Operacja polska NKWD (1937-1938)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Operacja polska NKWD)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Operacja polska NKWDantypolska operacja NKWD wynikająca z Rozkazu Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych ZSRR nr 00485[1], z dnia 11 sierpnia 1937 r. wydanego przez ówczesnego Ludowego Komisarza NKWD Nikołaja Jeżowa, przeprowadzona w latach 1937 i 1938. Według dokumentów NKWD skazano 139 835 osób, z tego zamordowano bezpośrednio 111 091 Polaków – obywateli ZSRR, a 28 744 skazano na pobyt w obozach koncentracyjnych struktury podległej GUŁAG. Wyroki były wykonywane natychmiast. Masowo deportowano Polaków zamieszkujących USRR i BSRR m.in. do Kazachstanu, na Syberię, w rejony Charkowa i Dniepropietrowska, łączna liczba deportowanych Polaków wyniosła ponad 100 tysięcy.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Operacja Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich dotycząca Polaków była jedną z zaplanowanych ludobójczych operacji tego ludowego komisariatu przeprowadzonych w czasie Wielkiego terroru, którego ofiarą padło w latach 19361938 co najmniej 8 milionów obywateli ZSRR[2]. Była to jednocześnie największa liczebnie operacja NKWD dotycząca zbiorowo (w formie oficjalnej) członków konkretnej narodowości, w tym wypadku narodu polskiego. Akcja objęła wszystkich Polaków, bez względu na przynależność klasowo-społeczną, decydowała narodowość. Wśród zamordowanych i deportowanych ze względu na narodowość polską byli:

  • Polacy, mieszkańcy dawnego terytorium Rzeczypospolitej na wschód od granicy państwowej II RP, ustalonej w 1921 traktatem ryskim (od grudnia 1922 granica pomiędzy Polską a ZSRR),
  • Członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej aresztowani wg specjalnej listy. Wielu z nich przypisano przynależność do organizacji, chociaż nigdy nie byli członkami POW,
  • Wszyscy polscy jeńcy po wojnie polsko-bolszewickiej znajdujący się jeszcze w ZSRR,
  • Wszyscy imigranci z Polski,
  • Uchodźcy polityczni z Polski (głównie członkowie KPP),
  • Członkowie i założyciele PPS oraz innych niekomunistycznych partii,
  • Działacze narodowi mniejszości polskiej w ZSRR (w praktyce każdy Polak),
  • Rodziny tych osób[3].

Eksterminacja zdziesiątkowała także polskie duchowieństwo katolickie, które zostało przeznaczone do całkowitej likwidacji.[4] Spośród 470 duchownych świadczących posługę w sowieckiej Rosji po zakończeniu czystki etnicznej pozostało zaledwie 10 kapłanów, oraz dwa czynne kościoły katolickie - w Moskwie i Leningradzie.

Miejsca zbrodni w granicach współczesnych państw[edytuj | edytuj kod]

Białoruś[edytuj | edytuj kod]

Wiele z pomordowanych osób narodowości polskiej spoczęło w zbiorowych mogiłach w Kuropatach na peryferiach stolicy Białorusi – Mińska.

Ukraina[edytuj | edytuj kod]

Ofiary tej operacji stanowią prawdopodobnie znaczną część osób pochowanych przed rokiem 1939 w Bykowni pod Kijowem. Po inwazji na Polskę dołączyli do nich także polscy oficerowie.

Zasięg operacji był tak powszechny, że np. w Berdyczowie do czerwca 1938 aresztowano do 60% zamieszkujących miasto Polaków. Ważną jej częścią był także mord w Winnicy, gdzie oprócz Ukraińców mordowano także Polaków. Mord w polskiej dzielnicy Płoskirowa, Greczanach, znamy dzięki świadectwie Zofii Pawłowskiej[5].

Rosja[edytuj | edytuj kod]

Azja Środkowa i Syberia[edytuj | edytuj kod]

Masowe deportacje bardzo często miały charakter świadomego ludobójstwa. Ofiary pozostawiano samym sobie w miejscach pozbawionych jakiejkolwiek możliwości wyżywienia. Osoby, którym udało się przetrwać założyły sporą liczbę miejscowości, np. Tajynszę oraz Żanaszar, potomkami tych osób jest znaczna część Polaków w Kazachstanie.

