Oświecenie (epoka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Joseph von Sonnenfels: Człowiek bez przesądów – A.D. 1765

Oświecenie, jako wiek rozumu[1], czy wiek filozofów[2] – nurt kulturalny oraz okres w historii Europy przypadający na koniec XVII wieku do początku XIX wieku. W rozumieniu szerszym: epoka w dziejach kultury europejskiej między barokiem a romantyzmem. Wszystkie nazwy oddają przełomowy charakter tej epoki. Oświecony, czyli wyzwolony z wszelkich więzów, rozum ludzki ma być światłem rozjaśniającym drogę do poznania prawdy o świecie i człowieku.

Ludzie oświecenia najbardziej cenili to, co można pojąć rozumem. Ważna cecha oświecenia to sekularyzacja państw europejskich oraz sformułowanie praw człowieka.

  • W Polsce idee oświecenia doprowadziły do powstania Konstytucji 3 maja oraz do nieudanych prób budowy nowoczesnego państwa. Panował styl określany mianem klasycyzmu wszechpolskiego.

Oświecenie we Francji[edytuj | edytuj kod]

W XVIII-wiecznej Francji istniały trzy skrzydła oświecenia:

Monteskiusz wysunął myśl, aby zastosować trójpodział władz (prawodawcza-ustanawiająca prawo, wykonawcza-wprowadzająca prawa w życie, sądownicza-dbająca o przestrzeganie prawa).

Oświecenie w Wielkiej Brytanii[edytuj | edytuj kod]

Oświecenie w Austrii[edytuj | edytuj kod]

Oświecenie w Hiszpanii[edytuj | edytuj kod]

Hiszpania była przez Francuzów uważana za kraj zacofany, o czym świadczy artykuł o tym państwie jaki dostarcza nam dziś Wielka Encyklopedia Francuska, lecz opinia ta nie jest do końca słuszna.

Oświecenie w Portugalii[edytuj | edytuj kod]

Portugalskie oświecenie reprezentuje przede wszystkim „wróg Kościoła” Markiz de Pombal.

Oświecenie w Niemczech[edytuj | edytuj kod]

  • Symbolem niemieckiego oświecenia jest dziś Immanuel Kant, który dokonał syntezy myśli Hume’a i innych filozofów europejskiego oświecenia. Warto tu wspomnieć choćby jego broszurę pt. Czym jest Oświecenie? z 1784 roku, jak i jego powszechnie znane stwierdzenie, cytowane jako motto Oświecenia
Quote-alpha.png
Oświecenie to wyjście człowieka z niepełnoletności, w którą popadł z własnej winy. Niepełnoletniość to niezdolność do posługiwania się własnym rozumem bez pomocy innych. (niem. Die Aufklärung ist der Ausgang des Menschen aus der selbstverschuldeten Unmündigkeit. Unmündigkeit ist das Unvermögen, sich seines Verstandes ohne Leitung eines anderen zu bedienen.)
  • Oświecenie północnoniemieckie wspierał mocno król Prus Fryderyk Wielki.

Oświecenie we Włoszech[edytuj | edytuj kod]

Italia nie była w wieku XVIII centrum europejskiego życia intelektualnego, jak to miało miejsce w wiekach poprzednich, niemniej jednak włoskie oświecenie wydało kilku wybitnych prawników (Cesare Beccaria, Francesco Mario Pagano) i filozofów historycznych (Giambattista Vico, Ludovico Antonio Muratori). W Toskanii reformy w duchu Oświecenia przeprowadzał Bernardo Tanucci.

Oświecenie w Danii[edytuj | edytuj kod]

Fundamentem duńskiego Oświecenia był pietyzm i odnowa religijna. Do pietystów-ludzi Oświecenia należeli min: Johannes Bartholomaeus Bluhme (1681-1753), Erik Pontoppidan (1698-1764) czy Hans Adolph Brorson (1694-1764).

Oświecenie w Polsce[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Oświecenie w Polsce.

Prócz kilku radykałów takich jak Hugo Kołłątaj polskie oświecenie zachowało do III rozbioru dość łagodne oblicze, jakie nadali mu biskupi; Ignacy Krasicki lub Adam Naruszewicz. Ważny wkład w myśl oświeceniową (szczególnie francuską) zawdzięcza się królowi Stanisławowi Leszczyńskiemu, autorowi „Dzieła dobroczynnego filozofa” (Oeuvre de philosophe bienfaisant). Oświecenie w Polsce dzieli się na trzy okresy: 1733-1764 – faza wstępna 1764-1795 – faza dojrzała inaczej „czasy stanisławowskie” 1795-1822 – faza schyłkowa

Oświecenie w Rosji[edytuj | edytuj kod]

Kulminacyjnym momentem i punktem rosyjskiego Oświecenia jest krytyka władzy carskiej i feudalizmu, jaką rozpoczął Aleksandr Radiszczew.

Konserwatyzm kontra oświecenie[edytuj | edytuj kod]

Więcej informacji w artykule: Konserwatyzm.

W opozycji do oświecenia pojawiła się ideologia konserwatywna. Konserwatyści odrzucali indywidualizm stawiając znaczenie wspólnoty wyżej niż prawa jednostki. Podkreślali rolę emocji w życiu człowieka podważając znaczenie racjonalizmu. Jednak największa rozbieżność dotyczyła natury człowieka. Konserwatyści uznawali, że ludzie są skażeni grzechem pierworodnym. W praktyce oznacza to naturalną skłonność do czynienia zła, której nie da się usunąć dzięki wychowaniu czy poprawie warunków życia. Konserwatyści jako jedyne lekarstwo na wady ludzkiej natury uznawali przywiązanie do tradycji oraz religii postrzeganej jako źródło wartości. Władza opierająca się na takich ideałach miała bronić obywateli przed ich własną odpowiedzialnością.

Przypisy

  1. Określenie używane w Anglii.
  2. Określenie używane we Francji.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Pierre Chaunu, Cywilizacja wieku oświecenia, PIW Warszawa 1989.
  • Ulrich im Hof, Europa Oświecenia, Wydawnictwo Krąg. Oficyna wydawnicza Volumen Warszawa 1995.
  • Piotr Napierała, Paryż i Wersal czasów Voltaire’a i Casanovy, Wydawnictwo Libron-Filip Lohner, Kraków 2012 ISBN 978-83-62196-61-6.