Numizmatyka polska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Numizmatyka polskanumizmatyka, która zajmuje się monetami i banknotami Polski oraz ziem historycznie z Polską związanych, do których zalicza się Litwa, Śląsk, Pomorze Zachodnie, księstwa lenne oraz monety krzyżackie, państw zaborczych, itp.

Pierwsze kolekcje[edytuj | edytuj kod]

Najdawniejsze kolekcje monetami na ziemiach polskich sięgają co najmniej końca XV w.

  • Biskup chełmiński Stefan von Heideburg (1480-1495) miał gromadzić rzadkie monety na swym zamku w Lubawie.
  • Kolekcję monet polskich i obcych zgromadził Maciej Karpiga z Miechowa, zwany Miechowitą (ok. 1457-1523), historyk, lekarz i geograf, profesor Akademii Krakowskiej. Swój zbiór przekazał w testamencie innemu miłośnikowi numizmatów – Jerzemu Turzonowi.
  • Zbieraniem antycznych monet zajmował się także profesor uczelni krakowskiej Stanisław Grzepski (1526-1570), którego kolekcja przeszła w 1560 r. na własność Biblioteki Jagiellońskiej.
  • W Krakowie zbiory numizmatyczne posiadali ponadto doktor Wacław Kolar (zm. 1540) ze Śląska i doktor Stanisław Różanka (zm. po 1569).

Numizmatyką interesowali się władcy i możnowładcy polscy:

Więcej wiadomości o zbiorach numizmatycznych pochodzi już z okresu oświecenia.

  • Duży zbiór monet i medali znajdował się w posiadaniu Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zbiór ten powstał w wyniku zakupów monet i całych kolekcji (np. w 1767 kilkudziesięciu medali od Jana Steinhausera) dokonywanych w kraju, jak i za granicą za pośrednictwem agentów królewskich. Znając kolekcjonerskie zamiłowania króla wiele osób przynosiło monety i medale w darze. Trafiały się w ten sposób i całe skarby monet. Numizmatami opiekował się bezpośrednio szambelan królewski August Moszyński, który nie tylko kupował monety, ale też stać go było na podarowanie własnej kolekcji, gromadzonej przez 30 lat. W 1792 r. zbiór numizmatyczny Stanisława Augusta Poniatowskiego zawierał 5451 złotych, srebrnych i brązowych monet Cesarstwa Rzymskiego i Bizancjum oraz niedużą liczbę monet greckich. Trzon kolekcji stanowiły monety i medale polskie, wśród których najliczniej reprezentowane były produkty Mennicy Warszawskiej, założonej w 1766 r. Zbiór ułożony był w szafie stojącej w jednym z dwóch pokojów mieszczących królewskie zbiory rycin na Zamku Warszawskim. W dniach insurekcji kościuszkowskiej król przekazał narodowi "Dobrowolną ofiarę na naglące potrzeby ojczyzny" w postaci 21 złotych (o masie 112 g każdy) i 109 srebrnych medali. Złote medale tzw. świty królewskiej zdążył odkupić Tadeusz Czacki. Pozostała część całego zbioru została niestety po śmierci Stanisława Augusta w 1798 r. rozsprzedana za sumę kilkudziesięciu tysięcy dukatów i w ten sposób rozpadł się największy zbiór numizmatyczny w Polsce przedrozbiorowej.

Znane były również:

  • Kolekcja Stanisława Lubomirskiego (1719-1783), marszałek wielki koronny.
  • Kolekcja gen de Witte (zm. 1786), komendant twierdzy w Kamieńcu Podolskim.
  • Zbiory numizmatyczne Uniwersytetu we Lwowie (ok. 1785 r.)
  • Zbiory Stanisława Szczęsnego Potockiego (1752–1805), chorążego wielkiego koronnego
  • Tadeusza Czackiego (1765-1813), historyka.
  • Zbiory Michała Sołtyka, dziekana katedry krakowskiej w latach 1782-1814 – ilości około 9 tys. monet i medali
  • Kolekcja numizmatyczna Liceum Wołyńskiego w Krzemieńcu, w 1805 r. powstała za sprawą T. Czackiego, licząca około 20 tys. monet – głównie polskich. Władze carskie wywiozły ją w 1832 r. do Kijowa, gdzie zbiory uległy rozproszeniu.
  • Zbiór monet Uniwersytetu Warszawskiego. W trzydzieści kilka lat później spotkał go podobny los.

