Operacja orłowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Operacja orłowska
Operacja Kutuzow

II wojna światowa, front wschodni, część bitwy na Łuku Kurskim
Charkov-Belgorod.jpg
Radzieccy żołnierze podczas kontrataku pod Orłem. Na prawo widoczny jest czołg T-34
Czas 12 lipca18 sierpnia 1943
Miejsce Orzeł i okolice
Terytorium ZSRR
Przyczyna bitwa na Łuku Kurskim
Wynik decydujące zwycięstwo ZSRR;
skoordynowany odwrót Wehrmachtu
Strony konfliktu
 III Rzesza  ZSRR
Dowódcy
III Rzesza Walther Model
III Rzesza Rudolf Schmidt
III Rzesza Lothar Rendulic
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Konstanty Rokossowski
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Markian Popow
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Wasilij Sokołowski
Siły
ok. 600 tys. żołnierzy[1]
ponad 7000 dział i moździerzy[1]
560 czołgów i dział szturmowych[1]
1100 samolotów[1]
1 mln 286 tys. żołnierzy[1]
ponad 21 tys. dział i moździerzy[1]
2400 czołgów i dział samobieżnych[1]
ponad 3000 samolotów[1]
Straty
14 215 zabitych
60 939 rannych
11 300 zagionych
nieznane straty w czołgach
nieznane straty w działach
218 samolotów straconych
112 529 zabitych lub zagionionych
317 361 rannych
2586 czołgów straconych
892 działa stracone
1014–1705 samolotów straconych

Operacja orłowska (ros. Орловская наступательная операция) – operacja strategiczna przeprowadzona przez Armię Czerwoną przeciwko Wehrmachtowi podczas II wojny światowej. Operacja została nazwana na cześć rosyjskiego dowódcy Michaiła Kutuzowa, który uratował Rosję przed całkowitą klęską podczas francuskiej inwazji w 1812 roku. Operacja rozpoczęła się 12 lipca, a zakończyła się 18 sierpnia 1943 roku i doprowadziła do zniszczenia wybrzuszenia orłowskiego, w którym Front Zachodni i Front Briański pokonały niemiecką 2. Armię Pancerną w jej ufortyfikowanych pozycjach wokół Orła.

Wstęp[edytuj | edytuj kod]

Krótkie podłoże i plany Rosjan[edytuj | edytuj kod]

11 lipca 1943 roku ustały niemieckie ataki na północnym skraju Łuku Kurskiego. Gen. Model, dowódca walczącej tam 9. Armii, wobec wyczerpania sił nie był w stanie kontynuować natarcia. Radzieckie dowództwo już w ostatnich dniach słabnącej niemieckiej ofensywy w tym rejonie powzięło decyzję o rozpoczęciu kontrnatarcia. 12 lipca miały je zainicjonować wojska Frontu Briańskiego (dowodzonego przez gen. Markiana Popowa) i lewe skrzydło Frontu Zachodniego (dowodzonego przez gen. Wasilija Sokołowskiego). Ich zadaniem było wsparcie wojsk Frontu Centralnego (dowodzonego przez gen. Konstantyna Rokossowskiego), które miały odegrać główną rolę w planowanej operacji. Na cześć rosyjskiego generała, który zatrzymał marsz Napoleona na Rosję w 1812 roku, nadano jej kryptonim "Kutuzow"[2].

Tak szybki termin rozpoczęcia kontruderzenia miał na celu uniemożliwienie Niemcom zorganizowania obrony po zakończeniu działań ofensywnych. Radzieckie wojska nacierające w kierunku Orła wzięły na cel pozycje obronne 2. Armii Pancernej gen. Rudolfa Schmidta[2]. Operacja "Kutuzow" była przemyślana przez radzieckie naczelne dowództwo jako pierwsze większe natarcie przed rozpoczęciem dużej generalnej ofensywy na całym froncie wschodnim, jednak wieczorem 14 lipca operacja ta posunęła się zaledwie o ponad 16 km[3].

