Omsk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Omsk
Ulica Lenina w Omsku
Ulica Lenina w Omsku
Herb Flaga
Herb Omska Flaga Omska
Państwo  Rosja
Obwód omski
Burmistrz Wiaczesław Dworakowski
Powierzchnia 572,9 km²
Wysokość 90 m n.p.m.
Populacja (I 2010)
• liczba ludności
• gęstość

1 127 675[1]
1968,4 os./km²
Nr kierunkowy 03812
Kod pocztowy 52401
Tablice rejestracyjne 55
Położenie na mapie obwodu omskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu omskiego
Omsk
Omsk
Położenie na mapie Rosji
Mapa lokalizacyjna Rosji
Omsk
Omsk
Ziemia 54°59′N 73°22′E/54,983333 73,366667Na mapach: 54°59′N 73°22′E/54,983333 73,366667
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
Portal Portal Rosja
Ulica Tarskaja w Omsku

Omsk (ros. Омск) – miasto w Rosji, na Nizinie Zachodniosyberyjskiej, przy ujściu rzeki Om do Irtyszu. Stolica obwodu omskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Osada założona w 1716 roku jako warownia dla obrony przed Kirgizami, potem zespół faktorii handlowych. Prawa miejskie w latach 1782–1797 i od 1804 r. W mieście od 1822 znajdowała się siedziba generał-gubernatora Syberii Zachodniej. Na początku XX wieku wielkie centrum handlowe. Od 18 listopada 1918 do 10 listopada 1919 siedziba antybolszewickiego rządu Białych pod zwierzchnictwem admirała Aleksandra Kołczaka. W okolicach Omska znajdują się kolonie karne.

Obecnie miasto jest ważnym ośrodkiem przemysłowym, naukowym (10 wyższych uczelni w tym uniwersytet założony w 1974 r.) i kulturalnym (muzea, teatr z 1874).

Polacy w Omsku[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Polacy pojawili się w tajdze Przyirtysza (ros. Прииртышье, od nazwy rzeki Irtysz, obwód omski) podczas budowy Tary w 1594 r., było to początkowo 50 jeńców. Następni polscy i litewscy jeńcy pojawili się w okresie Wielkiej Smuty m.in. w Tarskim Przyirtyszu (Тарское Прииртышье)[2].

Kolejny napływ Polaków związany był z wojnami Carstwa Rosyjskiego ze Szwecją, z Rzecząpospolitą; tzw. wojną smoleńską (1632–1634), wojną polsko-rosyjską 1654-1667, wojną rosyjsko-szwedzką (1656–1658). W roku 1660 roku z Moskwy za Ural został zesłany pierwszy katolicki ksiądz, jezuita Jędrzej Kawęczyński[3][4], odbywający zsyłkę w Tobolsku i Narymie. W tym czasie następuje również „wewnętrzna migracja”, związana m.in. z przesiedleniami Polaków z Tobolska do Tary. W Tobolsku w latach 30. wieku XVII, mieszkali zesłańcy z Polski. Na terytorium Syberii w XVII w., mieszkało już kilka tysięcy Polaków, przy czym zdarzały się wypadki, że obywatele Rzeczypospolitej dobrowolnie przyjeżdżali pracować na Syberię. W końcu XVIII w., po rozbiorach Polski i zagarnięciu części ziem Rzeczypospolitej przez Imperium Rosyjskie, na Syberii zaczęli być zsyłani kolejni Polacy. W 1794 roku byli to zesłani uczestnicy insurekcji kościuszkowskiej[2].

Wiek XIX[edytuj | edytuj kod]

XIX wiek przyniósł kolejną falę zsyłek. Centralnym miejscem, do którego zsyłano Polaków był w tym czasie Omsk. Do Omska trafiało wielu Polaków, którzy dostali się tutaj jako jeńcy wojny francusko-rosyjskiej z 1812 (za Ural trafiło wtedy około 900 jeńców polskich). Po 1815 roku część z nich powróciła do Ojczyzny[5].

