Operacja Dunaj

Operacja Dunaj Interwencja wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji Zimna wojna
Radziecki czołg na ulicach Pragi podczas interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji, godz. 4:00 rano 21 sierpnia 1968 roku
Czas	20 sierpnia – 20 września 1968
Miejsce	Czechosłowacja
Terytorium	Europa Środkowa
Wynik	protokół moskiewski, radziecka obecność wojskowa w Czechosłowacji do 1991 roku
Strony konfliktu Układ Warszawski ZSRR PRL Bułgaria Węgry NRD Czechosłowacja Dowódcy Leonid Breżniew Iwan Pawłowski Konstantin Prowałow Alexander Dubček Ludvík Svoboda Martin Dzúr Siły 200 000–500 000 żołnierzy nieznane Straty 12 zabitych, 25 rannych 4 zabitych 2 zabitych 72–108 zabitych ponad 500 rannych
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Radzieccy spadochroniarze na pancerzu lekkiego czołgu kierującego się w stronę zamku na Hradczanach w Pradze, siedziby rządu czechosłowackiego, rankiem 21 sierpnia 1968 roku

Tłumy mieszkańców Pragi w pobliżu dwóch spalonych pojazdów, ustawionych razem jako barykada obronna

Operacja Dunaj – kryptonim, jaki nadano interwencji członków Układu Warszawskiego w Czechosłowacji, rozpoczętej 20 sierpnia 1968 roku o godz. 23:00. Uważana jest za największą operację wojskową w historii powojennej Europy.

Państwa Układu Warszawskiego dokonały inwazji na Czechosłowacką Republikę Socjalistyczną w celu zatrzymania politycznych reform liberalizacji Praskiej wiosny kierowanej przez Alexandra Dubčeka. W operacji wzięło udział od 175 000 do 500 000 żołnierzy Związku Radzieckiego, Bułgarii, NRD, Węgier i Polski. Operacja skutecznie zatrzymała reformy liberalizacji i wzmocniła władzę Komunistycznej Partii Czechosłowacji. Polityka zagraniczna ZSRR w tym czasie była znana jako Doktryna Breżniewa.

Geneza

Przemiany polityczne w Czechosłowacji, zapoczątkowane w styczniu 1968 roku spowodowały falę niezadowolenia wśród władz państw socjalistycznych, zwłaszcza ZSRR. Przywódcy europejskich partii komunistycznych obawiali się rewolucji czechosłowackiej, która mogłaby negatywnie oddziaływać na inne społeczeństwa państw demokracji ludowej. Wybrany 4 stycznia 1968 roku I sekretarz Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Czechosłowacji (KSČ) Alexander Dubček zapowiedział głębokie reformy społeczne i gospodarcze, uniezależniające państwo od politycznej podległości ZSRR (budowa „socjalizmu z ludzką twarzą”). Tak zwana „Praska wiosna” dla I sekretarza KC KPZR Leonida Breżniewa miała charakter kontrrewolucji, której natychmiast należało zapobiec. Dwustronne rozmowy radziecko-czechosłowackie nie przyniosły spodziewanych efektów. 17 sierpnia w Moskwie podjęto decyzję o interwencji wojsk Układu Warszawskiego na terenie CSRS. 21 sierpnia Minister Obrony Narodowej CSRS wydał zakaz użycia broni wobec wojsk interwencyjnych. Prezydent Czechosłowacji Ludvík Svoboda nakazał uczynić wszystko, co pomogłoby zapobiec rozlewowi krwi.

Przygotowania

Generalną próbą gotowości sił Układu Warszawskiego, zintegrowania wojsk i sztabów oraz zapoznania z terenem operacji, było ćwiczenie frontowo-sztabowe „Szumawa”. Początkowo w manewrach miały brać udział jedynie jednostki Armii Radzieckiej i Czechosłowackiej Armii Ludowej. Naciski ze strony Kremla na stronę czechosłowacką sprawiły, że w ćwiczeniach „Szumawa” wzięły udział jednostki ludowego Wojska Polskiego i Węgierskiej Armii Ludowej. Ćwiczenia „Szumawa” trwały od 18 czerwca do 2 lipca 1968 roku.

