Nowa fala (kino francuskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Nowa fala (fr. la Nouvelle Vague) - nurt awangardy w kinie francuskim istniejący w latach 1959-1965, gdy czynniki historyczne, ekonomiczne i technologiczne pozwoliły młodym twórcom na zasadnicze zmiany we francuskim kinie. Po niespodziewanym sukcesie niskobudżetowego I Bóg stworzył kobietę francuski przemysł filmowy otworzył furtkę dla innych, niskobudżetowych produkcji. W tym samym czasie nowinki techniczne pozwoliły na eksperymenty i redukcję kosztów produkcji filmowej[1].

Wielu z twórców francuskiej Nowej fali rozpoczynało swoją przygodę jako krytycy filmowi, atakując filmy przedstawicieli "starego kina", takich jak René Clément, Henri-Georges Clouzot i Jean Delannoy[1].

Głównymi cechami nowofalowej sztuki filmowej była swobodna konstrukcja dramaturgiczna, unikanie intelektualnej, zdroworozsądkowej motywacji działań bohaterów, naturalność akcji oraz jej ścisły związek z miejscem akcji.

Powstanie i rozwój[edytuj | edytuj kod]

Wedle Theodora Adorno po katastrofalnych wydarzeniach II wojny światowej sztuka upadła. W związku z tą tezą rozbudował się postmodernizm, mający swe zalążki jeszcze przed wojną. Nastąpiła moda na manifestowanie wyczerpania dawnych środków wyrazu, ale również prezentowania nowych, prowokacyjnych. Nowe wynalazki w kinie pozwalały na nowe efekty, między innymi na kręcenie w plenerze.

Pod koniec lat 50. doszło we Francji do debiutu reżyserskiego grupy młodych debiutantów, którzy przeżyli rozpad dawnego porządku. Była to w gruncie rzeczy szeroko rozumiana grupa artystyczna, która za cel postawiła sobie zrewolucjonizowanie całej sztuki. Nazwa pochodzi od Françoise Giroud z tygodnika L'Express z 3 października 1957, która definiując nadchodzącą "nową falę", określała zjawiska związane z nowym pokoleniem. Formacja dotyczy całej sztuki, czego realizacją literacką jest uformowanie nowej powieści przez Alaina Robbe-Grilleta (również nowofalowego reżysera) w Żaluzji (1957).

W latach 1958-1960 pojawiły się pierwsze filmy pełnometrażowe takich reżyserów jak François Truffaut, Jean-Luc Godard, Jacques Rivette (trójka nazywana "młodymi Turkami"), Claude Chabrol, Eric Rohmer, Pierre Kast czy Jacques Doniol-Valcroze. Oni wszyscy dzielili wpływy na miesięcznik André Bazina Cahiers du Cinéma, na którym wymuszali często kontrowersyjne rozwiązania związane z doborem i charakterem artykułów. Przykładem może być zaproponowanie "polityki autorskiej" przez François Truffaut w obronie przed zarzutem eklektyzmu postawionym przez krytyków konkurencyjnego pisma Positif. Prócz grupy krytyków wymienić można tworzących wówczas reżyserów takich jak Agnès Varda, Jacques Demy, Jean Rouch, Roger Vadim, Jacques Rozier, Alain Resnais, Claude Lelouch czy Claude Berri, którzy również przyznawali się do nowej fali.

W efekcie nowa fala stała się buntem przeciwko ograniczeniom "starego kina", spowodowanym stronami czysto technicznymi (lekkimi kamerami, stuprocentową rejestracją dźwięku oraz światłoczułymi taśmami) oraz stronami psychospołecznymi — estetyką rozluźnienia kina klasycznego dopasowanego do tempa życia i nowymi normami etycznymi panującymi w aktualnym świecie. Były to filmy naznaczone piętnem jednej osobowości i jej oryginalnego stylu.