Jak obliczył historyk Uniwersytetu Harvardzkiego, profesor Terry Martin, w czasie Wielkiej Czystki Polak mieszkający w ZSRR miał 31 razy większą szansę być rozstrzelanym, niż wynosiła średnia dla innych grup narodowościowych w tym okresie. Polaków w tym okresie zabijano tylko dlatego, że byli Polakami. Ocenia się, że we wszystkich operacjach w czasie Wielkiej Czystki zginęło nie mniej niż 200 tysięcy Polaków. Jest to dziesięć razy więcej niż w operacji katyńskiej.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Sejm RP dwukrotnie przyjmował uchwały upamiętniające ofiary operacji polskiej NKWD, w których wyrażono także wdzięczność historykom i działaczom rosyjskiego stowarzyszenia Memoriał podtrzymującym pamięć o dokonanym ludobójstwie:

  • uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 lipca 2009 r. upamiętniająca ofiary zbrodni dokonanych w latach 1937–1939 na Polakach zamieszkałych w ZSRR (M.P. Nr 46, poz. 675)[6]
  • uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia z dnia 31 sierpnia 2012 r. w sprawie hołdu wszystkim zamordowanym i represjonowanym na terenach Związku Radzieckiego w ramach tzw. Operacji Polskiej w latach 1937–1938 (M.P. z 2012 r., poz. 676)[7]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Pełny tekst rozkazu przetłumaczony na język polski w piśmie: „Karta”. 11, s. 27-29, 1993. Warszawa. 
  2. Robert Conquest Great Terror (1968), wydanie uzupełnione: The Great Terror: A Reassessment (1990) ISBN 0-19-505580-2; wydanie polskie: Wielki Terror (1997), ISBN 83-902063-9-0
  3. Tomasz Sommer, Rozstrzelać Polaków!, Najwyższy CZAS!, nr 23, rok XXI
  4. Tomasz Sommer, "Rozstrzelać Polaków. Ludobójstwo Polaków w Związku Sowieckim – dokumenty z centrali", 3SMedia, Warszawa 2010
  5. Wspomnienia Zofii Pawłowskiej
  6. M.P. z 2009 r. Nr 46, poz. 675
  7. M.P. z 2012 r. poz. 676

