leży nad Wilejką, we wschodniej części Wilna.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Nowa Wilejka jest jedną z największych terytorialnie dzielnic Wilna o powierzchni prawie 40 km², posiada ponad 1200 km ulic, z czego połowa jest wyasfaltowana[4]. Przeważa zabudowa parterowa jednorodzinna, w dużej części przedwojenna, bloki mieszkalne istnieją na obrzeżach dzielnicy. W wielu miejscach nie ma charakteru miejskiego, brakuje oświetlenia, kanalizacji i wodociągów.

Istnieje tu m.in. polska Szkoła Średnia im. J. I. Kraszewskiego (ponad 700 uczniów)[5], polska szkoła początkowa „Žaliakalnio“ (4 klasy) oraz przedszkole polskie. W porównaniu z innymi częściami Wilna mieszkańcy są tu ubożsi i mniej wykształceni – 12% posiada wykształcenie wyższe (średnia wileńska 23,1%)[4].

W czasie zaborów w Nowej Wilejce otwarto szpital psychiatryczny, który jest obecnie największym zakładem pracy (zatrudnia prawie 1000 osób). W czasach ZSRR Nowa Wilejka była uprzemysławiana, część z budowanych w tym czasie obiektów jest obecnie zniszczonych. W związku z walorami przyrodniczymi w ciągu ostatnich 20 lat w dzielnicy osiedliło się wiele osób z innych części Republiki Litewskiej. Po 1990 roku otwarto dom noclegowy dla bezdomnych. Planowana jest budowa więzienia przeniesionego z Łukiszek.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Kazimierza neogotycki, przy ul. Palydovo (Satelitarna) 15, zbudowany w latach 1909-1911 na planie krzyża z trzema nawami. W kościele msze święte są odprawiane w języku polskim. W otoczeniu drewniana, głównie przedwojenna, zabudowa.

Cerkiew św. św. Piotra i Pawła w Wilnie powstała z incjatywy żony ówczesnego rosyjskiego gubernatora. Szczupłość zebranych środków pozwoliła na wybudowanie jedynie niewielkiego, drewnianego budynku, konsekrowanego w 1908 r. Znajduje się przy ulicy A. Kojelavičiaus (Wojciecha Kojałowicza) 148.

Dla dużego garnizonu wojskowego w latach trzydziestych XX w. postanowiono wybudować kościół garnizonowy pw. św. Stanisława Kostki, ale powstały budynek przed wybuchem wojny nie został konsekrowany. Konsekracja budynku położonego obecnie przy ul. Parko (Parkowej) 15 nastąpiła dopiero w 2002 r., ale kościół zyskał już inną patronkę Matkę Bożą Królową Pokoju. Obecnie w kościele odprawiane są msze święte w języku polskim.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nowa Wilejka dawniej nosiła nazwę Rakanciszki. W XII wieku wybudowany tu został zamek, który wznieść miał legendarny książę Holsza, protoplasta rodu Holszańskich należącego do najważniejszych rodów Wielkiego Księstwa Litewskiego (to z rodu Holszańskich pochodziła czwarta żona króla Władysława Jagiełły, matka Władysława Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka). W XVI w. zamek został gruntownie przebudowany – w duchu renesansowym. Po śmierci w 1555 r. Pawła Holszańskiego, biskupa wileńskiego, zamek przeszedł na własność królowej Bony Sforzy, po czym trafił on w ręce rodu Paców. Tutaj właśnie Stefan Pac gościł w dniu 15 lipca 1636 roku króla Władysława IV Wazę. Zamek w Rakanciszkach został zburzony przez kozaków w czasie wojny polsko-rosyjskiej w 1655 roku. Jednocześnie rzezie dokonywane przez wojska moskiewskie w osiedlu i na Wileńszczyźnie doprowadziły do wyludnienia i upadku gospodarczego.

Stabilizacja warunków społecznych i gospodarczych XVIII w. przerwana została rozbiorami i dopiero po wybudowaniu magistrali kolejowej łączącej Warszawę z Petersburgiem otwartej w 1862 r. oraz linii kolejowej do Mińska powstał tu ważny węzeł kolejowy przyczyniając się do szybiego rozwoju gospodarczego i demograficznego. W latach 1871 – 73 wybudowano dworzec kolejowy, a stacji kolejowej w Rakanciszkach nadano nazwę Wilejka. Pod koniec wieku XIX powstały zakłady zajmujące się między innymi obróbką drewna i skór oraz produkcją kos i noży. W 1905 roku miejscowość uzyskała prawa miejskie. W 1911 r. wzniesiono neogotycki Kościół św. Kazimierza. W czasie zaborów w Nowej Wilejce otwarto szpital psychiatryczny, który jest obecnie największym zakładem pracy w dzielnicy (zatrudnia prawie 1000 osób). 20 października 1933 r. do Nowej Wilejki przyłączono pięć wsi z gminy Mickuny: Jabłonówkę, Wierzby Polskie, Poręby Górańskie, Żwirble Dolne i Żwirble Górne[6].

