Olimpiada szachowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Olimpiada szachowa w Bled, 2002
Olimpiada szachowa w Turynie, 2006
Olimpiada szachowa w Dreźnie, 2008

Olimpiada szachowa – międzynarodowy drużynowy turniej szachowy organizowany przez Międzynarodową Federację Szachową (FIDE) w cyklu dwuletnim od 1927 roku. W turnieju uczestniczą reprezentacje narodowe, nominowane przez narodowe związki szachowe zrzeszone w FIDE.

Okres do II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

W latach dwudziestych ubiegłego stulecia zaczęła się krystalizować idea szachowych drużynowych rozgrywek międzynarodowych. Wcześniej nie organizowano tego rodzaju rozgrywek, międzynarodowe szachy ograniczały się do turniejów indywidualnych. Sporadycznie odbywały się mecze drużynowe, ale partie były zazwyczaj rozgrywane korespondencyjnie lub telegraficznie. Pierwszą próbę podjęto w 1924 roku, przy okazji Letnich Igrzysk Olimpijskich w Paryżu. W turnieju kierowanym przez Aleksandra Alechina nie uczestniczyli szachiści światowej elity, głównie z powodu amatorskiego statusu imprezy. Turniej indywidualny wygrał Łotysz Hermanis Matisons, czwarte miejsce przypadło przyszłemu mistrzowi świata Maksowi Euwemu. W turnieju drużynowym tylko kilka zespołów miało pełną obsadę (czterech zawodników) i te uplasowały się na czele tabeli. Zwyciężyła Czechosłowacja przed Węgrami i Szwajcarią, piąte miejsce zajęła trzyosobowa reprezentacja Łotwy. Dwa lata później Węgrzy zorganizowali kolejny turniej drużynowy. Z powodu zbyt późno wysłanych zaproszeń do Budapesztu przyjechały zaledwie cztery drużyny. W turnieju zwyciężyli gospodarze.

W 1927 roku FIDE opracowała precyzyjny regulamin rozgrywania turnieju olimpijskiego. Regulamin przewidywał rozgrywki na czterech szachownicach w systemie kołowym (każda drużyna z każdą). Drużyny mogły mieć zawodnika rezerwowego. Wszystkie zrzeszone w FIDE narodowe związki szachowe otrzymały zaproszenie do udziału w turnieju, który odbył się w Londynie. Przybyło szesnaście zespołów, w składzie których było kilku wybitnych szachistów, m.in. Węgier Geza Maroczy, Niemiec Siegbert Tarrasch, Richard Réti reprezentujący Czechosłowację czy późniejszy mistrz świata, lider Holendrów Max Euwe. W przeciwieństwie do poprzednich, turniej w Londynie cieszył się sporym prestiżem w świecie szachowym, mimo że zabrakło czwórki najsilniejszych wówczas szachistów świata: Aleksandra Alechina, Jose Raula Capablanki, Emanuela Laskera i Akiby Rubinsteina.

Londyński turniej oficjalnie uznano za pierwszą szachową olimpiadę. Zasady wówczas ustalone, z pewnymi koniecznymi modyfikacjami, praktycznie obowiązują do dziś. Mecze składały się z czterech partii. Zawodnicy nie mogli konsultować się ze swoimi doradcami w trakcie meczu (co było praktykowane poprzednio). Do ustalenia końcowej kolejności liczyły się wyniki poszczególnych partii. Jedyną istotną różnicą w porównaniu z dzisiejszymi zasadami był brak sztywnego ustalenia kolejności szachownic w drużynie. Oczywiście, sam system rozgrywek zmieniał się w kolejnych olimpiadach wraz ze wzrostem liczby uczestniczących drużyn (obecnie w turniejach olimpijskich bierze udział ponad sto zespołów).

Do wybuchu II wojny światowej odbyło się osiem olimpiad szachowych oraz jedna nieoficjalna olimpiada w Monachium w 1936 roku, zorganizowana przez niemiecką federację szachową. Uczestniczyli w nich najsilniejsi szachiści, oprócz powyżej wymienionych również: mistrzowie świata Alechin i Capablanka, Polacy Rubinstein, Ksawery Tartakower i Mieczysław Najdorf, Czech Salomon Flohr, Amerykanie Frank Marshall, Samuel Reshevsky i Reuben Fine, Słoweniec Milan Vidmar, doświadczony Rosjanin Jefim Bogolubow (reprezentujący Niemcy) i młody wówczas Paul Keres z Estonii. Przedwojenne olimpiady były zdominowane przez niezwykle silne zespoły USA, Węgier i Polski. Amerykanie zwyciężali czterokrotnie, Węgrzy dwukrotnie zajmowali pierwsze miejsce i dwukrotnie drugie. Dorobek Polaków to jedno zwycięstwo, dwa drugie i trzy trzecie miejsca. Do wybuchu wojny ZSRR nie był członkiem FIDE i nie brał udziału w szachowych olimpiadach.

