Odra

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Odra (rzeka))
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy rzeki. Zobacz też: inne znaczenia słowa odra.
Odra
Odra
Odra skanalizowana, Uraz, okolice Wrocławia
Lokalizacja Europa
 Czechy
 Polska
 Niemcy
Źródło Fidlův kopec, Góry Odrzańskie, Czechy
634 m n.p.m.
49°36′47″N 17°31′15″E/49,613056 17,520833
Ujście Zalew Szczeciński
(Roztoka Odrzańska)
Police
53°36′19″N 14°35′20″E/53,605278 14,588889
Długość 854,3 (w granicach Polski 742) km
Powierzchnia zlewni 118 861 (z tego w Polsce 106 056) km²
Największe dopływy Nysa Kłodzka, Bóbr, Nysa Łużycka, Warta
Średni przepływ 535 m³/s u ujścia do Zalewu Szczecińskiego
mapa
Dorzecze Odry
Dorzecze Odry
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Rzeki Europy

Odra (czes. i dł. Odra, niem. Oder, gł. Wodra, łac. starożytna Viadua[potrzebne źródło], Suevus, łac. średniowiecza Oddera (w Dagome iudex), Odera; łac. renesansowa Viadrus (od 1543)) – rzeka w Europie Środkowej, w zlewisku Morza Bałtyckiego, na terenie Czech, Polski i Niemiec. Pod względem całkowitej długości jest drugą (po Wiśle) rzeką Polski. Biorąc pod uwagę tylko jej część w granicach Polski jest trzecią rzeką pod względem długości (po jej dopływie Warcie).

Rzeka ma długość 854,3 km[1], z czego 742 km[2][3] w Polsce. Powierzchnia dorzecza Odry obejmuje obszar 118 861 km²[2][3] z tego 106 056 km² w Polsce[2][3].

Wypływa na wschodzie Czech, w Górach Odrzańskich w Sudetach Wschodnich, na wysokości 634 m n.p.m.[4]; uchodzi do Roztoki Odrzańskiej, będącej zatoką Zalewu Szczecińskiego, w północno-zachodniej części Polski, przy północnej granicy miasta Police.

Największymi miastami nad Odrą są: Wrocław, Szczecin i Opole w Polsce oraz Ostrawa w Czechach.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Źródło Odry

Odra swoje źródło ma na południowo-wschodnim zboczu wzgórza Fidlův kopec w Górach Odrzańskich na wysokości 634 m n.p.m. w pobliżu miejscowości Kozlov[4]. Płynie przez Bramę Morawską, poniżej przez Śląsk. W górnym biegu pomiędzy Boguminem a ujściem Olzy[2] na krótkim odcinku jest rzeką graniczną między Polską a Czechami, a w dolnym – od ujścia Nysy Łużyckiej (w km 542,4) stanowi granicę między Polską i Niemcami przez 161,7 km długości swojego biegu[1][5]. Powyżej Gryfina we wsi Widuchowa, na 704,1 km biegu, Odra rozdziela się na dwa nurty – Odrę Wschodnią (która przechodzi w Regalicę do jeziora Dąbie) oraz płynącą przez centralne dzielnice Szczecina i omijającą od zachodu jezioro Dąbie – Odrę Zachodnią. W okolicy Szczecina, na Międzyodrzu, płynie już kilkoma korytami, z których główne to (oprócz Odry Wschodniej i Zachodniej) Duńczyca, Parnica i Święta. Odcinek rzeki w Policach utworzony przez połączenie Odry Zachodniej i wód wypływających z jeziora Dąbie poprzez Iński Nurt, Babinę aż do ujścia do Roztoki Odrzańskiej nosi nazwę Domiąży.

Północna część Odry Zachodniej, począwszy od północnego mostu Trasy Zamkowej w Szczecinie, należy do akwenu polskich morskich wód wewnętrznych.

Średni spadek rzeki w jej górnym biegu wynosi 7,2‰, poniżej Bramy Morawskiej spadek zmniejsza się do 0,33‰, a średni spadek na całej długości wynosi 0,74‰[6].