W połowie XIX w. pojawiło się kilka znaczniejszych kolekcji prywatnych np. monety i medale hrabiego Franciszka Potockiego (1788-1855), które w części znajdują się do dzisiaj w Muzeum Narodowym w Warszawie.

  • Do wrocławskiego Śląskiego Muzeum Sztuki i Starożytności dostały się w XIX w. znaczne kolekcje H. Saurmy Jeltscha, F. Friedensburga i Rudigerów.

Pierwsze opracowania naukowe monet polskich[edytuj | edytuj kod]

W Polsce pierwsza praca z zakresu numizmatyki została wydana już w r. 1568. Była,to rozprawa profesora krakowskiego Stanisława Grzepskiego o miarach i monetach hebrajskich.

  • Tadeusz Czacki poświęcił im rozdział „O monecie polskiej i litewskiej” w swym dziele „O litewskich i polskich prawach” wydanym w latach 1800-1801, uzupełnionym przez autora o atlas 13 miedziorytniczych tablic numizmatycznych.
  • Joachim Lelewel, który swym dziełem Numismatique du moyenage (1835 r.) stworzył podwaliny 'naukowej numizmatyki europejskiego średniowiecza.
  • Kazimierz Władysław Stężyński - Bandtkie (1813-1876). W latach 1839-1840 ukazało się dwutomowe dzieło "Numismatyka krajowa" zawierające między innymi opis 831 monet polskich, atlas monet – 70 tablic, herby podskarbich koronnych i litewskich umieszczane na monetach, itp.
  • Ignacy Zagórski (1788-1854) – "Monety dawnej Polski" 1845 – zbieracz monet polskich od XVI do XVIII w.
  • Kazimierza Stronczyńskiego (1809-1896) – "Dawne monety polskie dynastyi Piastów i Jagiellonów" (Piotrków 1883-1885) – Polskie monety średniowieczne stanowiły z kolei przedmiot pasji kolekcjonerskich i naukowych piotrkowianina wysokiego urzędnika Banku Polskiego, Heroldii Królestwa, Rady Stanu, wreszcie senatora Królestwa Polskiego.
  • hrabia Emeryk Hutten-Czapski (1828-1896) – w pięciotomowym "Cataloque de la Collection des Monaies et Medailles Polonaises" wydanym w latach 1871-1891 i w 1916 r. Należał do największych kolekcjonerów i numizmatyków polskich XIX w.
  • Władysław Bartynowski (1832-1918) – Zapiski Numizmatyczne – w Krakowie w latach 1884 – 1889, pierwszy redaktor naukowego czasopisma "Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne", ukazującego się w Krakowie od 1889 do 1939 r. (ostatni, 21 tom wyszedł po wojnie w 1949 r.).

Koła zainteresowania[edytuj | edytuj kod]

Zainteresowania numizmatyczne i kolekcjonerskie obejmowały coraz szersze kręgi ludzi, nic więc dziwnego, iż zbieracze monet zaczęli łączyć się w towarzystwa. Najstarszym tego rodzaju zrzeszeniem w Polsce było