Sytuacja oraz obrona niemiecka przez operacją orłowską[edytuj | edytuj kod]

Aliancka inwazja na Sycylię całkowicie zaskoczyła OKW. 13 lipca 1943 roku dowódca Grupy Armii "Środek" feldmarsz. Günther von Kluge oraz dowódca Grupy Armii "Południe" feldmarsz. Erich von Manstein zostali wezwani na spotkanie z Hitlerem, na którym Manstein nalegał, aby kontynuować wyczerpujące walki na wybrzuszeniu kurskim. Jeżeli by ich nie kontynuowano, twierdził on, to w konsekwencji potężne radzieckie siły zaatakowałyby długie wybrzuszenie Grupy Armii "Południe" ciągnące się do Dońca i Morza Czarnego w powtórce kryzysu, który był wynikiem przegranej bitwy o Stalingrad. Kluge raportował jednak, iż jego jednostki nie odnosiły jakichkolwiek sukcesów i był zmuszony przenieść swoje wojska na północ żeby kontrolować natarcie Armii Czerwonej w wybrzuszeniu w rejonie Orła. Uważał on, że operacja "Cytadela" powinna zostać przerwana. Hitler posłuchał Klugego i jednostki Grupy Armii "Środek" wycofały się na północ w rejon Orła[3].

Ten tzw. występ orłowski Niemcy zajmowali od dawna, bo od czasu swojego odwrotu spod Moskwy w grudniu 1941 roku[2]. Była to solidnie przygotowana (choć niewykończona) pozycja obronna Grupy Armii "Środek"[2], mająca od 5 do 7 km głębokości[1]. Składała się ona z licznych punktów oporu połączonych okopami, ubezpieczonymi rozbudowanymi zaporami inżynieryjno-saperskimi i polami minowymi[1][2]. Część punktów oporu stanowiły solidne umocnienia wyposażone w kopuły pancerne. Także wszystkie obszary zabudowane były przygotowane do długotrwałej obrony[1]. Również ukształtowanie terenu, pełnego niewielkich przeszkód wodnych, jarów i parowów, sprzyjało obrońcom[2]. Niemcy nie mieli jednak dość sił, aby obsadzić wszystkie te pozycje[2] i z tego powodu nie zdążono ich obsadzić[1] – zarówno wybudowane przez saperów, jak i naturalne[2]. Niemcy bowiem nie wierzyli w możliwość natychmiastowego ataku[1].

Siły przeciwników[edytuj | edytuj kod]

ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Do przeprowadzenia operacji Sztab Generalny wyznaczył cztery grupy uderzeniowe[1] składające się łącznie z jedenastu armii, w tym trzech pancernych[2]. Ich zadaniem było rozbicie niemieckiej 2. Armii Pancernej i sąsiadujących z nią trzech korpusów armijnych[2]. Na północnym zachodzie w miejscu połączenia rzek Żyzdra i Riessieta miały działać 50. Armia i 11. Armia Gwardii (dowodzona przez gen. Iwana Bagramiana), w północnej części występu, w rejonie miasta Bołchow61. Armia i 4. Armia Pancerna, we wschodniej części występu, na wschód od Orła3., 63. Armia i 3. Armia Pancerna Gwardii, a w południowej części, w rejonie stanicy Ponyry – 13., 48., 70. Armia i 2. Armia Pancerna[1]. Łącznie w kontrofensywie miało wziąć udział 1 mln 286 tys. żołnierzy, ponad 21 tys. dział i moździerzy, 2400 czołgów i dział samobieżnych oraz ponad 3000 samolotów[1].

Niemcy[edytuj | edytuj kod]

Po drugiej stronie frontu linię obrony obsadzały oddziały 2. Armii Pancernej i trzech korpusów armijnych (XXXV, LIII i LV), łącznie 27 dywizji piechoty, 8 dywizji pancernych i 2 zmotoryzowane. Liczyły one ok. 600 tys. żołnierzy, ponad 7000 dział i moździerzy, 560 czołgów i dział szturmowych (230–240 w pierwszej linii) oraz 1100 samolotów. Rozmieszczenie oddziałów niemieckich było nierównomierne. W pasie działania 13. Armii Frontu Centralnego znajdowały się trzy dywizje pancerne, a w pasie działania 48. i 70. Armii czołgów w ogóle nie użyto. Ponadto wiele oddziałów pancernych i artylerii przeciwpancernej nie było przygotowanych do działań[1]. Na głównych kierunkach Armia Czerwona zapewniła sobie sześciokrotną przewagę w ludziach, podobną w artylerii i prawie trzykrotną w czołgach[1][4].