Jednolite części wód[edytuj | edytuj kod]

Na potrzeby gospodarki wodnej Odra na terytorium Polski jest podzielona na następujące jednolite części wód[7]:

  1. Odra od granicy państwa w Chałupkach do Olzy (PLRW6000191139)
  2. Odra od Olzy do wypływu z polderu Buków (PLRW6000011513)
  3. Odra od wypływu ze zb. Polder Buków do Kanału Gliwickiego (PLRW600019117159)
  4. Odra od Kanału Gliwickiego do Osobłogi (PLRW60001911759)
  5. Odra od Osobłogi do Małej Panwi (PLRW60002111799)
  6. Odra od Małej Panwi do granic Wrocławia (PLRW60002113337)
  7. Odra w granicach Wrocławia (PLRW60002113399)
  8. Odra od gr. Wrocławia do Wałów Śląskich (PLRW600021137579)
  9. Odra od Wałów Śląskich do Kanału Wschodniego (PLRW6000211511)
  10. Odra od Kanału Wschodniego do Czarnej Strugi (PLRW60002115379)
  11. Odra od Czarnej Strugi do Nysy Łużyckiej (PLRW6000211739)
  12. Odra od Nysy Łużyckiej do Warty (PLRW60002117999)
  13. Odra od Warty do Odry Zachodniej (PLRW60002119199)
  14. Odra od Odry Zachodniej do Parnicy (PLRW6000211971)
  15. Odra od Parnicy do ujścia (PLRW6000211999)

Ponadto status jednolitej części wód mają dwa cieki o nazwie Stara Odra (PLRW6000231598 i PLRW60002313976) oraz ramiona takie jak Parnica (PLRW60001719752).

Zagospodarowanie[edytuj | edytuj kod]

Jaz stopnia wodnego w Brzegu Dolnym

Dzięki uregulowaniu całego koryta Odra jest najdłuższą śródlądową drogą wodną w Polsce. Nazwana Odrzańską Drogą Wodną była żeglowna od ujścia Opawy. Po powodziach z 1997 – Powódź tysiąclecia oraz z 2010 jest żeglowna od Śluzy Koźle. Długość odcinka żeglownego zmniejszyła się z 761 km do 646 km. Skanalizowana od Kędzierzyna-Koźla do Brzegu Dolnego, była wykorzystywana przez kraje środkowoeuropejskie nie mające dostępu do morza[8].

Kanalizacja Odry odbyła się w dwóch etapach. Pierwszy zrealizowano w latach 1888 – 1897, skanalizowano wówczas odcinek od Koźla do ujścia Nysy Kłodzkiej, wybudowano 12 stopni wodnych ze śluzami komorowymi. Szybko jednak okazało się, że jest to niewystarczająca liczba i w latach 1907 – 1922 w ramach drugiego etapu powstało 10 kolejnych stopni[9].

W dorzeczu Odry znajduje się 7 elektrowni wodnych[10] (największa w Brzegu Dolnym o mocy 9,7 MW).

Na górnej Odrze na granicy powiatów wodzisławskiego i raciborskiego istnieje zbiornik przeciwpowodziowy Polder Buków.

Na Odrze funkcjonuje kilka przepraw promowych, w tym na terenie województwa lubuskiego w Milsku, Pomorsku, Brodach i Połęcku. W Bytomiu Odrzańskim działa przeprawa łodzią.

We Wrocławiu odbywają się turystyczne rejsy po Odrze statkami Białej Floty, w mieście znajduje się także marina[11], oraz przystań kajakowo-gondolowa[12].

Powodzie[edytuj | edytuj kod]

Szkody we Wrocławiu po wielkiej powodzi w lipcu 1997
Powódź na Odrze w kwietniu 1947
Information icon.svg Osobny artykuł: Powódź tysiąclecia.