  • Koło Numizmatyczne, założone w 1845 r. w Warszawie przez znanego fotografa i kolekcjonera Karola Beyera (1818-1877). Kilkunastoosobowa grupa numizmatyków warszawskich zwykła zbierać się w mieszkaniu K. Beyera w słynne "latająceczwzrtki numizmatyczne". Urządzili oni kilka wystaw starożytności polskich, z okazji których wydane były albumy zabytków. K. Beyer wyróżnił się także zebraniem znacznego zbioru; liczącego 9 tys. monet i medali polskich, których musiał się pozbyć pod koniec życia po powrocie z zesłania.
  • W 1889 r. powstało w Krakowie Towarzystwo Numizmatyczne, którego żywot był znacznie dłuższy od warszawskiego, a działalność i znaczenie naukowe utrwalone dzięki wspomnianemu już czasopismu "Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne". Z Towarzystwem Numizmatycznym związanych jest wielu znanych zbieraczy monet i mecenasów muzealnictwa numizmatycznego. Namiestnik Galicji hrabia Andrzej Potocki (1861-1908), prezes Towarzystwa, zdołał zgromadzić bogate zbiory dzieł sztuki oraz przeszło 14 tys. monet i medali. Następnym prezesem został Henryk Mańkowski (1872--1924) z Winnogóry w Wielkopolsce, właściciel kolekcji zawierającej 10 tys. monet polskich. Członkiem Towarzystwa był też hrabia Kazimierz Sobański' (zm. 1909) z Guzowa, który swój zbiór około 11 tys. nowożytnych monet polskich zapisał w testamencie przyszłemu Muzeum Narodowemu w Warszawie.
  • W niepodległej już Polsce powstało w 1919 r. nowe Warszawskie Towarzystwo Numizmatyczne, którego pierwszym prezesem wybrany został Gustaw Soubise Bisier (1849-1937), antykwariusz i zbieracz monet polskich, podskarbiówek i odznak wolnomularskich. Całą swoją kolekcję podarował Gabinetowi Numizmatycznemu przy Mennicy Państwowej w Warszawie.
  • Towarzystwo Numizmatyczne w Poznaniu

Dary[edytuj | edytuj kod]

Kolekcje te stawały się zalążkiem gabinetów numizmatycznych lub nowych działów w innych gabinetach. Znakomitym przykładem jest przekazanie:

  • Narodowi na początku XX w. wspaniałej kolekcji kilkunastu tysięcy monet i medali polskich zebranych przez E. Hutten-Czapskiego, kolekcji znajdującej się do dziś w Muzeum Narodowym w Krakowie
  • Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi zbioru ponad 10 tys. egzemplarzy pieniędzy papierowych (m.in. najstarszych emisji) i druków towarzyszących pochodzących ze zbioru po zmarłym w 1966 r. prof. dr. Józefie Litwinie z Łodzi.
  • Muzeum Narodowego w Krakowie 5 tys. monet piastowskich ze zbioru po prof. dr. Zygmuncie Zakrzewskim (zm. 1951).
  • Muzeum Narodowe w Warszawie otrzymało:
    • w 1974 r. ponad 3 tys. monet i medali polskich ze zbioru po gen. Jerzym Węsierskim (1894-1967) z Londynu,
    • w 1977 r. unikatowy zbiór pieniędzy getta łódzkiego zebrany przez Włodzimierza Głuchowskiego (1904-1977) z Łodzi.
  • Do Muzeum zamkowego w Malborku, Muzeum Narodowego w Warszawie i do Biblioteki PAN w Gdańsku przekazał swoje dobre zbiory numizmatyczne inż. Antoni Domaradzki (1896-1978) z Gdańska (Sobieszewa).

Straty wojenne[edytuj | edytuj kod]

Szczególnie ciężkie straty poniosły polskie zbiory numizmatyczne w wyniku okupacji hitlerowskiej, zniszczeń wojennych i grabieży niemieckich.

Podobnie zły los spotkał wiele innych zbiorów muzealnych – w Płocku, Łodzi, Kielcach, Sandomierzu, Wrocławiu, Gdańsku, Malborku oraz liczne kolekcje prywatne.

W bardzo trudnych warunkach przyszło więc polskim muzeom odbudowywać od 1945 r. zniszczone lub rozgrabione zbiory numizmatyczne.

  • Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Muzeum Narodowe w Krakowie.

Powstały nowe, zaczynające niemal od zera, gabinety numizmatyczne w:

  • Muzeum Śląskim we Wrocławiu
  • Miejskim Muzeum Prehistorycznym (dzisiejszym Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym) w Łodzi.

Organizacje numizmatyczne[edytuj | edytuj kod]

Główną rolę w ruchu numizmatycznym odgrywa Polskie Towarzystwo Archeologiczne i Numizmatyczne. Siedziba Zarządu Głównego PTAiN i Komisji Numizmatycznej przy ul. Jezuickiej 6 w Warszawie to ważny ośrodek naukowy i organizacyjny dzisiejszej numizmatyki w Polsce. Lokalne oddziały Towarzystwa i wyodrębnione w nich sekcje numizmatyczne działają w 38 miastach naszego kraju.