Latem w 1832 r. do Omska trafiło ok. 2500 Polaków, zesłanych za udział w powstaniu listopadowym. Z tej grupy zaraz po zesłaniu wyodrębniło się kilku przywódców, którzy stawiali sobie za cel dalszą walkę z rosyjskim zaborcą, jednak poprzez wybuch powstania na terenach syberyjskich, które w dalszym etapie rozciągnęłoby się na inne okupowane przez Rosjan ziemie, w tym polskie. Na czele grupy spiskowej stanęli Polacy wywodzący się z inteligencji: Jan Henryk Sierociński, Franciszek Ksawery Szokalski i Władysław Drużyłowski, którzy szybko zaczęli organizacyjnie łączyć pozostałych polskich zesłańców i przygotowywać ich do walki. Zabiegi te były w tak zaawansowanym stanie, że wyznaczono dokładną datę wybuchu powstania, jednak tuż przed nim w roku 1836 grupa spiskowa została zdradzona i rozbita. Rosjanie skazali polskich jeńców na karę śmierci poprzez tłuczenie ciała kijami. Karę wykonano 7 marca 1837 roku. Podczas niej 11 głównych spiskowców publicznie rozerwano poprzez zadawanie ciosów kijami po całym ciele, dwunasty skazany cudem ocalał mimo otrzymania 6000 zasądzonych uderzeń.[6]

 Osobny artykuł: Spisek omski.

Po kolejnym polskim powstaniu - powstaniu styczniowym na Zachodnią Syberię trafiło ok. 10 779 zesłańców. W omskim okręgu było ich wówczas 2 128. Znaczna część powstańców skazanych za udział w walkach została zatrudniona w fabrykach, które wykorzystywały katorżników jako siłę roboczą. Według dokumentów Polacy byli także zsyłani do miejscowości wiejskich, np. do wsi Kopiewo (Копево) w rejonie tarskim[a] Zesłani polscy powstańcy nosili nazwiska m.in. Wołgowski, Żółtowski, Łysin i inne. Około 50 Polaków zostało umieszczonych we wsiach: Kostino (Костино) i Nikolskoje (Николское) w regionie Bolszereczje (Большерече), w rejonie tarskim. W 1846 r. w Tarze znajdowało się 47 powstańców z Polski, w 1867 r. zaś 155 ludzi (w tym 38 pozbawionych praw obywatelskich)[2].

Duża część zesłanych w XIX w. na Syberię (również do Omska) Polaków urządzała tu sobie życie. W 1868 roku w okręgu omskim, tomskim i mariińskim zasiłek na urządzenie domu wzięło 38% osiedlonych zesłańców (pozostała część takiego zasiłku nie wzięła obawiając się, że stanie się to przeszkodą w powrocie do kraju)[7]. W 1813 roku omski naczelnik okręgu wojskowego Siemion Bogdanowicz Broniewski (Семён Богданович Броневский, 1786-1858), stworzył pierwszą orkiestrę dętą złożoną z jeńców polskich[8]. Jeden z polskich zesłańców założył pierwszą w mieście cukiernię (tylko jedną, ale bez słodyczy, gdyż były one produkowane tylko na zamówienie – Jerzy Krakowski, 1894, T. 42. s.73). Wśród omskich obywateli i wojskowych urzędników coraz częściej pojawiać zaczęły się typowo polskie nazwiska. W 1858 r. w Omsku wśród wyższych urzędników można wymienić np. pomocnika wojskowego prokuratora – pułkownika Gutkowskiego (Гутковский), mianowanego atamanem sybirskich Kozaków – generała Kryńskiego (Кринский), dyżurnego sztabu oficera korpusu sztabu – majora Królikiewicza (Круликевич)[9].

