Odpoczynek w czasie ucieczki do Egiptu (obraz Caravaggia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Odpoczynek w czasie ucieczki z Egiptu
Odpoczynek w czasie ucieczki z Egiptu
Malarz Caravaggio
Rok wykonania ok. 1597
Technika wykonania olej na płótnie
Rozmiar 135,5 x 166,5 cm
Muzeum Galleria Doria Pamphilj

Odpoczynek w czasie ucieczki do Egiptuobraz olejny namalowany przez włoskiego artystę barokowego, Caravaggia.

Dzieło powstało dla nieznanego mecenasa; podejrzewa się, że zleceniodawcą mogła być Kongregacja Oratorium św. Filipa Neri. Dokładna data powstania obrazu również nie jest znana; w literaturze najczęściej wymieniane są lata 1595–97, czyli okres, gdy młody artysta przebywał w Rzymie i pracował m.in. dla kardynała del Monte. Obok Marii Magdaleny pokutującej jest to jedna z pierwszych prac malarza o tematyce biblijnej. Obraz obecnie znajduje się w zbiorach Galleria Doria Pamphilj w Rzymie.

Opis obrazu[edytuj | edytuj kod]

Św. Józef i anioł (fragment)
Matka Boska z Dzieciątkiem (fragment)

Malarz zaczerpnął temat obrazu z apokryficznej opowieści o ucieczce Świętej Rodziny do Egiptu. Był to popularny motyw, chętnie wykorzystywany przez artystów renesansu i baroku; jednakże obraz Caravaggia zawiera innowacyjny element ikonograficzny w postaci umieszczonego w centrum obrazu i stojącego tyłem do widza anioła grającego na skrzypcach. Anioł jest ukazany jako młody i piękny młodzieniec o wyraziście wyeksponowanej cielesności i hermafrodytycznej urodzie. Jest prawie nagi, jego ciało częściowo okrywa zdająca się unosić w powietrzu biała tkanina; plecy zdobią czarne skrzydła.

Wysmukła postać anioła dzieli płótno na dwie części. Z lewej strony ukazany został św. Józef, który trzyma w rękach nuty. Został przedstawiony jako prosty, zakłopotany człowiek, który nie rozumie tego, co się wokół niego dzieje. Święty siedzi na podróżnym worku, obok leży bukłak z winem, a za jego plecami stoi osioł. Święty Józef ma proste chłopskie rysy, łysiejącą głowę i zmierzwioną brodę. Jego stopy są bose, ich ułożenie może świadczyć o zażenowaniu. Ta część obrazu jest ciemniejsza i zdominowana przez różne odcienie brązu.

Prawa strona obrazu jest jaśniejsza i bogatsza w żywe kolory. Jej centralną postacią jest Matka Boska z Dzieciątkiem na rękach. Oboje śpią odpoczywając po podróży, ich ciała rozjaśnia światło bijące od anioła, które podkreśla sacrum przedstawionych osób. W tle widoczny jest fragment pejzażu i bogactwo roślin. Są to elementy wyjątkowe w obrazach Caravaggia, które w takiej skali nigdy nie występują w innych jego pracach.

Michelangelo Merisi malował, zazwyczaj korzystając z modeli. Osobą pozującą do postaci Marii była dziewczyna o imieniu Giulia[1], która pojawiła się także na obrazie Maria Magdalena pokutująca. Delikatny profil anioła pozwala rozpoznać tego samego modela, który pozował do postaci naiwnego gracza na obrazie Grający w karty z Kimbell Art Museum.

Symbolika i interpretacje[edytuj | edytuj kod]

Obraz Odpoczynek w czasie ucieczki z Egiptu swoją żywą kolorystyką przypomina bardziej dzieła renesansowe, niż późniejsze ciemne i zdominowane przez efekty światłocienia prace artysty. Można dostrzec tu wyraźny wpływ malarstwa weneckiego reprezentowanego m.in. przez Giorgione, jak i sztuki z regionu Lombardii. Całość dzieła utrzymana jest w lirycznym i intymnym nastroju, typowym dla ludowej religijności obecnej na obrazach z czasów kontrreformacji. Krytycy sztuki dopatrują się też inspiracji autora obrazem Annibale Carracciego Wybór Heraklesa z 1594.

Wyjaśnienie obecności anioła nie jest proste. Być może najbliższe prawdy jest stwierdzenie współczesnego dominikanina Pawła Krupy, który napisał: "Scena, która rozgrywa się pomiędzy Józefem i aniołem, to przecież artystyczny skrót prawdy o współdziałaniu Boga i człowieka"[2]. Bóg reprezentowany przez anioła jest kompozytorem, twórcą przekazywanej człowiekowi prawdy o zbawieniu. Józef swoją prostotą i zmieszaniem reprezentuje ludzkość z trudem przyjmującą boski przekaz.

Wyidealizowana postać Matki Boskiej z Dzieciątkiem kontrastuje z siermiężną prostotą Józefa. Wygląd Marii, szczególnie kolor jej włosów, może nawiązywać do opisu Oblubienicy z Pieśni nad pieśniami: "włosy na twojej głowie jak purpura"[3]. Przedstawienie śpiącej matki trzymającej w ramionach dziecko odnosi się do kolejnego fragmentu Pieśni: "Ja śpię, lecz serce me czuwa"[4].

Namalowana w prawym dolnym rogu obrazu dziewanna jest jedną z pierwszych martwych natur Caravaggia; może symbolizować Ziemię Obiecaną lub "różdżkę z pnia Jessego"[5]. Natomiast kamienie u stóp Józefa nawiązują do niewoli egipskiej Izraelitów.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Gilles Lambert, Caravaggio, wyd. Edipresse, Warszawa 2005, ISBN 83-89571-93-5.
  2. Paweł Krupa, Pragnienie światła w mateusz.pl
  3. Pnp 7,6 w przekładach Biblii.
  4. Pnp 5,2 w przekładach Biblii.
  5. Iz 11,1 w przekładach Biblii.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]