Pierwsze siedem olimpiad było rozgrywanych systemem kołowym. Liczba uczestniczących drużyn sukcesywnie rosła. Do ósmej zgłosiło się już dwadzieścia siedem zespołów, konieczne więc było rozegranie eliminacji i turnieju finałowego. Wybuch wojny w trakcie trwania tego turnieju przerwał szachowy cykl olimpijski aż na następne jedenaście lat.

Olimpiady powojenne[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze lata powojenne w świecie szachowym były zdominowane problemem wyłonienia kolejnego mistrza świata (następcy zmarłego Alechina) oraz przystąpieniem radzieckiej federacji szachowej do FIDE. Potrzeba było aż pięciu lat, by odżyła olimpijska idea i zmaterializowała się w postaci turnieju drużynowego rozegranego w jugosłowiańskim Dubrowniku. Podobnie do pierwszej paryskiej olimpiady, również ten turniej rozegrano systemem kołowym z udziałem szesnastu drużyn. Zabrakło jeszcze drużyny radzieckiej, a z elity szachistów poprzedniej doby przybyło zaledwie kilku, niektórzy już w innych rolach. Najdorf dowodził drużyną Argentyny, która głównie za jego sprawą urosła do jednej z najsilniejszych reprezentacji na świecie. Tartakower, który już przed wojną reprezentując polskie barwy mieszkał w Paryżu, przybył na czele drużyny francuskiej. Tradycyjnie, liderem Holendrów był Euwe, Amerykanów – Reshevsky. Zwyciężyli gospodarze (wśród których prym wiedli Svetozar Gligorić i Vasja Pirc), na finiszu wyprzedzając Argentynę.

Począwszy od tego turnieju, szachowe olimpiady były organizowane co dwa lata, w latach parzystych. Liczba uczestniczących drużyn rosła z przedziwną regularnością, co dziesięć lat zwiększała się o ok. 20 nowych reprezentacji (1960 – 40, 1970 – 60, 1980 – 82, 1990 – 108, 2000 – 126). Do 1974 roku turnieje rozgrywano dwuetapowo. W pierwszym etapie rozgrywano eliminacje w mniejszych grupach systemem kołowym, które dzieliły stawkę na grupy uporządkowane według siły. W drugim etapie grano również każdy z każdym w grupach finałowych. System skutkował coraz większą liczbą koniecznych do rozegrania partii, w latach 1972 i 1974 grano już 22 rundy. Turnieje trwały niemalże miesiąc, były bardzo kosztowne dla organizatorów i wyczerpujące dla zawodników. Począwszy od 1976 roku do dzisiaj olimpiady są rozgrywane systemem szwajcarskim, na dystansie 13 lub 14 rund (od roku 2008 – 11).

W okresie zimnej wojny dochodziło kilkakrotnie do incydentów powodowanych polityką. Najpoważniejszym był bojkot olimpiady w izraelskiej Hajfie w 1976 roku przez kraje tzw. bloku socjalistycznego. Pokojowa idea olimpiady bywała w tych czasach dość często zniekształcana, zdarzały się przypadki odmowy wpuszczenia niektórych reprezentacji do kraju organizatora, czy też rezygnacji w trakcie turnieju na znak protestu. Sportowo olimpiady były wyraźnie zdominowane przez reprezentację ZSRR (później Rosji), która dała się wyprzedzić tylko raz, w 1978 roku przez Węgry pod wodzą Lajosa Portischa (dwukrotnie ZSRR nie startował w turniejach). W drużynie radzieckiej startowali wszyscy kolejni mistrzowie świata: Michaił Botwinnik, Wasilij Smysłow, Michaił Tal, Tigran Petrosjan, Borys Spasski, Anatolij Karpow i Garri Kasparow. W latach 1958–1964 Rosjanie przysyłali na olimpiadę czterech mistrzów świata w jednej drużynie. Wielkie boje z radziecką koalicją toczył amerykański mistrz świata Bobby Fischer. Przez lata do najsilniejszych drużyn należały także Jugosławia, Węgry i Anglia. W pierwszych powojennych olimpiadach pierwszoplanową rolę odgrywała również Argentyna.

