Odwilż gomułkowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Przemówienie Gomułki na wiecu w Warszawie 24 października 1956

Odwilż gomułkowska, nazywana także polskim październikiem, październikiem 1956 lub odwilżą październikową – zmiana polityki wewnętrznej w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w II połowie 1956 roku, połączona ze zmianą na czele władzy i liberalizacją systemu politycznego. Jej efektem było m.in. uwolnienie z więzień i internowań części więźniów politycznych i duchowieństwa, w tym kard. Stefana Wyszyńskiego.

Przyczyny[edytuj | edytuj kod]

Odwilż gomułkowska była następstwem śmierci Stalina (marzec 1953) i związanych z tym zmian w ZSRR, ujawnieniem tajnego referatu Chruszczowa wygłoszonego 25 lutego 1956 na XX Zjeździe KPZR, tajemniczej śmierci Bolesława Bieruta w Moskwie (marzec 1956), wydarzeń poznańskich (czerwiec 1956), rozłamu w rządzącej partii PZPR i dojścia do władzy nowej ekipy rządowej pod przywództwem Władysława Gomułki.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Od czasu wydarzeń poznańskich (28 czerwca 1956), utrzymywał się w Polsce stan napięcia. Władze partyjne, zdając sobie sprawę z napięć, do których doprowadził stalinizm, kolektywizacja oraz gospodarka planowa, gorączkowo szukały wyjścia z pogarszającej się sytuacji.

Wydarzenia października związane były z odbywającymi się od 19 października obradami VIII Plenum Komitetu Centralnego PZPR. Dzień przed plenum do Warszawy przyleciał niespodziewanie Nikita Chruszczow. W nocy z 18 na 19 października oddziały Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej które opuściły swoje garnizony na Dolnym Śląsku i Pomorzu, rozpoczęły marsz w kierunku Warszawy. Kolumny piechoty zmotoryzowanej i czołgów Ludowego Wojska Polskiego z jednostek w Legionowie, Kazuniu i Modlinie, dowodzone przez oficerów radzieckich, rozwijające się w kierunku na Warszawę, wykonywały ściśle polecenia Konstantina Rokossowskiego, który zamierzał wesprzeć oddziały Północnej Grupy Wojsk oddziałami polskimi. Ostatecznie jednostki polskie przerwały marsz po kilkunastu kilometrach[1].

Kandydatem możliwym do zaakceptowania przez dwie zwalczające się frakcje partyjne — "natolińczyków" i "puławian" był Władysław Gomułka[2]. 21 października plenum zadecydowało o przywróceniu do władzy Gomułki i wybrano go na stanowisko I sekretarza KC PZPR. Jego kandydatura została zaakceptowana przez delegację radziecką. Wybór Gomułki oraz zapowiedzi reform zostały entuzjastycznie przyjęte przez wielu obywateli, czego świadectwem był liczny wiec 24 października na placu Defilad. Podczas przemówienia na wiecu, Gomułka potępił wówczas stalinizm i zapowiedział reformy, mające na celu demokratyzację ustroju. Bezpośrednio po tych wydarzeniach, z Polski wyjechał marszałek Konstanty Rokossowski oraz wielu innych oficerów radzieckich, służących w Siłach Zbrojnych PRL[2].

Pełne teksty referatu Gomułki oraz przemówień wygłoszonych na VIII plenum zostały opublikowane w 10 (88) numerze organu KC PZPR - miesięcznika "Nowe drogi".

W dniach 16-18 listopada 1956, odbyły się w Moskwie rozmowy polsko-radzieckie. Na czele polskiej delegacji stał Władysław Gomułka. Umorzono zadłużenie Polski wg stanu z 1 listopada, postanowiono o repatriacji 30 tysięcy Polaków z ZSRR oraz uzgodniono status wojsk radzieckich w Polsce.

W tych samych dniach, dużo silniejszy zryw miał miejsce również na Węgrzech. Tam Armia Radziecka początkowo wycofała się, ale już w dniach 4-10 listopada krwawo stłumiła powstanie węgierskie z użyciem broni pancernej.

Był to czas, w którym Polacy liczyli na liberalizację skostniałego systemu, zwiększenie wolności obyczajowej, a przede wszystkim na zaniechanie terroru ze strony władz. Gomułka był w stanie zrealizować tylko ostatni z tych postulatów. Po październiku 1956, rozpoczęła się w Polsce destalinizacja. Niestety odwilż trwała bardzo krótko. Gomułce nie starczyło odwagi i wyobraźni, aby wprowadzić zapowiedziane reformy. Pierwszym sygnałem zmiany kursu politycznego była likwidacja w roku 1957 tygodnika "Po prostu". W grudniu 1956, po kolejnych demonstracjach w Warszawie, Płocku, Olecku, Bydgoszczy i Szczecinie powołana została nowa formacja milicyjna do zwalczania zamieszek czyli ZOMO[2]. Nastąpił okres narastającej stagnacji, trwający aż do przejęcia władzy przez Edwarda Gierka w grudniu 1970 r.