W maju rozpoczęto przegrupowania wojsk przeznaczonych do interwencji, m.in. z rejonu Lwowa przeniesiono 24. Gwardyjską Dywizję Strzelców Zmotoryzowanych, rozmieszczoną później w rejonie Cieszyna, Bielska-Białej i Pszczyny. Jednocześnie trwały prace sztabowe nad przebiegiem interwencji. Przygotowane do operacji wojska ZSRR, NRD, Polski, Węgier i Bułgarii skoncentrowane w pobliżu granic z Czechosłowacją rozpoczęły także manewry „Pochmurne lato 68”, mające przejść w końcu lipca w operację „Dunaj”, czyli inwazję na Czechosłowację. Sztab wojsk interwencyjnych rozmieszczono w Legnicy. Dowódcą został marszałek radziecki Iwan Jakubowski.

Organizacja jednostek wojskowych podczas interwencji

Grupa Armii „Północ”, dowodzona przez gen. armii Iwana Pawłowskiego (sztab w Legnicy), mająca wkroczyć z terenu NRD i Polski, opanowując północne i zachodnie Czechy, zwłaszcza trójkąt Karlowe Wary-Pilzno-Czeskie Budziejowice.

• 1 Gwardyjska Armia Pancerna (ZSRR), z terenu NRD
• 11 Gwardyjska Armia Pancerna (ZSRR), z terenu NRD
• 2 Armia Wojska Polskiego (utworzona na bazie SOW, dowodzona przez gen. bryg. Floriana Siwickiego)

Grupa Armii „Południe”, dowodzona przez gen. płk. Konstantina Prowałowa (sztab w Mátyásföld koło Budapesztu) mająca wkroczyć z Węgier, NRD i Ukrainy Zakarpackiej, zajmując Słowację oraz południowo-środkowe Czechy wraz z Pragą.

• 20 Armia Gwardyjska (ZSRR), z terenu NRD
• 38 Armia Gwardyjska (ZSRR), z terenu ZSRR
• 8 Dywizja Strzelców Zmotoryzowanych (Węgry), z terenu Węgier
• 36 Armia Lotnicza (ZSRR), operowała z terenu Węgier

Wojska powietrznodesantowe:

• 7 Gwardyjska Dywizja Powietrznodesantowa (ZSRR – stacjonowała w Kownie – opanowanie Pragi)
• 103 Gwardyjska Dywizja Powietrznodesantowa (ZSRR – stacjonowała w Witebsku – opanowanie Brna)

Jednostki Narodowej Armii Ludowej NRD, które miały wziąć udział w interwencji (7 Dywizja Pancerna z Drezna i 11 Dywizja Strzelców Zmotoryzowanych z Halle), postawione w stan gotowości bojowej w lipcu 1968, nie wkroczyły do Czechosłowacji 21 sierpnia 1968. W sztabie wojsk interwencyjnych w Milovicach znajdowało się kilku oficerów niemieckich i wydzielona grupa z 2 Pułku Łączności Narodowej Armii Ludowej.

Straty

W czasie operacji około 500 Czechów i Słowaków zostało rannych, a 108 zostało zabitych. W trakcie inwazji z Czechosłowacji wyemigrowało ok. 300 tys., a po niej ok. 70 tysięcy Czechów i Słowaków.

Od 21 sierpnia do 20 września 1968 Armia Radziecka straciła 12 zabitych i 25 rannych. Niebojowe straty w tym samym okresie to 84 zabitych i zmarłych oraz 62 rannych i poszkodowanych. W katastrofie helikoptera w pobliżu miasta Teplice zginęło dwóch radzieckich reporterów. Armia węgierska straciła 4 żołnierzy (wszystkie – nie bojowe: wypadki, choroby, samobójstwa). Wojska bułgarskie – dwóch żołnierzy; jeden zginął na posterunku zastrzelony przez nieznane osoby (skradziono pistolet), a drugi żołnierz zastrzelił się.

Zobacz też

• Praska wiosna
• Doktryna Breżniewa
• Operacja Dunaj – film polsko-czeski, tragikomedia z 2009 roku w reżyserii Jacka Głomba

Bibliografia

• Łukasz Kamiński: Wokół praskiej wiosny : Polska i Czechosłowacja w 1968 roku. Warszawa: IPN KŚZpNP, 2004. ISBN 83-89078-69-4. 

Linki zewnętrzne

• Przemysław Wywiał: Udział 6 Pomorskiej Dywizji Powietrznodesantowej w interwencji w Czechosłowacji w 1968 roku