Przebieg operacji[edytuj | edytuj kod]

Radziecki czołg T-34 w wyzwolonym Orle, 5 sierpnia 1943 roku

Najpierw od 11 lipca, poprzez rozpoznanie bojem, zaatakowana została 2. Armia Pancerna przez 11. Armię Gwardii, 61., 3. oraz 63. Armię. 12 lipca o godz. 5:10 radziecka artyleria i lotnictwo bombowe przeprowadziły przygotowanie do szturmu, który rozpoczął się o 5:40 z północy i północnego wschodu. Do godz. 10:00 główna linia obrony została złamana w trzech miejscach i do akcji wprowadzono czołgi 4. Armii Pancernej. Jednak do 16:00 Niemcy zdołali podciągnąć rezerwy i zahamować atak. Do wieczora na północnym zachodzie Rosjanie posunęli się o 10–12 km, na północy o 7,5 km, a na wschodnim kierunku praktycznie nie uzyskali zdobyczy terytorialnych. Natomiast następnego dnia udało się odnieść wiele sukcesów na kierunku północno-zachodnim. W wyniku brawurowego manewru zajęto wsie Starica i Uljanowi, niszcząc znajdujące się tam oddziały. Straty radzieckie były zadziwiająco małe i ograniczyły się do 10 poległych. Droga na południe i południowy wschód została otwarta. Dwie niemieckie dywizje piechoty zostały rozbite, a 5. Dywizja Pancerna poniosła duże straty. Front został przerwany na szerokości 23 km i głębokości 25 km.

14 lipca Niemcy, umiejętnie manewrując rezerwami, zdołali powstrzymać atak. Szybko dokonała wyłomu w ugrupowaniu niemiecka 2. Armia Pancerna, jednakże uwidoczniła się również niepokojąca sytuacja, w której skrzydła Frontu Zachodniego wyraźnie odstawały od jednostki gen. Bagramiana. Radzieckie oddziały wychodziły na rubież Bołchowa. W dniach 14–15 lipca napotkały jednak mocne kontruderzenia niemieckie, które skutecznie wyhamowały ofensywę przeciwnika. Niemcy zatrzymali 61. Armię, wsparcie 50. Armii okazało się niewypałem. Gen. Sokołowski zaczął zatem wprowadzać jednostki drugiego rzutu Frontu Zachodniego, co pozwoliło 18 lipca na odzyskanie inicjatywy. Gen. Schmidt (dowódca 2. Armii Pancernej) wykonał przeciwuderzenie siłą 5. Dywizji Pancernej i 8. Dywizji Pancernej, a z 9. Armii do odwodu wycofano 12., 18. i 20. Dywizję Pancerną oraz 36. Dywizję Zmotoryzowaną, którymi łatano dziury w obronie. Po wycofaniu tych dywizji natarcie 9. Armii gen. Modela na Łuk Kurski całkowicie wygasło. Później do odpierających ataki Rosjan wojsk dołączyła jeszcze 2. Dywizja Pancerna.

2. Armia Pancerna ciągle jednak się wycofywała, co 14 lipca doprowadziło do zwolnienia Rudolfa Schmidta i zastąpienia go przez Lothara Rendulica. Dowodzenie 9. i 2. Dywizją Pancerną objął gen. Model, który kontratakował dywizjami pancernymi z głównym nasileniem w dniach 17–22 lipca. W tym czasie od 15 lipca powoli ruszył naprzód Front Centralny spychając 9. Armię. 21 lipca Niemcy po raz kolejny zaatakowali z furią. Dopiero 26 lipca kontruderzenia niemieckie zostały odparte przez wojska Armii Czerwonej. Wiązało się to również z pozytywnym rozwojem działań zainicjowanych przez Front Briański i Front Centralny.

Po 25 lipca wraz z zaangażowaniem w walki radzieckich odwodów (armie pancerne) pojawiła się groźba okrążenia Niemców pod Orłem. Nie dały rezultatu przeciwnatarcia sprowadzonych z 4. Armii Pancernej dywizji pancernych (4., 9. oraz "Grossdeutschland"). W tej sytuacji Hitler w porozumieniu z von Kluge zdecydowali się na opuszczenie łuku orłowskiego (26–27 lipca).

Kleszczowe ataki pozwalały Armii Czerwonej na stopniowe przesuwanie linii frontu w kierunku Bołchowa. 29 lipca miasto zostało wyzwolone siłami Frontu Zachodniego. W tym samym czasie trwała też operacja na kierunku orłowskim. 25 lipca ścigające Niemców wojska radzieckie przekroczyły Okę, wychodząc na rubież orłowską. 4 sierpnia zainicjowano walki o Orzeł, które zakończono po jednym dniu ciężkich zmagań. Siły 3. Armii z Frontu Briańskiego wyzwoliły Orzeł, kończąc tym samym operację "Kutuzow".