W 1862 r. w Omsku zbudowany został kościół rzymskokatolicki za pieniądze polskich zesłańców według projektu architekta G. S. Wierszynina[10]. W 1914 r. dobudowano nawet dzwonnicę, jednak w późniejszym okresie kościół został przez bolszewików zburzony, a na jego miejscu powstała scena teatru letniego, następnie w 1966 r. zbudowano tu budynek Teatru Młodego Widza (Омский „Театр юных зрителей”). Według spisu ludności z roku 1877 Polacy stanowili 1% ludności. Ta liczba wkrótce się zwiększyła, gdyż w latach 80. i 90. XIX w. pojawili się Polacy, którzy dobrowolnie przyjeżdżali mieszkać w tym regionie.

Polaków zamieszkujących Omsk i okolice można wtedy podzielić na kilka kategorii:

  • zesłańcy, jeńcy wojenni i ich potomkowie,
  • chłopi przesiedleńcy,
  • robotnicy, przybyli do pracy m.in. na budowanej właśnie kolei transsyberyjskiej,
  • przedstawiciele inteligencji, przybywający na Syberię z nadzieją polepszenia swojej sytuacji materialnej.

Wiek XX[edytuj | edytuj kod]

W 1910 roku w Omsku mieszkało 2059 Polaków (8,7%), Rosjan – 21 tys. W miejscowościach wiejskich w powiecie, na dzień 1 stycznia 1917 roku, Polacy i Litwini stanowili 1,22%. Pobyt Polaków znalazł swe odbicie w języku mieszczan omskich. W 1900 roku na prawym brzegu Omki wyrosła ulica Szpitalna, mieszkający tam zesłańcy nazwali ten rejon Kaczegóry (Качагуры[11]), gdyż na ten brzeg przylatywały dzikie kaczki.

Po rewolucji lutowej ożywia się życie kulturalne i towarzyskie omskiej Polonii. Powstają szkoły i gimnazja narodowe. Wśród Polaków powstaje związek wojskowych, będący zalążkiem formujących się polskich części wojska rosyjskiego. W czasie rosyjskiej wojny domowej Polacy brali udział w walkach zarówno po stronie „białych”, jak i „czerwonych”. 11 czerwca 1918 roku w Omsku w składzie Drugiego Stepowego Syberyjskiego Korpusu (2-й Степной Сибирский корпус) rozpoczęło się formowanie Pierwszego Stepowego Syberyjskiego Polskiego Legionu (1-й Степной Сибирский польский легион, pod dowództwem podpułkownika Krubskiego). 30 lipca komendant korpusu pozwolił rozpocząć formowanie przy Legionie oddzielnego Szwadronu Ułanów Polskich pod dowództwem rotmistrza Piekarskiego. Na terytorium Syberii działała 5 Dywizja Polskich Strzelców pod dowództwem majora Waleriana Czumy, stworzona w rezultacie porozumienia z dnia 23 lipca 1918 roku między przedstawicielami Polskiego Komitetu Wojennego z Omska i Czechosłowackiej Rady Narodowej[12]. Przeciwnicy władzy radzieckiej otrzymali nazwę Białopolaków (белополяки), a zwolennicy nazwani internacjonalistami, stworzyli pierwszy i drugi omski międzynarodowy socjalistyczny oddział, do którego wraz z Polakami weszli Niemcy, Rumuni, Węgrzy, Chińczycy, Koreańczycy[13].

Po podpisaniu traktatu brzeskiego w 1918 roku Polacy otrzymali możliwość powrotu do Ojczyzny, jednak realizacja tego możliwa była dopiero po zakończeniu wojny domowej. Po podpisaniu traktatu ryskiego w 1921 roku udało się wyjechać 4,1 mln Polakom. Około 2 mln Polaków pozostało w ZSRR: chłopi, byli zesłańcy oraz część polskiej inteligencji. W tym samy czasie w Omsku został zamknięty polski kościół. Walka o jego odbudowę zakończyła się porażką, ale był to dopiero początek nieszczęść, gdyż wkrótce rozpoczęły się represje przeciwko Polakom. Po roku 1938 znaczna część ludności męskiej polskiego pochodzenia, jako potencjalnie wrogi element została zamordowana lub znalazła się w obozach[14]. W tym czasie do polskiej społeczności na Syberii dołączali Polacy deportowani z Kresów Wschodnich II RP.