Znaczne ożywienie przyniósł rok 1992, w którym zamiast ZSRR po raz pierwszy na olimpiadę przybyło aż dziesięć narodowych drużyn z krajów postradzieckich. Sześć z nich zajęło miejsca w pierwszej dziesiątce. Również Jugosławia, w której szachy zawsze stały na wysokim poziomie, została zastąpiona przez Bośnię i Hercegowinę, Słowenię i Chorwację. Zmiany umożliwiły występ na olimpiadzie wielu utalentowanym szachistom, którzy do tej pory nie mieli szans zakwalifikowania się do reprezentacji ZSRR czy Jugosławii i w widoczny sposób podniosły ogólny poziom turnieju.

Lista szachowych olimpiad[edytuj | edytuj kod]

Olimpiady mężczyzn[edytuj | edytuj kod]

Lp Rok Miasto I miejsce II miejsce III miejsce M-ce Polski
1924 Paryż[1] Czechy Węgry Szwajcaria 7/8
1926 Budapeszt Węgry Jugosławia Rumunia
1 1927 Londyn Węgry Dania Anglia
2 1928 Haga Węgry USA Polska 3
3 1930 Hamburg Polska Węgry Niemcy 1
4 1931 Praga USA Polska Czechosłowacja 2
5 1933 Folkestone USA Czechosłowacja Szwecja 4
6 1935 Warszawa USA Szwecja Polska 3
1936 Monachium Węgry Polska Niemcy 2
7 1937 Sztokholm USA Węgry Polska 3
8 1939 Buenos Aires Niemcy Polska Estonia 2
9 1950 Dubrownik Jugosławia Argentyna RFN
10 1952 Helsinki ZSRR Argentyna Jugosławia 12
11 1954 Amsterdam ZSRR Argentyna Jugosławia
12 1956 Moskwa ZSRR Jugosławia Węgry 23
13 1958 Monachium ZSRR Jugosławia Argentyna 19
14 1960 Lipsk ZSRR USA Jugosławia 21
15 1962 Warna ZSRR Jugosławia Argentyna 18
16 1964 Tel Awiw-Jaffa ZSRR Jugosławia RFN 10
17 1966 Hawana ZSRR USA Węgry 16
18 1968 Lugano ZSRR Jugosławia Bułgaria 11
19 1970 Siegen ZSRR Węgry Jugosławia 14
20 1972 Skopje ZSRR Węgry Jugosławia 12
21 1974 Nicea ZSRR Jugosławia USA 23
1976 Trypolis Salwador Tunezja Pakistan
22 1976 Hajfa USA Holandia Anglia
23 1978 Buenos Aires Węgry ZSRR USA 8
24 1980 Valletta ZSRR Węgry Jugosławia 7
25 1982 Lucerna ZSRR Czechosłowacja USA 7
26 1984 Saloniki ZSRR Anglia USA 21
27 1986 Dubaj ZSRR Anglia USA 16
28 1988 Saloniki ZSRR Anglia Holandia 21
29 1990 Nowy Sad ZSRR USA Anglia 18
30 1992 Manila Rosja Uzbekistan Armenia 32
31 1994 Moskwa Rosja Bośnia i Hercegowina Rosja (II) 27
32 1996 Erywań Rosja Ukraina USA 36
33 1998 Elista Rosja USA Ukraina 15
34 2000 Stambuł Rosja Niemcy Węgry 15
35 2002 Bled Rosja Węgry Armenia 13
36 2004 Calviá Ukraina Rosja Armenia 12
37 2006 Turyn Armenia Chiny USA 21
38 2008 Drezno Armenia Izrael USA 29
39 2010 Chanty-Mansyjsk Ukraina Rosja Izrael 11
40 2012 Stambuł Armenia Rosja Ukraina 13
41 2014 Tromsø Chiny Węgry Indie 15
42 2016 Baku
43 2018 Batumi

Olimpiady kobiet[edytuj | edytuj kod]