W okresie II wojny światowej mieszkańcy miasteczka aktywnie uczestniczyli w polskiej konspiracji niepodległościowej, działali w Armii Krajowej oraz brali udział w powstaniu wileńskim i wyzwoleniu Wilna w 1944 r. Po II wojnie światowej większość polskich mieszkańców, w tym całą miejscową inteligencję przymusowo wysiedlono w nowe granice Polski. W tym czasie miasteczko po agresji sowieckiej 17 września 1939 r. było kolejno okupowane przez ZSRR (do 26 października 1939 r.), Republikę Litewską i ponownie wraz z tym państwem przez ZSRR (do ataku Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 r.), Niemcy (do 1944 r.), a później w składzie Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej należało do ZSRR do 1991. W okresie II wojny światowej katolicka i żydowska ludność Nowej Wilejki była poddawana represjom ze strony zmieniających się okupantów m.in. Szaulisi z Sonderkommando SS wymordowali tu 1159 Żydów[7], a węzeł kolejowy był wykorzystywany przez Sowietów do formowania transportów Polaków na Syberię i Kazachstanu, nawet jeszcze na początku lat pięćdziesiątych.

W 1957 r. miasteczko przyłączono do Wilna.

Na początku lat dziewięćdziesiątych XX w. ośrodek odrodzenia narodowego miejscowych Polaków. W związku z tym, że Polacy są tu najliczniejszą grupą i ta wschodnia dzielnica Wilna jest położona w środku obszarów Wileńszczyzny zamieszkałych nadal w przewadze przez Polaków (60-80%) Nowa Wilejka miała zostać stolicą tworzonego w latach 1990-1991 autonomicznego Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego.

Garnizon Wojska Polskiego[edytuj | edytuj kod]

Wojsko i pracownicy kolej dominowali zdecydowanie w lokalnej społeczności w całym okresie II Rzeczypospolitej. W latach dwudziestych i trzydziestych XX w. budynki szpitalne zostały zamienione na koszary, w których stacjonował garnizon Nowej Wilejki (zob. też Garnizon Wilno) składający się z:

W skład 13 Pułku Ułanów Wileńskich wchodził m.in. ostatni pododdział jazdy tatarskiej w historii Rzeczypospolitej1 Szwadron Tatarski. Żołnierze szwadronu tworzyli asystę honorową podczas składania serca marszałka Józefa Piłsudskiego na cmentarzu wileńskim na Rossie. Szwadron wraz z macierzystym pułkiem po bohaterskich bojach w 1939 r. zamknął symbolicznie kilkusetletnią historię polskiej jazdy tatarskiej szarżą pod Maciejowicami nad Wisłą 9-10 września. W miasteczku odbywały się uroczystości patriotyczne, w tym święta pułku, którym towarzyszyły parady wojskowe. Ton nadawali szczególnie najbardziej lubiani przez mieszkańców ułani z 13 Pułku Ułanów Wileńskich, którzy znani byli przyśpiewek zwanych żurawiejkami, jak np.:

A trzynasty, to zasrańce,
Pod Wilejką gubią lance.
Pół Tatarów, pół Polanów,
To trzynasty pułk ułanów.
My, wileńska jazda,
Półksiężyc i gwiazda.
Walczymy cały czas,
Choć mało nas, choć mało nas.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Do 1939 r. miasteczko było zamieszkane przez ludność polską katolicką i żydowską oraz w niewielkiej mniejszości prawosławną o różnej świadomości narodowej. Po holokauście w trakcie II wojny światowej ludności żydowskiej pozostali polscy mieszkańcy byli w przeważającej masie przymusowo wysiedlani w nowe granice Polski. W związku z powojennym uprzemysłowieniem na ich miejsce napłynęli Rosjanie, Polacy z okolicznych wiosek oraz Litwini, którzy szczególnie licznie napływali od lat osiemdziesiątych XX w. Miasteczko liczyło w 1923 r. 6 961 mieszkańców, w 1939 r. 7 712, a w 2009 r. jako dzielnica Wilna 33 000.

Obecnie jest to najbardziej polska dzielnica Wilna, bowiem wśród mieszkańców 34% stanowią Polacy (średnia w Wilnie 19%), 29,5% Litwini, 20% Rosjanie i około 16% inne narodowości.

Burmistrzowie/ Starostowie[edytuj | edytuj kod]

Ludzie związani z Nową Wilejką[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Polska Konstancin-Jeziorna (Polska) (umowa o współpracy podpisana w 2009 r.)[8]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 28 lutego 1937 r. o ustaleniu urzędowych nazw miast (M.P. z 1937 r. Nr 69, poz. 104).
  2. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1: Województwo wileńskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1938, s. 64.
  3. Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 2, poz. 5).
  4. 4,0 4,1 Stanisław Tarasiewicz, Wilejka straszy, Kurier Wileński. 17.11.2006 [1].
  5. Naujienos.
  6. Dz. U. z 1933 r. Nr 81, poz. 588
  7. Zbrodnia ponarska w świetle dokumentów.
  8. Konstancin-Jeziorna Urząd Miasta i Gminy: Nowa Wilejka.