 Osobny artykuł: Operacja polska NKWD.

Współcześnie[edytuj | edytuj kod]

W rejonie tarskim na początku wieku XX aż do końca lat 60. istniało miejsce w większości zamieszkałe przez wychodźców polskich: wioska Mińsk-Dworiański (ros. Минск-Дворянский, tłum. Mińsk Szlachecki)[15], a w rejonie znamieńskim – „Polaki” (Поляки деревня)[16] W innych miejscowościach: Zagwazdino (Загваздино), Gryniewicze (Гриневиче[17]) i innych przez jakiś czas także mieszkało dużo Polaków (dane według ankiet i spisów).

W chwili obecnej istnieje określona grupa mieszkańców Omska i rejonu omskiego, posiadająca polskie korzenie (według danych spisu z roku 1989 to ok. 100 tys. osób[2]). Jako Polacy (a nie tylko osoby o polskich korzeniach) według spisu z 2002 deklarowały się 2842 osoby[18]. Jak pisze Ałła Junakowska z Uniwersytetu Omskiego: W rodzinach istnieją rozliczne „wspomnienia” o przodkach-Polakach. Często są to „zerowe” wiadomości (zachowane jedynie wśród osób starszego pokolenia i nieprzekazane młodszym członkom rodziny: „ojciec spalił jakieś polskie dokumenty”), „mini-wspomnienia” (istniejące w rodzinie: „przyjechali z Polski”, włącznie z informacją o krewnych w Polsce), „wspomnienia związane z Polską” (zachowane w rodzinie i przekazane innym pokoleniom)[2].

Obecnie w Omsku przy ulicy Szelabina 175 działa Omskie Obwodowe Polskie Stowarzyszenie Kulturalno – Oświatowe „Rodzina”[19]. Stowarzyszenie zajmuje się promowaniem kultury i języka polskiego poprzez organizowanie wystaw, koncertów, przedstawień teatralnych, projekcji polskich filmów. Prowadzi polską bibliotekę i organizuje stałe lekcje języka polskiego.

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Ważny ośrodek przemysłu maszynowego chemicznego, spożywczego, skórzanego, włókienniczego. Przetwórstwo ropy naftowej (dostarczanej rurociągiem z Ust' – Bałtyku).

Transport[edytuj | edytuj kod]

Ważny węzeł kolejowy (Kolej Transsyberyjska) i drogowy; port rzeczny; port lotniczy (w mieście działa linia lotnicza Omskavia). W 2010 roku planowane było zakończenie budowy metra. Niestety, budowa ta nawet się nie rozpoczęła (stan na dzień 15.12.2010). Omsk znajduje się też w dobrym położeniu geograficznym co powoduje dobrą komunikację na kierunku: Kazachstan. W mieście funkcjonuje komunikacja tramwajowa i trolejbusowa.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

W Omsku znajduje się Akademia Transportu, z wydziałem transportu kolejowego. Kiedyś była to główna uczelnia w zakresie kolejnictwa, kształciła kadry i obsługę na potrzeby magistrali transsyberyjskiej.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Osobistości[edytuj | edytuj kod]

Rosjanie związani z miastem[edytuj | edytuj kod]

Polacy związani z Omskiem[edytuj | edytuj kod]

Przedstawiciele innych narodowości[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Zasadniczo współcześnie rosyjski rejon odpowiada polskiemu powiatowi, zaś okręg gminie (nie mylić z okręgami wojskowymi).

