Ontologia

Christian Wolff spopularyzował termin „ontologia”

Ontologia lub metafizyka (por. metafizyka klasyczna) – podstawowy (obok epistemologii) dział filozofii starający się badać strukturę rzeczywistości i zajmujący się problematyką związaną z pojęciami bytu, istoty, istnienia i jego sposobów, przedmiotu i jego własności, przyczynowości, czasu, przestrzeni, konieczności i możliwości.

Etymologia słowa „ontologia”

Etymologicznie słowo wywodzi się z języka greckiego. To on oznacza „to, co jest”, „cokolwiek”, a więc „ontologia” może oznaczać „naukę o wszystkim, co jest”.

Termin „ontologia” pojawił się w literaturze filozoficznej w XVII wieku. Po raz pierwszy użył tego słowa Rudolf Goclenius w słowniku filozoficznym zatytułowanym: Lexicon philosophicum quo tamquam clavae philosophiae fors aperiuntur (Frankfurt, 1613). Termin ontologia nie wystąpił tam jako odrębne hasło, lecz jako grekojęzyczna glosa do hasła abstrakcja. Po raz pierwszy w pełnej formie słowa „ontologia” użył w swoim słowniku filozoficznym pomorski teolog Johannes Micraelius. Później używał go w swych pismach niemiecki teolog i filozof Johannes Clauberg, a spopularyzował je Christian Wolff w swym podziale filozofii na ontologię, kosmologię i psychologię (Philosophia prima sive Ontologia...).

Ontologia antyczna

Choć termin ontologia pojawił się dopiero w erze nowożytnej, już starożytni Grecy snuli rozważania nad istotą bytu. Pierwsi filozofowie – presokratycy – koncentrowali się na próbach rozwiązania tzw. zagadnienia arche, szukając odpowiedzi na pytanie co stanowi prazasadę i praprzyczynę rzeczywistości. Powstało wiele sprzecznych i wykluczających się odpowiedzi, co sprawiło, że zagadnienie arche straciło zainteresowanie na rzecz kwestii, które dziś określilibyśmy mianem humanistycznych. Zarówno sofiści jak i Sokrates koncentrowali swoje rozważania na etyce i innych kwestiach nie związanych bezpośrednio z teorią bytu. Dopiero dwaj najwięksi filozofowie starożytności – Platon i Arystoteles sprawili, że zagadnienia ontologiczne znalazły się w centrum rozważań filozoficznych. Platon, budując teorię idei, wprowadza do filozofii nową kategorię transcendencji, Arystoteles zaś stworzył dualizm materii i formy. Po Arystotelesie, w epoce hellenistycznej, nastąpił odwrót od kwestii przyrodniczych na rzecz etycznych.

Ontologia a metafizyka

Rozumienie terminów „ontologia” i „metafizyka” różni się w zależności od tradycji filozoficznej. W uproszczeniu „ontologia” to termin popularny w tradycji niemieckojęzycznej, a metafizyka – w anglosaskiej (por. metaphysics, ontology). W uproszczeniu, w filozofii polskiej o metafizyce mówią ci filozofowie, którzy pozostają w związku z tradycją katolicką (por. neotomizm) i odwołują się do Arystotelesa. Terminu ontologia używają natomiast ci, którzy związani są z filozofią analityczną i równocześnie zajmują się tradycyjnymi problemami filozofii, ale nie chcą, by kojarzono ich z rozważaniami na temat nieśmiertelności duszy.

Jeżeli podzielimy metafizykę według tradycyjnego i wywodzącego się od Arystotelesa, scholastycznego podziału na:

• metafizykę ogólną (łac. metaphysica generalis) zajmującą się w klasycznym ujęciu bytem jako bytem, i
• metafizykę szczegółową (łac. metaphysica specialis) zajmującą się sprawami Boga i duszy,

to ontologię możemy utożsamiać z działem metafizyki – metafizyką ogólną.

Jej podstawowym przedmiotem i punktem wyjścia rozważań może być:

• byt jako byt (metafizyka klasyczna) – tak filozofował na przykład Mieczysław Krąpiec
• świadomość jako byt, który poznajemy w sposób najpewniejszy (por. Kartezjusz, Kant, Husserl)
• język jako medium, bez którego niemożliwe jest poznanie rzeczywistości (por. hipotezę Wittgensteina o tym, że struktura języka odwzorowuje strukturę świata)

XX-wieczne rozróżnienia

Uczniowie Husserla

Martin Heidegger nazwą „ontologia fundamentalna” określał swoje badania dotyczące sensu bycia i bytu ludzkiego (Dasein), a metafizyką nazywał tradycję, z którą polemizował.