Źródła, bibliografia, literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Wielki terror: operacja polska 1937–1938 t.1-2 Warszawa 2010, wyd. Instytut Pamięci Narodowej, ISBN 978-83-7629-146-8
  • Rozkaz НКВД СССР № 00485 w skróconej postaci został opublikowany w książce: Ленинградский мартиролог, 1937–1938. Т. 2. СПб., 1996. С. 454–456. Po polsku opublikowany w całości w czasopiśmie historycznym «Karta», wydawanym w Warszawie (1993. N 11. S. 27–29). Tajne pismo ГУГБ НКВД z dnia 11 sierpnia 1937 r., patrz : ЦХСД. Ф. 6. Оп. 13. Т. 6. Л. 8–51.
  • Rozkaz НКВД СССР № 00447 patrz: Книга памяти жертв политических репрессий. Ульяновск, 1996. С. 766–780. Po raz pierwszy opublikowany ze znacznymi skrótami w: Труд. 1992. 4 июня; Московские новости. 1992. 21 июня.
  • Archiwum УФСБ Moskwy i obwodu moskiewskiego. Praca śledczego А.О.Postiela № 52668. Przesłuchanie z 11 października 1939 r.
  • Dane o wymianach więźniów polskich i radzieckich są niejednoznaczne. W materiałach Polskiego Czerwonego Krzyża (ГАРФ. Ф. 8406) można znaleźć informacje o sześciu takich akcjach w latach 1923–1932, w rezultacie których radzieckiej stronie przekazano 425 osób, a stronie polskiej dwukrotnie mniej.
  • Wszechzwiązkowy spis osiedlenia z 1937 roku: Краткие итоги. М., 1991. С.83, 85, 94.
  • Postanowienie СНК СССР z 28 kwietnia 1936 r. w książce: Бугай Н.Ф. Л.Берия — И.Сталину: «Согласно Вашему указанию...». М., 1995. С. 9–11. Oprócz Polaków wysiedlenie powinno obejmować również Niemców.
  • Rozkaz НКВД СССР № 00486 patrz: Сборник законодательных и нормативных актов о репрессиях и реабилитации жертв политических репрессий / Сост. Е.А.Зайцев. М., 1993. С. 86–93. Po raz pierwszy opublikowano w: Мемориал-Аспект. 1993. № 2/3 / Публ. Н. Г. Охотина.
  • «Operacja Harbińska» (czasem nazywano ją «harbińsko-japońską») była skierowana w pierwszym rzędzie przeciwko wracającym do ZSRR byłym urzędnikom wschodniochińskiej kolei żelaznej. Oskarżano ich głównie o szpiegostwo na rzecz Japonii. «Харбинский приказ» НКВД СССР № 00593 от 20 сентября 1937 г. см.: Мемориал-аспект. 1993. № 1(3) / Публ. Н. Г. Охотина.
  • Dyrektywa A. J. Wyszyńskiego № 1/001532 z 17 kwietnia 1938 r. // ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 28. Д. 33. Л. 2.
  • АПРФ. Ф. 3. Оп. 58. Д. 254. Л. 156–157.
  • Решение Политбюро от 15 сентября 1938 г. впервые опубликовано в «Московских новостях» (1992. 21 июня).
  • Постановление от 17 ноября 1938 г. см. в кн.: Органы государственной безопасности СССР в Великой Отечественной войне: Сб. документов. Т. 1. Кн. 1. М., 1995. С. 3–8. Там же на с. 16–20 опубликован с небольшими купюрами приказ НКВД СССР № 00762 от 26 ноября 1938 г. «О порядке осуществления Постановления СНК СССР и ЦК ВКП(б) от 17 ноября 1938 года».
  • О ликвидации «пятой колонны» как о цели массовых репрессий 1937–1938 гг. подробно и обоснованно говорится в кн.: Хлевнюк О. В. Политбюро: Механизмы политической власти в 1930-е гг. М., 1996. С. 196–198.
  • Ср. сталинские рассуждения 3 марта 1937 г. на Пленуме ЦК ВКП(б) о «буржуазных странах», «которые окружают Советский Союз, выжидая случая для того, чтобы напасть на него, разбить его или, во всяком случае, подорвать его мощь и ослабить его», а также о «буржуазных государствах», непрерывно засылающих «друг к другу в тыл своих шпионов, вредителей, диверсантов, а иногда и убийц» с целью «создать там свою сеть и "в случае необходимости" взорвать их тылы, чтобы ослабить их и подорвать их мощь» («таков закон взаимоотношений между буржуазными государствами»), и его вывод, что, «с точки зрения марксизма», «в тылы Советского Союза буржуазные государства должны засылать вдвое и втрое больше вредителей, шпионов, диверсантов и убийц» (Вопросы истории. 1995. № 3. С. 5–6).
  • АПРФ. Ф. 3. Оп. 58. Д. 6. Л. 53.
  • Формально немецкая операция началась раньше польской. По сути же это не так. Приказ НКВД СССР № 00439 от 25 июля 1937 г. (опубликован в кн.: Ленинградский мартиролог. Т. 2. С. 452–453) касался лишь «германских подданных», работающих или работавших на определенных оборонных заводах или на транспорте. Осуждать по нему предлагалось через Военную коллегию Верховного суда или ОСО. Расширение категорий, подлежащих аресту, до рамок национальной операции и установление «альбомного порядка» осуждения произошли в октябре 1937 г.
  • Разъясняющее указание Отдела актов гражданского состояния НКВД СССР № 1486178 от 29 апреля 1938 г. см.: Мемориал-аспект. 1994. № 10.
  • A. Nowak, Zgoda, prawda i szyderstwo, Rzeczpospolita PlusMinus z 30.04/01.05.2011
  • Timothy Snyder, Skrwawione ziemie, Świat Książki, 2011, ISBN: 9788324722785

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]