Przypisy

  1. dane Federalnej Służby Statystyki Państwowej na 1 stycznia 2010.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Ałła Junakowska (ros. Алла Анатольевна Юнаковская), tłum. Agnieszka Grzelak, Polski komponent w strukturze Średniego Przyirtysza, tekst drukowany we fragmencie, [w:] Kulturalno-oświatowy almanach „Witaj, Polsko!”, Nr 1 2005 r.
  3. Polscy zesłańcy na Syberię w XVII wieku.
  4. Stanisław Załęski, Jezuici w Polsce, Kraków 1908, d.213.
  5. Aleksander Magieramow, Jeńcy polscy z armii napoleońskiej zesłani do Omska i wcieleni do Sybirskiego Kozackiego Wojska Liniowego – na podstawie materiałów zachowanych w Omskim Państwowym Archiwum [Dostęp 09.01.2011].
  6. Syberyjski spisek Polaków
  7. Swietłana A. Mulina, Uczestnicy polskiego powstania 1863 roku na Syberii – problemy adaptacji.
  8. Natalia Pietrowna Matchanowa (Наталья Петровна Матханова), Генерал-губернатор Семен Богданович Броневский как мемуарист и любитель музыки (Generał-gubernator Siemion Bogdanowicz Broniewski jako pamiętnikarz i meloman) (ros.) [Dostęp 09.01.2011].
  9. Swietłana Kirgincjewa (Светлана Киргинцева), Бторая омская крепость (Druga omska twierdza) „Планета МИЭЛь” Nr3 (31) czerwiec 2005, s. 4, (ros.) [Dostęp 09.01.2011].
  10. O omskim kościele szczegółowo: Natalia Lebiediewa (Натальиа Лебедева), Католический костёл (Historia omskich świątyń: kościół katolicki) (ros.) [Dostęp 09.01.2011].
  11. А. М. Łosunow (А.М. Лосунов), Омские жаргонные топонимы, как отражение историко-краеведчецкой реальности прошлого (Omskie żargonowe toponimy jako odbicie historycznej rzeczywistości przeszłości), artykuł na stronie Omskiego Państwowego Muzeum Literatury im. Fiodora Dostojewskiego (ros.) [Dostęp 09.01.2011].
  12. Stanisław Jan Rostworowski, Dywizja Syberyjska, [w:] „Bunt młodych duchem” (wersja elektroniczna) {Dostęp 09.01.2011].
  13. Więcej: L.K. Ostrowski (Л.К Островский), Польские военные в Сибири (1904-1920 гг.) (Wojsko polskie na Syberii (1904-1920)) (ros.) [Dostęp 09.01.2011].
  14. Częściowo dane ofiar można zidentyfikować dzięki liście Memoriału Жертвы политического террора в СССР (Ofiary terroru politycznego w ZSRR); przykładowo: Ивашкевич Борис Брунович/Borys Iwaszkiewicz, Polak urodzony w 1903, mieszkający w Omsku, aresztowany 21 listopada 1937, 28 grudnia 1937 roku skazany za działalność kontrrewolucyjną, 9 stycznia 1938 r. rozstrzelany i pochowany w Omsku, 6 września 1957 zrehabilitowany ze względu na brak dowodów działalności kontrrewolucyjnej. Lista memoriału jest alfabetyczna, a ofiary poszeregowane według nazwisk (ros.) [Dostęp 09.01.2011].
  15. Aleksandr Żirow (Александр Жиров) Из наших, из поляков, из славян… (Z naszych, z Polaków, ze Słowian), „Omskie Słowo” (ros.) [Dostęp 09.01.2011].
  16. Aleksandr Żirow (Александр Жиров), Родославие (Rodoslavie), 28 grudnia 2010 (ros.) [Dostęp 09.01.2011].
  17. Гриневич to też popularne nazwisko w okolicach Omska.
  18. Dane za rosyjskim Demoskopem: Всероссийская перепись населения 2002 года (ros.) [Dostęp 09.01.2011].
  19. Strona „Rodziny” (ros.) [Dostęp 09.01.2011].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]