W tych czterech właśnie miastach odżył również ruch numizmatyczny pod sztandarami czterech odrębnych towarzystw naukowych. W Warszawie numizmatycy i kolekcjonerzy skupili się w:

  • Warszawskim Towarzystwie Numizmatycznym,
  • Krakowie – w Polskim Towarzystwie Numizmatycznym,
  • we Wrocławiu – w Sekcji Numizmatycznej lokalnego oddziału Polskiego Towarzystwa Archeologicznego
  • w Łodzi – w Sekcji Numizmatycznej lokalnego oddziału Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego.

W 1953 r. towarzystwa te połączyły się w jedno o nazwie Polskie Towarzystwo Archeologiczne i Numizmatyczne.

Zasoby muzealne[edytuj | edytuj kod]

Najzasobniejsze i najciekawsze gabinety numizmatyczne w Polsce istnieją obecnie w

W każdym z tych muzeów zbiory numizmatyczne różnią się nie tylko wielkością (od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy zabytków), ale i tematyką: np. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi odznacza się największym w kraju zestawem 350 znalezisk monetarnych, tzn. skarbów i znalezisk pojedynczych monet antycznych, średniowiecznych i nowożytnych. Według danych z 1965 r. w muzeach polskich znajdowało się około 700 tys. numizmatów, głównie monet.

W 1981 r. muzea polskie powołały Międzymuzealne Kolegium Numizmatyczne, które wydaje roczne "Sprawozdania Numizmatyczne". Siedziba sekretariatu i redakcji mieści się w Łodzi, w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym.

Doskonałe kolekcje numizmatyczne przechowywane są w różnych muzeach zagranicznych. Wymienić warto chociażby najznaczniejsze placówki, których zbiory liczą co najmniej 500 tys. zabytków: Muzeum Brytyjskie w Londynie, Ermitaż w Leningradzie, Biblioteka Narodowa w Paryżu, Gabinet Numizmatyczny Muzeów Państwowych w Berlinie, Muzeum Narodowe w Pradze, Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu, Amerykańskie Towarzystwo Numizmatyczne w Nowym Jorku

Wyjątkiem jest konsekwentnie realizowany program wystawiennictwa numizmatycznego w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. W tymże muzeum powołany został w 1980 r. do życia rocznik numizmatyczny "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria numizmatyczna i konserwatorska"

Czasopisma[edytuj | edytuj kod]

A) O zasięgu ogólnopolskim:

