Obuwik pospolity

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Obuwik pospolity
Cypripedium calceolus 03-06.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina storczykowate
Rodzaj obuwik
Gatunek obuwik pospolity
Nazwa systematyczna
Cypripedium calceolus L.,
Sp. Pl. ed. 951(1753)
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Kwiaty
Morfologia

Obuwik pospolity (Cypripedium calceolus L.) – gatunek rośliny z rodziny storczykowatych (Orchidaceae).

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Występuje w Azji i w Europie. Jego zasięg obejmuje rozległy obszar od zachodniej i środkowej Europy poprzez Syberię do Korei[2]. Główne centrum występowania znajduje się w Europie. W Polsce roślina rzadko występująca, stanowiska są zazwyczaj pojedyncze i mocno rozproszone. Do tej pory stwierdzono jego występowanie na około 250 stanowiskach. Na północy największe ich skupienie znajduje się w pasie pojezierzy od Pojezierza Lubuskiego po Pojezierze Suwalskie, na południu w środkowych Sudetach, na Wyżynie Śląskiej, Małopolskiej, Lubelskiej, Roztoczu, na Pogórzu Śląskim, w Kotlinie Żywieckiej, Tatrach i Pieninach. W Karpatach największe skupienie stanowisk jest w Tatrach Zachodnich (kilkanaście stanowisk) i Pieninach (10 stanowisk)[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Wzniesiona, osiągająca wysokość 30-60 cm. Wyrasta z podziemnego, pełzającego, poziomego kłącza, czasami tworzącego ramety. Czasami tworzy kępy[4].
Liście
3-5 siedzących, jajowatych, podłużnie sfałdowanych, krótko orzęsionych i pochwiasto obejmujących łodygę. Długości 5-20 cm i szerokości 2-10 cm.
Kwiaty
Na szczycie łodygi zwykle 1, czasem 2-3 duże kwiaty o czterech działkach brunatnoczerwonych oraz o warżce cytrynowożółtej. Bardzo rzadko trafiają się okazy, które całe kwiaty mają białe, żółte lub nawet zielone. Wyrastają w kącie przysadki o długości ok. 10 cm. Warżka rozdęta jest w kształcie trzewika i otoczona 4 lancetowatymi listkami czerwonobrunatnego okwiatu, przy czym dwa boczne są spiralnie skręcone o długości 3-7 cm. Górny listek jest owalny, ma długi, zaostrzony koniec.
Owoc
Torebka zawierająca liczne i bardzo drobne nasiona.

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Bylina, geofit. W Polsce kwitnie od drugiej połowy maja do czerwca, pierwszy raz dopiero po 6-8 latach rozwoju[5]. Kwiaty należą do tzw. kwiatów pułapkowych. Zapylane są przez samiczki z rodzaju pszczolinka (Andrena), które zwabione barwą i zapachem kwiatów wchodzą do środka rozdętej warżki. Wydostając się z niej zabierają ze sobą pyłek lub dokonują zapylenia pyłkiem przyniesionym z innego kwiatu. Nie wydzielają co prawda nektaru, jednak w głębi warżki znajdują się jadalne włoski, równocześnie wskazujące owadom jedyną drogę, którą mogą wydostać się z pułapki[3]. Procent zawiązanych owoców jest mniejszy od przeciętnego[4]. Badania terenowe przeprowadzone na tatrzańskiej populacji obuwika wykazały, że zakwita od 20-70% pędów i w większości kwiatów nie zawiązują się owoce. Tak więc tylko na 20% pędów powstają owoce[3]. Liczba chromosomów 2n = 20[6].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rośnie głównie na glebach wapiennych i próchnicznych w zaroślach i lasach, szczególnie w buczynach i grądach. Znosi duże zacienienie (od 0-70%, a miejscami nawet do 90%). Gatunek ekotoniczny, często rosnący na granicy lasu i trawiastego obszaru (np. polany czy obrzeża lasu)[3]. W Europie pionowa granica zasięgu wynosi 0-2200 m n.p.m.[4], w Polsce najwyżej położone stanowisko znajduje się w Tatrach na Wielkim Kopieńcu (1280 m)[3]. Populacje liczą przeważnie od kilkunastu do kilkudziesieciu osobników[5], ale w populacji nad Końskim Żlebem w Tatrach w 2007 było około 200 pędów, a na wschodnim stoku Sarniej Skały 249 pędów[3]. Gatunek wyróżniający dla Fagus sylvatica-Cypripedium caleolus[7].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

  • Polska nazwa obuwik nadana została ze względu na charakterystyczny kształt warżki. Pod nazwą trzewika trzewiczlika roślinę tę opisał znany polski botanik Krzysztof Kluk.
  • Synonimy nazwy naukowej[8]:
    • Calceolus alternifolius St.-Lag.,
    • Calceolus marianus Crantz,
    • Cypripedilon marianus (Crantz) Rouy
    • Cypripedium alternifolium St.-Lag.,
    • Cypripedium atsmori C.Morren,
    • Cypripedium boreale Salisb.,
    • Cypripedium calceolus f. triflorum Rouy,
    • Cypripedium calceolus var. viridiflora M.Schulze,
    • Cypripedium cruciatum Dulac,
    • Cypripedium ferrugineum Gray,
    • Cypripedium guttatum subsp. microsaccos (Kraenzl.),
    • Cypripedium microsaccos Kraenzl.

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Obuwik zagrożony jest pozyskaniem roślin ze stanowisk naturalnych do upraw, zrywaniem kwiatów, niszczeniem siedlisk. Czerwonej listy roślin i grzybów Polski określa ten gatunek jako narażony na wyginięcie V[9]. Wymieniony także w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin jako gatunek narażony VU (vulnerable). W niektórych krajach (np. Wielka Brytania) został prawie wytępiony przez kolekcjonerów i hodowców roślin[10]. W Polsce gatunek podlega ścisłej ochronie gatunkowej. Obrót handlowy obuwikiem jest ograniczony; gatunek wymieniony został w załączniku II Konwencji CITES[11]. Wymieniony jest także w załącznikach Dyrektywy Siedliskowej jako gatunek wymagający ochrony w krajach członkowskich Unii Europejskiej w sieci Natura 2000[3].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-01].
  2. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-01-17].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  4. 4,0 4,1 4,2 Helmut Baumann: Storczyki Europy i obszarów sąsiednich. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010. ISBN 978-83-7073-698-9.
  5. 5,0 5,1 Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  6. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  7. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  8. The Plant List Cypripedium calceolus. [dostęp 20011-06-02].
  9. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  10. Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  11. Mariola Kukier-Wyrwicka, Hanna Werblan-Jakubiec, Marcin Zych: Rośliny CITES (pol.). Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego. [dostęp 3 czerwca 2008].