Filmy[edytuj | edytuj kod]

Do najbardziej znaczących filmów nowej fali zaliczyć należy Do utraty tchu (1960) Jean-Luca Godarda, który zaplanował jedynie początek akcji filmu, kierując ją do Paryża, i przy niskim budżecie zainicjował ryzykowną grę wymyślania spontanicznie każdego następnego momentu, sceny. Ekipa filmu nie przewidywała, że film zostanie w ogóle skończony. Zagrała w nim Jean Seberg, aktorka pochodzenia amerykańskiego znana z filmu Witaj smutku (1957, na podstawie książki Françoise Sagan) oraz Jean-Paul Belmondo. Para zdobyła dzięki tej roli znaczną popularność. W filmie sportretowana jest swoista rozwiązłość etyczna, zabawna lekkomyślność usankcjonowana mniej lub bardziej katastrofalnymi zwrotami akcji. Wykorzystano muzykę jazzową, charakterystyczną dla wielu późniejszych filmów nowofalowych. Estetyczny i etyczny program autora, Godarda, manifestuje się wyraźnie w jego następnym filmie Żołnierzyk (1961), który ocenzurowany przez władze francuskie mógł pojawić się na ekranach dwa lata po jego ukończeniu. Nasilają się znane z Do utraty tchu elementy kryminalne, a przede wszystkim apel antykomunistyczny, oburzający ówczesnych komunistów francuskich.

Rok przed Godardem pojawia się pierwszy film pełnometrażowy François Truffaut, 400 batów (1959), w których buduje on fabułę złożoną z elementów własnej biografii. Analizuje przyczyny niepowodzenia młodego ucznia Antoine'a Doinela, wychowywanego bezuczuciowo przez rodziców, traktowanego agresywnie przez nauczyciela francuskiego, który trafia w końcu do zakładu poprawczego. Na gruncie tego chorego wychowania buduje się z punktu widzenia nieletniego bohatera akcję tłumaczącą jego decyzje. Przy pomocy tego samego aktora, grającego Doinela, Jean-Pierre'a Léauda, Truffaut tworzy całą sagę ilustrującą życie bohatera obejmującą okres dojrzewania, małżeństwa aż po rozwód. Prócz wymienionych 400 batów, są to: Antoine i Colette (1962), Skradzione pocałunki (1968), Małżeństwo (1970) i Uciekająca miłość (1979).

W 1966 Kobieta i mężczyzna Leloucha zyskał międzynarodową popularność, zdobywając Złotą Palmę, Oscara i Złoty Glob i przyciągając ogromną liczbę widzów. Truffaut proponował także jego ostateczną korektę, by spełnić ideał filmu nowofalowego. Ponieważ Lelouch nie zgodził się na to, nie mógł już liczyć na pozytywne oceny w Cahiers du cinéma.

Aktorzy[edytuj | edytuj kod]

Do najbardziej wyróżniających się aktorów nowej fali należą Jean-Paul Belmondo, Anna Karina, Jean-Pierre Léaud, Jeanne Moreau, Emmanuelle Riva, ale również i Brigitte Bardot. Związana z reżyserem pochodzenia rosyjskiego, Rogerem Vadimem, wystąpiła jeszcze przed właściwym debiutem Godarda i Truffaut w filmie zaliczanym do zapowiedzi nowej fali — I Bóg stworzył kobietę (1956). Stworzyła w nim postać lekkomyślnej, wyzwolonej dziewczyny, mimowolnie uzależniającej od siebie pozostałych bohaterów filmu. Przypomina XVIII- i XIX-wieczny archetyp kobiety-modliszki, wyniszczającej słabych mężczyzn w drodze o swe względy. Bardot zagrała podobne role w innych filmach Vadima jak Księżycowi jubilerzy (1957), a także u Godarda w Pogardzie (1963). Kreacje Brigitte Bardot stały się wręcz ikoną nowej fali.

Wpływ[edytuj | edytuj kod]

Nowa fala francuska wynalazła charakter już idiomatyczny dla francuskiego kina, której efekty przejawiają się jeszcze w latach 80., ale nawet w popularnej Amelii z 2001 roku wskazać można elementy zbieżne.

Cały nurt (nie tylko kinowy) odnotował bardzo silny wpływ, przede wszystkim na kino czeskie (nowa fala czeska – Miloš Forman, Jan Němec, Jiří Menzel), japońskie (Kiyoshi Kurosawa, Yasuzo Masumura, Seijun Suzuki), a także reżyserów amerykańskich: Stanley Kubrick, Francis Ford Coppola czy polskich: Grzegorz Królikiewicz, Roman Polański, Krzysztof Kieślowski, Agnieszka Holland, Andrzej Wajda.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Pam Cook: The Cinema Book. Londyn: British Film Institute, 2007, s. 405. ISBN 978-1-84457-192-5.