Obuwik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Obuwik
Obuwik pospolity
Obuwik pospolity
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina storczykowate
Podrodzina obuwikowe
Rodzaj obuwik
Nazwa systematyczna
Cypripedium L.
Sp. Pl. 951. 1 Mai 1753
Mapa zasięgu
Cypripedium distribution map.png
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Cypripedium acaule

Obuwik (Cypripedium L.) – rodzaj roślin z rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Liczy ok. 50 gatunków roślin o dużych, efektownych kwiatach z ważką przypominającą pantofelek. Występują na półkuli północnej w Ameryce Północnej i Eurazji, największe zróżnicowanie osiągając w południowych Chinach i w południowej części Ameryki Północnej[2]. W Polsce spotykany jest w naturze tylko jeden gatunek, zarazem będący gatunkiem typowym rodzaju – obuwik pospolity (Cypripedium calceolus L.)[3]. W Europie rosną poza tym jeszcze obuwik kropkowany (C. guttatum) i wielkopłatkowy (C. macranthon)[4]. Większość obuwików to gatunki leśne, ale są też gatunki siedlisk otwartych, nasłonecznionych, rosnące na łąkach i w tundrze[2].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Naziemne rośliny zielne o rozgałęzieniach monopodialnych. Co roku z horyzontalnego kłącza wyrasta pęd nadziemny (prosty i mocny lub krótki i delikatny) zamierający po sezonie wegetacyjnym. Pęd nadziemny pokryty jest gęsto drobnymi, białymi włoskami[5][2].
Liście
Siedzące i skrętoległe lub naprzeciwległe (u niektórych gatunków spoza Europy). Bywają dwa, jednak częściej są liczne. Blaszka liściowa może mieć kształt jajowaty lub lancetowaty, rzadko wachlarzowaty[2]. U nasady jest zbiegająca lub pochwiasta[6].
Kwiaty
Pojedyncze lub skupione po 2-3 w kwiatostan, jedynie u gatunków z obszarów subtropikalnych kwiaty są liczniejsze (do 12). Kwiaty są zwykle okazałe ze względu na jaskrawe kolory i efektownie rozdętą warżkę. Płatki różnych okółków i w ich obrębie są zróżnicowane. Górny płatek okółka zewnętrznego jest na ogół szeroko- lub jajowatolancetowaty i rozpościera się nad warżką, podczas gdy boczne płatki są zrośnięte i znajdują się za nią. Boczne płatki okółka wewnętrznego są najczęściej wąskolancetowate, skręcone i rozpostarte. Rozdęta warżka ma krawędzie podwinięte do wnętrza i woskowane. U jej nasady znajdują się półprzejrzyste tzw. okienka. Prętosłup jest masywny, ale krótki, zwieńczony jest tarczowatym lub łódkowatym prątniczkiem pochylonym ku wejściu do warżki ponad znamieniem. Płodne są dwa pręciki powstające z okółka wewnętrznego. Znamię osadzone jest na cylindrycznej szyjce[2].
Owoce
Torebka[6].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Synonimy taksonomiczne[3]

Calceolaria Heister ex Fabricius, Calceolus P. Miller

Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)

Jeden z pięciu rodzajów podrodziny obuwikowych Cypripedioideae stanowiącej grupę siostrzaną dla kladu obejmującego storczykowe (Orchidoideae) i epidendronowe (Epidendroideae) w obrębie storczykowatych (Orchidaceae), będących kladem bazalnym w rzędzie szparagowców Asparagales w obrębie jednoliściennych[1].

Pozycja w systemie Reveala (1994–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.), nadrząd Lilianae Takht., rząd storczykowce (Orchidales Raf), podrząd Orchidineae Rchb., rodzina storczykowate (Orchidaceae Juss.), podrodzina Cypripedioideae Kostel., plemię Cypripedieae Lindl., podplemię Cypripediinae (Lindl.) Meisn., rodzaj obuwik (Cypripedium L.)[7].

Gatunki flory Polski
Obuwik kropkowany (C. guttatum)
C. arietinum
C. kentuckiense
Inne gatunki[8][9]
Mieszańce międzygatunkowe[8]
  • Cypripedium × alaskanum P.M.Br.
  • Cypripedium × andrewsii Fuller
  • Cypripedium × catherinae Aver.
  • Cypripedium × columbianum Sheviak
  • Cypripedium × herae Ewacha & Sheviak
  • Cypripedium × ventricosum Sw.
  • Cypripedium × wenqingiae Perner

Zagrożenie i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na efektowne kwiaty rośliny z tego rodzaju zagrożone są pozyskaniem ze stanowisk naturalnych do uprawy. Dlatego obrót handlowy nimi został ograniczony; wszystkie gatunki wymienione zostały w załączniku II Konwencji CITES. Zaproponowano także, by cztery gatunki występujące w Himalajach: Cypripedium cordigerum, C. elegans, C. himalicum i C. tibeticum umieścić w załączniku I[10].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na atrakcyjne kwiaty obuwiki są poszukiwanymi roślinami ozdobnymi. W krajach o klimacie umiarkowanym mogą być uprawiane w doniczkach, w chłodnej szklarni lub nawet w gruncie (w Polsce dwa gatunki – obok obuwika pospolitego, pochodzący z Azji wschodniej Cypripedium macranthum[11]). W ofercie handlowej spotykane są rzadko, zazwyczaj w postaci kłącza w spoczynku. Prawie wszystkie rośliny do uprawy pozyskiwane są z naturalnych stanowisk. Trwają prace nad rozmnażaniem obuwików z nasion w warunkach laboratoryjnych[10].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Rośliny tego rodzaju są trudne w uprawie. Wymagają stanowisk wilgotnych i cienistych o określonych właściwościach podłoża (obuwik pospolity wymaga obecności węglanu wapnia, podczas gdy pozostałe gatunki rosną zwykle w podłożu kwaśnym). Rozmnaża się za pomocą kłączy, od których odejmuje się silnie rosnące boczne odgałęzienia i sadzi płytko jesienią. Rośliny wymagają obfitego podlewania z wyjątkiem pory kwitnienia i owocowania. Źle znoszą przesadzanie i rosną powoli[5].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-01].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Dariusz L. Szlachetko: Storczyki. Warszawa: Multico, 2001, s. 27-28. ISBN 83-7073-339-5.
  3. 3,0 3,1 Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-28].
  4. Helmut Baumann, Siegfried Künkele, Richard Lorenz: Storczyki Europy i krajów sąsiednich. Warszawa: Multico, 2010, s. 25. ISBN 978-83-7073-698-9.
  5. 5,0 5,1 Krystyna Oszkinis: Storczyki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2004, s. 236-237. ISBN 83-09-01774-X.
  6. 6,0 6,1 Xinqi Chen & Phillip J. Cribb: Cypripedium (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2012-07-19].
  7. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Cypripedium (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-28].
  8. 8,0 8,1 Cypripedium (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2012-07-19].
  9. Nazwy polskie według Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych: łacińsko-polski. Kraków: Officina Botanica, 2008. ISBN 978-83-925110-5-2. (pol.)
  10. 10,0 10,1 Mariola Kukier-Wyrwicka, Hanna Werblan-Jakubiec, Marcin Zych: Rośliny CITES (pol.). Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego. [dostęp 2009-01-28].
  11. Stanisław Wóycicki: Uprawa roślin ozdobnych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1965.