Nicolai Hartmann rozróżnił dwa oblicza przedmiotu naszego doświadczenia: racjonalne i dające się wyjaśnić oraz irracjonalne, tajemnicze. Pierwszym zajmują się według niego nauki szczegółowe i ontologia jako nauka o bycie jako bycie, a drugim – metafizyka.

Roman Ingarden za ontologię uznał badanie możliwych związków między ideami. Ujęta od strony metodologicznej, ontologia wedle Ingardena jest nauką aprioryczną, niezależną od doświadczenia wewnętrznego i zewnętrznego. Oparta jest na oglądzie ejdetycznym (zob. fenomenologia). Jest niezależna od jakichkolwiek twierdzeń o faktach. Jest filozofią pierwszą, co znaczy, że nie zależy od żadnych nauk a sama jest dla nich podstawą. Ontologia przygotowuje grunt pod badanie metafizyczne, które tak jak ontologia bada możliwości, zajmuje się faktami.

Filozofia analityczna

Tadeusz Czeżowski dokonał podziału metafizyki, a właściwie jej współczesnych projektów, na:

• indukcyjną, rodzaj najogólniejszej supernauki, którą podzielił jeszcze na:
  • materialistyczną – wychodzącą od fizyki
  • idealistyczną – wychodzącą od psychologii
  • neutralną – uwzględniającą oba punkty widzenia jednocześnie
• aksjomatyczną, która traktuje logikę nie tylko jako narzędzie, lecz także jako teorię badającą najogólniejsze własności przedmiotów
• intuicyjną, która posługuje się różną od nauk szczegółowych metodą: intuicją (James, Bergson, Edmund Husserl)

Peter F. Strawson ze względu na stosunek do schematów pojęciowych, którymi posługujemy się odnosząc się do świata, wyróżnił metafizykę rewidującą i opisową. Metafizyka rewidująca chce tworzyć nowe i udoskonalać stare schematy pojęciowe uzurpując sobie prawo do stworzenia ostatecznych konstrukcji. Metafizyka opisowa natomiast uznaje prowizoryczność wszelkich ludzkich rozwiązań i stara się opisywać schematy pojęciowe z należnym im szacunkiem.

Podstawowe problemy ontologii

Spór o istnienie desygnatów pojęć ogólnych

Jednym z kluczowych problemów ontologii jest dyskusja na temat istnienia desygnatów pojęć ogólnych mająca źródło w filozofii starożytnej (Platon, Arystoteles) i wyrastająca ze średniowiecznego sporu o uniwersalia.

Świat składa się z bytów o różnej naturze. W języku mamy słowa na określenie:

• konkretnych przedmiotów, (por. konkret, indywiduum, przedmiot),
• rzeczy abstrakcyjnych (por. abstrakt, powszechnik, przedmiot ogólny)
• własności i cechy.

Ontologia interesuje się szukaniem kryteriów wyróżniania poszczególnych rodzajów bytu/przedmiotów i rozważa sposoby ich istnienia.

Podstawowymi stanowiskami w tej kwestii są:

• realizm skrajny przypisujący istnienie desygnatom pojęć ogólnych na równi z przedmiotami konkretnymi;
• realizm umiarkowany, według którego w konkretnych przedmiotach istnieje coś, co daje ontyczną podstawę dla pojęć ogólnych;
• konceptualizm mówiący, że desygnaty pojęć ogólnych istnieją w umyśle;
• nominalizm mówiący, że istnieją tylko konkretne przedmioty.

Problem zmiany i identyczności

Przedmioty mają określone własności. Zasada identyczności Leibniza mówi, że jeśli przedmiot x jest identyczny z przedmiotem y, to każda własność iksa jest też własnością igreka. Jednak przedmioty i ich cechy mogą zmieniać się w czasie. Ontologię interesuje, co decyduje o tym, że przedmiot pozostaje tym samym, mimo jego zmian w czasie (poszukiwanie własności istotnych, por. istota). Natura czasu i przestrzeni to także problemy ontologii.

Możliwość i konieczność

Ontologia zajmuje się również analizą modalności. Docieka, czy to, co istnieje, pojawiło się z konieczności. Z tym wiąże się też kluczowy w ontologii problem determinizmu/indeterminizmu.