Mimo iż Odra należy do rzek ubogich w wodę, dość regularnie zalewa tereny wzdłuż swojego biegu. Najgroźniejszą i największą powódź – nazwaną "powodzią tysiąclecia" – zanotowano w lipcu 1997, ofiarami powodzi padły wówczas, z dużych miast: Wrocław i Opole, a także takie miasta, jak Kędzierzyn-Koźle i Racibórz. Obserwacje przy ujściu Małej Panwi w Opolu wskazały 10/11 lipca 1997 poziom wód Odry wynoszący 733 cm i przepływ 3500 m³/s, podczas gdy średni wieloletni przepływ w tym miejscu wynosi czterdzieści dwa razy mniej (82,5 m³/s), a przeciętny poziom wód o ponad 5 metrów mniej (213 cm). Do 1997 zaobserwowano maksimum wynoszące 644 cm 28 sierpnia 1813, a minimum (tylko 44 cm) – 1 lutego 1956.

Poprzednia wielka powódź nieco mniej poważna w skutkach, w 1903 roku, dotknęła z dużych miast Wrocław zalewając m.in. ulice koło dworca kolejowego Wrocław Główny; po tej powodzi zdecydowano zbudować w tym mieście system obwałowań, kanałów i śluz przeciwpowodziowych, które skuteczne były przez następne 90 lat, ale w 1997 okazały się niewystarczające.

Podczas powodzi w maju 2010 obfite opady deszczu od nocy z 15 na 16 maja 2010 na terenie województwa śląskiego oraz Czech spowodowały gwałtowny przybór wód. Odra i jej dopływ, Olza, zasilana przez wodę z Czech, gwałtownie wezbrały w dniu 16 i 17 maja 2010. Następnie fala powodziowa przesuwała się wraz z biegiem rzeki na północ.

Dorzecze Odry[edytuj | edytuj kod]

Średnie przepływy Odry do Zalewu Sz.
Śr. przepływ
[m³/s]
Przekrój
hydrometryczny
Okres
pomiarowy
478 dopływ do Zalewu 1951–1960[13]
411 Widuchowa 1951–1960[13]
464 Domiąża 1951–1960[13]
620 dopływ do Zalewu 1961–1970[14]
528 Gozdowice 1902–1971[15]
551 Gozdowice 1961–1970[15]
545 Gozdowice 1948–1984[16]
536 b.d. b.d.[17]
574 b.d. b.d.[18]
Information icon.svg Osobny artykuł: Dorzecze Odry.

Powierzchnia dorzecza Odry obejmuje obszar 118 861 km²[3] z tego 106 056 km² w Polsce[2][3], co stanowi 32,9% powierzchni kraju. Dorzecze wykazuje asymetrię na korzyść dopływów prawobrzeżnych. Jego najwyższym punktem jest wierzchołek Śnieżki (1602 m n.p.m.).

Największymi lewobrzeżnymi dopływami są rzeki wypływające w Sudetach, m.in. Opawa, Nysa Kłodzka, Bystrzyca, Kaczawa, Bóbr i Nysa Łużycka; wśród dopływów prawobrzeżnych wyróżnia się najzasobniejszy w wodę i najdłuższy dopływ Odry – Warta, poza tym m.in. Mała Panew, Barycz i Ina.

Kanały śródlądowe łączące się z Odrą:

Poprzez Wartę, jej dopływ Noteć i Kanał Bydgoski Odra posiada połączenie także z Wisłą.

Jakość wód[edytuj | edytuj kod]

Według danych Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska w ciągu 2006 roku poprzez Odrę do Morza Bałtyckiego trafiła duża ilość metali ciężkich, tj.: 121,4 ton cynku, 61,0 tony miedzi oraz 56,6 ton niklu[19].

Zniszczony most przez Odrę Kłopot-Eisenhüttenstadt

W wyniku badań z 2007 r. wody Odry od granicy woj. lubuskiego do ujścia Nysy Łużyckiej oceniono na V klasy czystości, a na odcinku granicy polsko-niemieckiej IV klasy jakości. We wszystkich punktach monitoringu woj. lubuskiego stwierdzono eutrofizację i nadmierną zawartość chlorofilu „a”. Na odcinku do ujścia Nysy Łużyckiej, wody Odry cechowały się nadmiernym zasoleniem i złą jakością pod względem bakteriologicznym, a niezadowalającą jakością na odcinku granicznym[20].