Postawa środowisk katolickich[edytuj | edytuj kod]

VIII Plenum KC otworzyło możliwość aktywizacji grupy katolików niezależnych z Tygodnika Powszechnego, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz frondystów ze Stowarzyszenia „Pax”. Pisarze i działacze katoliccy wydali oświadczenie, popierające program nowego I sekretarza Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Władysława Gomułki. Odcięli się od antydemokratycznego kursu PAX-u i wyrazili gotowość współuczestniczenia w odnowie życia publicznego w Polsce. Podpisali je: Wacław Auleytner, Paweł Czartoryski, Antoni Gołubiew, Stefan Kisielewski, Zygmunt Kubiak, Zofia Lewinówna, Zbigniew Makarczyk, Hanna Malewska, Tadeusz Mazowiecki, Dominik Morawski, Maria Morstin-Górska, Władysław Seńko, Zygmunt Skórzyński, Zofia Starowieyska-Morstinowa, Stanisław Stomma, Stefan Swieżawski, Jerzy Turowicz, Stefan Wilkanowicz, Jacek Woźniakowski, Janusz Zabłocki, Zbigniew Zaborski, Jerzy Zawieyski. Po powrocie z więzienia prymas Stefan Wyszyński w zasadzie poparł ich program współuczestniczenia w rządzeniu. Na spotkaniu kierownictwa OKPIK z Gomułką 31 października uzgodniono przywrócenie Tygodnika Powszechnego pod dawną redakcją Turowicza, miesięcznika Znak, dopuszczenie pięcioosobowej reprezentacji sejmowej Klubu i powołanie Jerzego Zawieyskiego do Rady Państwa.

11 listopada 1956 roku w Stowarzyszeniu PAX nastąpił rozłam, opuściła je grupa secesjonistów pod przewodnictwem Konstantego Łubieńskiego, Jana Frankowskiego, Andrzeja Micewskiego, Wojciecha Kętrzyńskiego, która utworzyła tygodnik Za i przeciw. [3]

Skutki odwilży październikowej[edytuj | edytuj kod]

  • Stalinogród powrócił do dawnej nazwy Katowice
  • Zbudowano w Warszawie w 1957 roku pierwszy i do lat 80. XX wieku jedyny w komunistycznej Polsce pomnik ku czci bohaterskiej Armii Krajowej i Powstania Warszawskiego zwany Pomnikiem Powstańców Czerniakowa. Jeszcze kilka lat wcześniej Armia Krajowa była potępiana przez komunistyczne władze, zwana wrogiem a wszelkie wzmianki o Powstaniu Warszawskim były cenzurowane. Pierwszy pomnik dotyczący ofiar Powstania Warszawskiego w Polsce wzniesiony w Słupsku w 1945 roku był jedynie symboliczny i ze względów cenzury pozbawiony takich słów jak "Powstanie Warszawskie" i "Armia Krajowa".
  • Zezwolono na wydawanie pierwszych książek o Powstaniu Warszawskim jak na przykład "Pamiętniki żołnierzy baonu Zośka" (1957 r.).
  • Przejściowo zniesiono wydawanie poufnych opinii personalnych
  • Zwolniono z więzienia prymasa Stefana Wyszyńskiego i odnowiono umowę Państwo – Kościół
  • Odbyły się procesy niektórych zbrodniarzy z Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (m.in. A. Fejgina, J. Różańskiego, R. Romkowskiego)
  • Zlikwidowano sklepy przeznaczone dla elity ubecko-partyjnej, tzw. sklepy za żółtymi firankami
  • Zniesiono zakaz posiadania przez obywateli platyny, złota i obcych walut
  • Ogłoszono zaprzestanie zagłuszania audycji radiostacji zachodnich w języku polskim
  • Odrzucono radzieckie wzorce w Związku Harcerstwa Polskiego
  • Powołano Radę Ekonomiczną przy Radzie Ministrów
  • Wielu profesorów usuniętych w latach stalinowskich wróciło na wyższe uczelnie
  • Wycofano się z planów kolektywizacji rolnictwa
  • Nastąpiło częściowe odejście od stalinowskich metod w rządzeniu krajem
  • Sejm uchwalił ustawę o radach robotniczych
  • Zrehabilitowano ok. 1500 więźniów politycznych
  • Wypuszczono na wolność ok. 35 tysięcy niesłusznie osądzonych osób (w tym wielu weteranów AK)
  • Ożywiono partie satelickie
  • Do Polski wróciło ok. 29 tysięcy Polaków z ZSRR
  • Nastąpiły zmiany kadrowe w wojsku (pozbyto się 32 oficerów sowieckich)
  • Wycofano się z planów budowy nowych kopalń w rejonie jastrzębskim i przerwano dalsze szkolenie inżynierów innych specjalności na Wydziale Górniczym Politechniki Śląskiej w Gliwicach i AGH-Kraków
  • Odstąpiono od zasad socrealizmu w malarstwie i muzyce.
  • Przywrócenie, na kilka lat, lekcji religii do szkół.

Przypisy

  1. Mariusz Lesław Krogulski, Okupacja w imię sojuszu, Warszawa 2000, s. 29.
  2. 2,0 2,1 2,2 Październik 1956 roku. W: Jerzy Eisler: Polskie miesiące czyli kryzys(y) w PRL. Wyd. EPUB. 2008. ISBN 9788376290195.
  3. Andrzej Albert (Wojciech Roszkowski), Najnowsza historia Polski 1914-1993, t. II, Warszawa 1995, s. 350-351, Dziennik Polski, nr 255 (3952), 25 października 1956, s. 5

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Norman Davies: Boże igrzysko, t.2, Znak, Kraków 1992, ISBN 83-7006-384-5
  • Zbigniew Rykowski, Wiesław Władyka: Kalendarium polskie 1944-1984, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1987, ISBN 83-203-2362-2
  • Nowe drogi Organ teoretyczny i polityczny KC PZPR, nr 10 (88), październik 1956 - VIII plenum KC PZPR, 19-21 X 1956 r., 272 str.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]