B) Lokalne czasopisma numizmatyczne:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • M. Gumowski, Bibliografia numizmatyki polskiej, Toruń 1967
  • J. Szymański, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2002
  • T. Kałkowski, Tysiąc lat monety polskiej, Kraków
  • A. Mikołajczyk, Leksykon Numizmatyczny, Warszawa–Łódź 1994, ISBN 83-01-09710-8
  • E. Kopicki – Katalog podstawowych typów monet i banknotów Polski oraz ziem historycznie z Polską związanych" (t. I-VI, Warszawa 1974-1980)
  • H. Dannenberg – "Monety pomorskie w średniowieczu" (Warszawa 1967)
  • P. Friedensburg – Monety śląskie średniowieczne (Warszawa 1968),
  • S. Walewski – Trojaki koronne Zygmunta III od r. 1588 do 1624 (Warszawa 1970),
  • I. Zagórski – Monety dawnej Polski (Warszawa 1969 – tablice i 1977 – teksty do tablic),
  • K. Beyer – Skorowidz monet polskich od 1506 do 1825 r. (Warszawa 1973).
  • T.Jabłoński i W. Terlecki – Katalog monet polskich 1765-1864 (Warszawa 1965)
  • T.Jabłoński i W. Terlecki – Katalog monet polskich 1669-1763" (Warszawa 1967)
  • Cz.Kamiński i E. Kopicki – Katalog monet polskich 1764-1864" (Warszawa 1976),
  • Cz.Kamiński – Ilustrowany katalog monet polskich 1910-1977" (Warszawa 1977).
  • T. Kałkowski – Tysiąc lat monety polskich (Kraków 1963, II wyd. 1974)
  • R. Kiersnowski – Początki pieniądza polskiego (Warszawa 1962),
  • S.Suchodolski – Mennictwo polskie w XI i XII wieku (Wrocław 1973),
  • S. Kubiak – Monety pierwszych Jagiellonów 1386-1444 (Wrocław 1970),
  • W. Terlecki – Mennica warszawska 1765-1965 (Wrocław 1970),
  • T. Opozda – Mennica łobżenicka (Wrocław 1975),
  • I. Reyman – Mennica olkuska 1579-1601 (Wrocław 1975),
  • R. Kiersnowski – Wstęp do numizmatyki polskiej wieków średnich (Warszawa 1964).
  • R. Kiersnowski – Pieniądz kruszcowy w Polsce wczesnośredniowiecznej (Warszawa 1960),
  • R. Kiersnowski – Wielka reforma monetarna XIII-XIV w. (cz. I, Warszawa 1999
  • R. Kiersnowski – Pradzieje grosza (Warszawa 1975)
  • S. Suchodolski – Początki mennictwa w Europie Środkowej, Wschodniej i Północnej (Wrocław 1971)
  • A. Mikołajczyk – Reforma talarowa w Europie (Warszawa 1978)
  • J. A. Szwagrzyk – Pieniądz na ziemiach polskich X-XX w. (Wrocław 1973) i
  • A. Mikołajczyk – Obieg pieniężny w Polsce Środkowej w wiekach od XVI do XVIII – (Łódź 1980).

Opracowania o charakterze monograficznym

  • D. Ejzenhart, Herby i znaki mennicze na trojakach polskich, Wrocław 2008
  • M. Gumowski, Dzieje mennicy krakowskiej, Poznań 1927
  • M. Gumowski, Dzieje mennicy toruńskiej, Toruń 1961
  • M. Gumowski, Mennica Gdańska, Gdańsk 1990
  • M. Gumowski, Mennica bydgoska, Bydgoszcz 2005
  • H. Cywiński, Dziesięć wieków pieniądza polskiego 980–1980, Warszawa 1982
  • R. Kiersnowski, Pieniądz kruszcowy w Polsce wczesnośredniowiecznej, Warszawa 1960
  • R. Kiersnowski, Moneta w kulturze wieków średnich, Warszawa 1988
  • R. Kiersnowski, Wstęp do numizmatyki polskiej wieków średnich, Warszawa 1964
  • T. Opozda, Mennica łobżenicka, Warszawa 1975
  • J. Reyman, Mennica olkuska 1779–1601, Wrocław 1975
  • J. A. Szwagrzyk, Pieniądz na Ziemiach Polskich X-XX w., Wrocław 1990
  • S. Suchodolski, Mennictwo polskie w XI i XII wieku, Wrocław 1973
  • S. Lamparski, Pieniądz zastępczy powiatu noteckiego, Trzcianka 1982.

S. Lamparski, Pieniądz zastępczy miasta Trzcianki 1914-1923, Pila 1984.

B. Sikorski, Pieniądz zastępczy h> Pile 1914-1923, Pita 1984.

J. Doliński, Metale monet, ich właściwości i patyny, Warszawa 1971.

J. Doliński. ABC numizmatyka. Warszawa 1971.

A. Gupieniec, Czyszczenie i konserwacja monet i banknotów. Warszawa 1979.

H. Janochy i F. J. Lachowicza. Średniowieczna mennica i wiele innych

Materiały konferencyjne

  • IX Ogólnopolska Sesja Numizmatyczna w Nowej Soli. Fałszerstwa i naśladownictwa. Swego rodzaju mała monografia tematu.
  • III Międzynarodowa Konferencja Numizmatyczna w Supraślu – Wspólnota dziejów. Mennice od Morza Czarnego do Morza Bałtyckiego, Aktualny stan badań na mennictwem środkowoeuropejskim

Publikacje źródłowe

  • Sadowski, Rozprawy o pieniądzu w Polsce I połowy XVII wieku
  • Zagórski I. Monety dawnej Polski (teksty)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]