Badania wykonane w 2007 roku w woj. zachodniopomorskim poniżej ujścia Słubi i powyżej ujścia Rurzycy wykazały, że Odra na w tych punktach ma wody III klasy czystości. Dalsze badania przy wodowskazie Widuchowa wykazały wody IV klasy czystości. Kolejnego badań dokonano w miejscowości Mescherin nad Odrą Zachodnią, gdzie oceniono wody na III klasy czystości. Podczas badań jakości wód w punktach monitoringu stwierdzono przekroczenie wskaźników eutrofizacji, prócz badań ujścia rzeki do Roztoki Odrzańskiej, gdzie jednak wody oceniono na IV klasy czystości[21].

Urbanizacja[edytuj | edytuj kod]

Wały Chrobrego w Szczecinie i nabrzeże Kapitańskie portu Szczecin

Lista miast leżących nad Odrą:

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

Obszar wód Odry i tereny nadrzeczne są chronione prawnie w kilku obszarach. W początkowym biegu na terenie Czech objęty jest ochroną w postaci Obszaru Chronionego Krajobrazu Poodří. Na odcinku granicznym między byłym przejściem granicznym Chałupki-Bogumin na południu do ujścia Olzy, czyli obszar Granicznych Meandrów Odry, który po polskiej stronie stanowi obszar chronionego krajobrazu a po czeskiej pomnik przyrody.

Od ujścia Kanału Ulgi za Raciborzem do ujścia Pogonicy koło przysiółka Księża Łąka – Odra jest zachodnią granicą Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich.

Od przysiółka Biedaszka za Opolem do miasta Brzeg rzeka płynie na terenie Stobrawskiego Parku Krajobrazowego.

Od okolic wsi Czarnowo i dalej wzdłuż granicy polsko-niemieckiej do okolic wsi Kłopot po polskiej stronie, Odra płynie w Krzesińskim Parku Krajobrazowym.

Odcinek od okolic wsi Pamięcin do obszaru wyżej ujścia Myśli, dolina rzeki po polskiej stronie znajduje się Parku Krajobrazowym Ujście Warty.

Od wsi Czelin do obszaru powyżej Krajnik Dolny po polskiej stronie Cedyński Park Krajobrazowy.

Obszar Międzyodrza po rozwidleniu na Odrę Zachodnią i Wschodnią do Skośnicy obejmuje Park Krajobrazowy Dolina Dolnej Odry, który razem z niemieckim Nationalpark Unteres Odertal tworzy Międzynarodowy Park Dolina Dolnej Odry.

Przy ujściu rzeki został utworzony obszar sieci Natura 2000Ujście Odry i Zalew Szczeciński (rezerwat Czarnocin).

Odra w okolicy Brzegu Dolnego
Odra w okolicy Brzegu Dolnego
Panorama części ujścia rzeki: Długi Ostrów (wyspa) oraz Odra (Domiąża)
Panorama części ujścia rzeki: Długi Ostrów (wyspa) oraz Odra (Domiąża)

Hydronimia[edytuj | edytuj kod]

Fragment planu Wrocławia z 1591 roku, autorstwa Georgiusa Hayera

Nazwa rzeki nie została poświadczona w starożytnych źródłach, większość autorów nie wspomina o wielkiej rzece pomiędzy Łabą a Wisłą. Ptolemeusz natomiast wymienił w tym miejscu dwie rzeki: Suebos i Oviadoua, które zostały najprawdopodobniej zmyślone. Najwcześniejszą nazwę można zrekonstruować jako *Odra (inne nazwy pochodzą od niej, np. Viadrus to forma pochodząca dopiero z XVI wieku). Etymologii nazwy Odra nie można wytłumaczyć przekonująco na podstawie żadnego znanego języka historycznego, choć podejmowano liczne próby i uznawano ten hydronim za celtycki, germański, słowiański, iliryjski czy wenetyjski[22].

Jan Miodek uważa że nazwa pochodzi od praindoeuropejskiego uodr, inny pogląd ma Z. Babik[23].

W Dolnej Saksonii płynie także druga rzeka o niemieckiej nazwie Oder. W Czechach podobną nazwę posiada rzeka Odrava.

Nazwę rzeki przyjęło kilka klubów sportowych m.in. Odra Wodzisław Śląski, Odra Opole, PKS Odra Wrocław. Od łacińskiej nazwy rzeki wziął nazwę Euroregion "Pro Europa Viadrina" utworzony 21 grudnia 1993 oraz nazwa polsko-niemieckiego Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Ogólna charakterystyka obszaru działania RZGW w Szczecinie (pol.). RZGW w Szczecinie. [dostęp 2009-12-15].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Nowa encyklopedia powszechna PWN. T. 4. Warszawa: PWN, 1996, s. 600.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Świat w porach roku. Demart, 2004, seria: Atlas do przyrody. ISBN 83-7427-016-0.
  4. 4,0 4,1 Charakterystyka parametrów fizyczno-geograficznych Odry i jej dopływów
  5. Śródlądowe drogi wodne w regionie (pol.). RZGW w Szczecinie. [dostęp 2009-12-15].
  6. 6.2.1 Charakterystyka parametrów fizyczno-geograficznych Odry i jej dopływów. W: Zarząd Województwa Dolnośląskiego, Wojewódzkie Biuro Urbanistyczne we Wrocławiu: Opracowanie Ekofizjograficzne dla Województwa Dolnośląskiego. listopad 2005.
  7. Plan gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Odry M.P. z 2011 r. Nr 40, poz. 451
  8. Odrzańska droga wodna w obszarze regionu wodnego Środkowej Odry, Stefan Bartosiewicz, Janusz Bogucki, Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej we Wrocławiu, Wrocław, maj 2008
  9. Elektrownia Wodna Janowice. 4 czerwca 2005. [dostęp 2010-05-21].
  10. Program Odra – Dorzecza. [dostęp 2009-12-16].
  11. Marina we Wrocławiu
  12. Zatoka Gondoli
  13. 13,0 13,1 13,2 Z. Mikulski: Wasserhaushalt der baltischen Haffs Beiträge zur Meereskunde. Berlin: 1966, s. 19.
  14. Gospodarka Wodna. W: M. Piotrowicz: Ocena dopływu rzecznego do Bałtyku z terenu Polski w latach 1961-1970. 1973, s. 3.
  15. 15,0 15,1 Hydrografia zlewiska Zalewu Szczecińskiego. W: A. Majewski: Zalew Szczeciński. Warszawa: Wyd. Komunikacji i Łączności, 1980, s. 116-130.
  16. W. Buchholz (red.): Materiały do monografii dolnej Odry. Warunki hydrologiczno-hydrodynamiczne. Gdańsk: Prace IBW PAN, 1990, s. 117, seria: nr 22.
  17. J. Rybiński, E. Niemirycz, Z. Makowski. Pollution load W:Marine Polution (2), An assessment of the effects of pollution in the Polish coastal area of the Baltic Sea 1984-1989. „Studia i Materiały Oceanologiczne”, s. 21-52, 1992 (ang.). 
  18. Niemirycz E., Borkowski T.: Charakterystyka jakości wód. W: Warunki środowiskowe polskiej strefy południowego Bałtyku. Gdańsk: Materiały Oddziału Morskiego IMiGW, 1995, s. 161-172.
  19. Tab. 6 /98/. Odpływ metali ciężkich rzekami do Morza Bałtyckiego według województw w 2006. W: Rocznik statystyczny gospodarki morskiej. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2007-12, s. 244. Cytat: "Wyniki Państwowego Monitoringu Środowiska w zakresie Monitoringu Wód" – Inspekcja Ochrony Środowiska.
  20. IV. Wody. W: Stan środowiska w województwie lubuskim w 2007 roku. Zielona Góra: WIOŚ w Zielonej Górze, 2008, s. 58. ISSN 1898-5580. [dostęp 2009-12-16].
  21. V2 Rzeki. W: Raport o stanie środowiska w województwie zachodniopomorskim w latach 2006-2007. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Szczecinie, 2008-12-30, s. 69.
  22. Zbigniew Babik: Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich w granicach średniowiecznej Słowiańszczyzny. Kraków: Uniwersitas, 2001, s. 196-198. ISBN 83-7052-597-0.
  23. Narodziny Międzymorza, L. Moczulski

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Odra
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Odra w Wikisłowniku
Wikimedia Commons