Lp Rok Miasto I miejsce II miejsce III miejsce M-ce Polski
1 1957 Emmen ZSRR Rumunia NRD 12
2 1963 Split ZSRR Jugosławia NRD 8
3 1966 Oberhausen ZSRR Rumunia NRD 11
4 1969 Lublin ZSRR Węgry Czechosłowacja 7
5 1972 Skopje ZSRR Rumunia Węgry 9
6 1974 Medellín ZSRR Rumunia Bułgaria
7 1976 Hajfa Izrael Anglia Hiszpania
8 1978 Buenos Aires ZSRR Węgry RFN 5
9 1980 Valletta ZSRR Węgry Polska 3
10 1982 Lucerna ZSRR Rumunia Węgry 4
26 1984 Saloniki ZSRR Bułgaria Rumunia 7
27 1986 Dubaj ZSRR Węgry Rumunia 7
28 1988 Saloniki Węgry ZSRR Jugosławia 11
29 1990 Nowy Sad Węgry ZSRR Chiny 14
30 1992 Manila Gruzja Ukraina Chiny 13
31 1994 Moskwa Gruzja Węgry Chiny 20
32 1996 Erywań Gruzja Chiny Rosja 9
33 1998 Elista Chiny Rosja Gruzja 11
34 2000 Stambuł Chiny Gruzja Rosja 14
35 2002 Bled Chiny Rosja Polska 3
36 2004 Calviá Chiny USA Rosja 10
37 2006 Turyn Ukraina Rosja Chiny 20
38 2008 Drezno Gruzja Ukraina USA 5
39 2010 Chanty-Mansyjsk Rosja Chiny Gruzja 6
40 2012 Stambuł Rosja Chiny Ukraina 15
41 2014 Tromsø Rosja Chiny Ukraina 7
42 2016 Baku
43 2018 Batumi
  • Uwaga: począwszy od olimpiady w Salonikach w 1984 r. numeracja turniejów kobiecych została ujednolicona z numeracją turniejów męskich.

Najwięcej olimpijskich startów[edytuj | edytuj kod]

Startów Zawodnik W latach
21 Filipiny Eugenio Torre 1970 – 2012
20 Węgry Lajos Portisch 1956 – 2000
19 Finlandia Heikki Westerinen 1962 – 2006
17 Brytyjskie Wyspy Dziewicze William Hook 1968 – 2008
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Szwajcaria Wiktor Korcznoj 1960 – 2008
16 Szwecja Ulf Andersson 1970 – 2004
Tunezja Slim Bouaziz 1966 – 2006
Portugalia António Fernandes 1980 – 2012
Czechosłowacja Słowacja Ľubomír Ftáčnik 1980 – 2012
Walia Iolo Jones 1972 – 2012
Szkocja Colin McNab 1980 – 2012
15 Andora Raül García Paolicchi 1984 – 2012
Bułgaria Kirił Georgiew 1984 – 2012
Serbia Svetozar Gligorić 1950 – 1982
Islandia Helgi Ólafsson 1976 – 2006
Anglia Nigel Short 1984 – 2012

Występy Polaków na olimpiadach[edytuj | edytuj kod]

Przedwojenne olimpiady to pasmo największych szachowych sukcesów Polaków w historii. Polska miała bardzo silną reprezentację, której trzon stanowili: Ksawery Tartakower, Paulin Frydman, Kazimierz Makarczyk i Teodor Regedziński. Dwukrotnie tę reprezentację wsparli: wielki Akiba Rubinstein i szachista z szerokiej światowej czołówki Dawid Przepiórka. W ostatnich trzech olimpiadach grał młody wówczas Mieczysław Najdorf. W 1930 roku, w którym polska drużyna zajęła pierwsze miejsce, Rubinstein dokonał niezwykłego wyczynu: grając na pierwszej szachownicy we wszystkich rundach wygrał trzynaście partii, remisując w pozostałych czterech. Najlepsze indywidualne wyniki Polaków na olimpiadach 1927–1939 (kolejno: rok, szachownica, zawodnik, wynik procentowy):

Rok sz. zawodnik proc.
1930 I Akiba Rubinstein 88,2
1937 V Teodor Regedziński 84,6
1939 II Mieczysław Najdorf 77,8
1928 III Teodor Regedziński 76,9
1939 III Paulin Frydman 76,5
1931 II Ksawery Tartakower 75,0
1930 II Ksawery Tartakower 75,0

W powojennej Polsce zabrakło arcymistrzów. Olimpijska drużyna została rozbita. Najwybitniejsi aktywni szachiści pozostali poza granicami kraju. Brak ciągłości odbił się na wynikach polskiej drużyny. W latach 1950–1990 awans reprezentacji Polski do pierwszej dziesiątki uważany był za duży sukces. Udało się to trzykrotnie i to za sprawą jednego zawodnika, Adama Kuligowskiego. Jego doskonałe występy w latach 1978, 1980 i 1982 nieco pobudziły aspiracje polskich olimpijczyków, przyzwyczajonych dotychczas do miejsca w olimpijskiej drugiej lidze. Jednakże po błyskotliwej lecz krótkotrwałej karierze Kuligowski wziął rozbrat z szachami. Wcześniej kilka wartościowych wyników osiągnął Bogdan Śliwa. W latach dziewięćdziesiątych ogólny poziom olimpijskiego turnieju znacznie się podniósł, a w polskiej drużynie nastąpiła zmiana pokoleń. W 2002 r. Tomasz Markowski z pozycji pierwszego rezerwowego uzyskał najlepszy indywidualny wynik w powojennych olimpiadach (8½ z 10):