Obecnie całościowe systemy ontologiczne już praktycznie nie powstają, gdyż z jednej strony większość filozofów zgodziła się z argumentami, że takiego systemu nie da się zbudować na skutek trudności wykrytych przez teorię poznania, a z drugiej złożoność i obfitość danych dostarczanych przez nauki przyrodnicze uniemożliwia ich pojęcie w całości. Do najbardziej znanych krytyków możliwości zbudowania spójnego i przekonującego systemu metafizycznego należą: David Hume, Immanuel Kant, Fryderyk Nietzsche, pozytywiści logiczni z Rudolfem Carnapem na czele (por. krytyka metafizyki).

Termin „ontologia” w informatyce i podejściu systemowym

Termin „ontologia” cieszy się coraz to większą popularnością w informatyce (np. w budowie sieci semantycznych) oraz badaniach nad sztuczną inteligencją gdzie oznacza „to co jest” i może służyc jako platforma terminologiczna do formalnej budowy informacji, preferencji i wiedzy (tzw. Model IPK).

„Ontologia” w kontekście informatycznym pojawiła się już w roku 1967 w badaniach dotyczących modelowania danych, ale dopiero w dobie zalewu informacją dostępną w Internecie i koniecznością jej przetwarzania zyskuje szersze zainteresowanie.

Według A. M. Gadomskiego (Meta-teoria TOGA ), ontologia w uogólnionym sensie systemowym to zestaw terminów opisujących „to co jest” lub „może być” w wybranej dziedzinie percepcji i działania agenta inteligentnego lub robota dla osiągnięcia zadanego celu. Taka ontologia może dotyczyć np. fragmentu rzeczywistości czy jakiejś teorii, mniej lub bardziej dokładnie określonych w pamięci agenta.

Aby zapewnić jednoznaczność przekazu informacji/wiedzy dotyczącej określonej rzeczywistości/dziedziny, na zadanym poziomie ogólności, wykorzystuje się kategoryzację oraz hierarchizację. W niniejszym kontekście, pojęcia te można zdefiniować następująco:

• kategoryzacja – przyporządkowania symbolu/terminu występującego w wiedzy deskryptywnej agenta do określonej grupy obiektów występujących w zadanej dziedzinie jego zainteresowania/aktywności,np. termin:kot –> klasa: koty, pojęcie kot.
• hierarchizacja – umiejscowienie określonej klasy w hierarchicznej strukturze klas opisujących daną dziedzinie. Każda klasa w hierarchicznej strukturze posiada także cechy dziedziczone z klas nadrzędnych.

Podsumowując, w ujęciach systemowym, kognitywnym i informatycznym (proponowanym przez Gadomskiego) pojęcie „ontologia” jest pojęciem relatywnym. W takim kontekście, dana ontologia zależy od dziedziny działania agenta inteligentnego i jego celu.

Aby wyraźniej podkreślić trudności zdefiniowania tzw. top-ontologii (ontologii uniwersalnej/ogólnej,czy ontologii świata), należy przedstawić kilka obecnie dyskutowanych lecz nie całkiem kongruentnych postulatów różnych autorów a dotyczących jej funkcjonalnych cech, np.:

• nie stanowi listy, katalogu czy taksonomii obiektów, stwarza natomiast formalne przesłanki, wedle których takowe mogą być budowane,
• jest oderwana od teorii poznania (epistemologii), powiązana jest z obiektem, a nie jego subiektywnym odbiorem,
• musi uchwycić rzeczywistość na różnych poziomach atomizacji, jak również relacje pomiędzy tymi warstwami,
• uznanie braku możliwości stworzenia jednej ogólnej ontologii, istnienie wielu ontologii,
• w przeciwieństwie do nauki relacje między obiektami nie są ujęte funkcyjnie (zależności nie są ilościowe),
• nauka rozpoczyna proces od mierzenia i predykcji, ontologia zaś od budowania taksonomii.

Zobacz też

• Ontologia Leśniewskiego
• Ontologia (informatyka)

Bibliografia

• Tadeusz Czeżowski, O metafizyce, jej kierunkach i zagadnieniach, Toruń 1948.
• Roman Ingarden, Spór o istnienie świata, tom I, Warszawa 1987
• Władysław Stróżewski, Ontologia, Wydawnictwo Aureus – Znak, Wydanie I, Kraków 2004, ISBN 83-87887-44-7, ISBN 83-240-0393-2
• Adam Maria Gadomski, Meta-Ontological Assumptions: Information, Preferences and Knowledge (IPK): universal cognitive architecture)

Linki zewnętrzne

• Ontology. A resource guide for philosophers (ang.)