Model na podstawie opuszczenia łuku orłowskiego opracował plan wycofania wojsk do 17 sierpnia. Samą operację rozpoczęto 5 sierpnia (upadek Orła), a zakończono 15 sierpnia (upadek Karaczewa). Do 18 sierpnia oddziały 9. Armii dotarły do linii "Hagen", była to pozycja obronna składająca się z punktów umocnień, bunkrów, okopów itp., rozlokowana na zachód od wybrzuszenia orłowskiego[5].

Wynik operacji i reperkusje[edytuj | edytuj kod]

W wyniku operacji Rosjanie posunęli się 150 km na zachód i rozbili 15 dywizji niemieckich. Stosunek sił wynosił w żołnierzach 2:1, w działach 3,1:1, w czołgach i działach pancernych 2,3:1, a w samolotach 2,7:1.

Operacja "Kutuzow" była pierwszą z serii ofensyw, które zostały zaplanowane przez Rosjan po walkach na Łuku Kurskim. Częściowo zmieniono cele niektórych ofensyw Armii Czerwonej na zajęcie Biełgorodu, położonego na południe od wybrzuszenia kurskiego. Kiedy to miasto zostało zajęte 5 sierpnia, Rosjanie skierowali swoje siły w kierunku Charkowa, który został wyzwolony 23 sierpnia. Po tym jak Armia Czerwona wyzwoliła Charków, ruszyła ona do ofensywy na wschodniej Ukrainie celem wyzwolenia Kijowa i sforsowania Dniepru. Pomimo tego, że wojska radzieckie poniosły ciężkie straty w bitwie pod Kurskiem, to fronty Woroneski i Stepowy posiadały w tym czasie olbrzymią przewagę nad Grupą Armii "Południe". Stosunek sił wynosił 3:1 w sile żywej, 4:1 w artylerii i czołgach oraz 3:2 w samolotach. Także niemieccy żołnierze broniący się na linii Miusu też zaczęli się wycofywać[5].

Do 30 września 1943 roku wojska radzieckie sforsowały Dniepr na froncie długości 500 km i ustanowiły 23 przyczółki na jego zachodnim brzegu[6][7]. Przez cały październik żołnierze Armii Czerwonej walczyli o to, aby wzmocnić te przyczółki. 4 listopada czołgi 3. Armii Gwardii ruszyły do ataku z tych przyczółków w kierunku Kijowa i dwa dni później wyzwoliły one to miasto[7].

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 Encyklopedia II wojny światowej nr 37..., s. 665.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 2,9 Encyklopedia II wojny światowej nr 49..., s. 18.
  3. 3,0 3,1 H.P. Willmott, R. Cross, C. Messenger, Andra världskriget, s. 188.
  4. Encyklopedia II wojny światowej nr 49..., s. 19.
  5. 5,0 5,1 H.P. Willmott, R. Cross, C. Messenger, Andra världskriget, s. 189.
  6. H.P. Willmott, R. Cross, C. Messenger, Andra världskriget, s. 186.
  7. 7,0 7,1 H.P. Willmott, R. Cross, C. Messenger, Andra världskriget, s. 190.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Военная история Государства Российского, Великая Отечественная Действующая армия 1941-1945 гг., red. В. А. Золотарева.
  • Bolszaja Sowietskaja Encykłopedija Moskwa 1978.
  • Encyklopedia II wojny światowej MON 1975.
  • Encyklopedia II wojny światowej nr 37: Bitwa na Łuku Kurskim. Zajęcie północnego Kaukazu. Oxford Educational sp. z o.o., 2008. ISBN 978-83-252-0060-2.
  • Encyklopedia II wojny światowej nr 49 – Wielkie Bitwy: Kursk 1943. Oxford Educational sp. z o.o., 2008. ISBN 978-83-252-0215-6.
  • H.P. Willmott, Charles Messenger, Robin Cross: Andra världskriget. Bonnier Fakta, 2010. ISBN 978-91-7424-162-4. (szw.)
  • Mała Encyklopedia Wojskowa MON 1971.
  • Путеводитель в двух томах, том I, red. Л.В.Двойных, Т.Ф.Каряева, М.В.Стеганцев, 1991.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]