Rok sz. zawodnik proc.
2002 V Tomasz Markowski 85,0
2006 V Radosław Wojtaszek 81,8
2010 V Mateusz Bartel 77,8
1980 III Adam Kuligowski 76,9
1978 II Adam Kuligowski 76,9
2012 I Radosław Wojtaszek 75,0
1952 IV Bogdan Śliwa 75,0
2010 IV Kamil Mitoń 75,0
1986 V Robert Kuczyński 75,0
1998 V Marcin Kamiński 75,0
2000 V Robert Kempiński 75,0
2012 I Radosław Wojtaszek 75,0

Osiągnięcia medalowe polskich zawodników[edytuj | edytuj kod]

medale drużynowe[edytuj | edytuj kod]

Rok i miasto Medale drużynowe
1930
Hamburg
Akiba Rubinstein, Ksawery Tartakower
Dawid Przepiórka, Kazimierz Makarczyk
Paulin Frydman
1931
Praga
Akiba Rubinstein, Ksawery Tartakower
Dawid Przepiórka, Kazimierz Makarczyk
Paulin Frydman
1939
Buenos Aires
Ksawery Tartakower, Mieczysław Najdorf
Paulin Frydman, Teodor Regedziński
Franciszek Sulik
1928
Haga
Kazimierz Makarczyk, Paulin Frydman
Teodor Regedziński, Mieczysław Chwojnik
Abram Blass
1935
Warszawa
Ksawery Tartakower, Paulin Frydman
Mieczysław Najdorf, Henryk Friedman
Kazimierz Makarczyk
1937
Sztokholm
Ksawery Tartakower, Mieczysław Najdorf
Paulin Frydman, Izaak Appel
Teodor Regedziński
1980
La Valletta
Hanna Ereńska-Radzewska, Grażyna Szmacińska
Małgorzata Wiese, Agnieszka Brustman
2002
Bled
Iweta Radziewicz, Joanna Dworakowska
Monika Soćko, Beata Kądziołka

medale indywidualne[edytuj | edytuj kod]

Medale Zawodnicy (rok, szachownica)
złote
(9)
Akiba Rubinstein (1930)
Ksawery Tartakower (1931, II)
Mieczysław Najdorf (1939, II)
Adam Kuligowski (1978, II)
Mateusz Bartel (2010, V)
Krystyna Hołuj (1957, I)
Marta Zielińska (1996, IV)
Monika Soćko (2002, III)
Joanna Majdan (2008, IV)
srebrne
(12)
Paulin Frydman (1935, II)
Teodor Regedziński (1937, V)
Paulin Frydman (1939, III)
Bogdan Śliwa (1952, IV)
Izaak Grynfeld (1952, VI)
Adam Kuligowski (1980, III)
Radosław Wojtaszek (2012, I)
Bartłomiej Macieja (2012, V)
Mirosława Litmanowicz (1963, III)
Hanna Ereńska-Radzewska (1972, II)
Agnieszka Brustman (1980, IV)
Jolanta Zawadzka (2012, III)
brązowe
(13)
Teodor Regedziński (1928)
Ksawery Tartakower (1933, I)
Paulin Frydman (1933, II)
Ksawery Tartakower (1935, I)
Paulin Frydman (1937, III)
Teodor Regedziński (1939, IV)
Robert Kuczyński (1986, V)
Marcin Kamiński (1998, V)
Bartosz Soćko (2000, IV)
Anna Jurczyńska (1978, III)
Hanna Ereńska-Radzewska (1980, I)
Grażyna Szmacińska (1982, IV)
Marta Zielińska (2004, IV)
Razem: 34 medale
  • Zestawienie obejmuje również zawodniczki i zawodników, którzy na danej olimpiadzie uzyskali pierwsze, drugie bądź trzecie wyniki procentowe (bądź ogólne wyniki procentowe, na olimpiadach z lat 1928–1930, na których zawodnicy nie byli na stałe przypisani do szachownic), ale medali nie otrzymali, gdyż nie były one wówczas przyznawane (medale za wyniki indywidualne na poszczególnych szachownicach po raz pierwszy zostały przyznane w latach 70-tych, niestety nie jest wiadomym, na której dokładnie olimpiadzie).
  • Aktualizacja: po olimpiadzie 2012[2][3].

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons