Operacja praska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Operacja praska
II wojna światowa, front wschodni
Pražská operace.jpg
Mapa przebiegu operacji praskiej
Czas 611 maja 1945
Miejsce Praga i okolice
Terytorium Protektorat Czech i Moraw
Wynik decydujące i strategiczne zwycięstwo aliantów
Strony konfliktu
 III Rzesza  ZSRR
 Rumunia
 Polska
 Czechosłowacja
Dowódcy
III Rzesza Ferdinand Schörner
III Rzesza Lothar Rendulic
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Iwan Koniew
Królestwo Rumunii Vasile Atanasiu
Królestwo Rumunii Nicolae Dăscălescu
Polska Karol Świerczewski
Czechosłowacja Karel Klapálek
Siły
ok. 900 000 żołnierzy
9700 dział i moździerzy
1900 czołgów i dział samobieżnych
ok. 1000 samolotów
2 028 000 żołnierzy
30 452 działa i moździerze
1960 czołgów i dział samobieżnych
3014 samolotów
Straty
860 000 pojmanych, reszta zabita, zaginiona lub uciekła
9500 dział i moździerzy zdobytych
1800 czołgów i dział samobieżnych zdobytych
1100 samolotów zdobytych
11 997 zabitych lub zaginionych
40 501 rannych lub chorych
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Marszałek Iwan Koniew w wyzwolonej Pradze
Pomnik polsko-czechosłowackiej przyjaźni odsłonięty w 1960 roku w mieście Mielnik

Operacja praska (ros. Пражская стратегическая наступательная операция) – ostatnia duża radziecka ofensywa w Europie podczas II wojny światowej mająca miejsce między 6 a 11 maja 1945 roku. Operacja praska zakończyła się 2 dni po kapitulacji III Rzeszy i jest też ściśle związana z powstaniem praskim. W wyniku operacji Praga została wyzwolona przez Armię Czerwoną. Kapitulacja Grupy Armii "Środek" nastąpiła 9 dni po kapitulacji Berlina i 2 dni po Dniu Zwycięstwa.

Podłoże[edytuj | edytuj kod]

13 kwietnia 1945 roku wojska 2. i 3. Frontu Ukraińskiego zdobyły Wiedeń stwarzając tym samym idealne warunki do zajęcia północnej i środkowej części Austrii, uderzenia na zachodnią i południową część tego państwa i wyzwolenia Czech. W tym samym czasie część sił 9. Armii Gwardii 3. Frontu Ukraińskiego ścigała cofających się na zachód Niemców. Do 15 kwietnia oddziały radzieckie opanowały cały brzeg Dunaju do Krems an der Donau, zdobywając przy tym Sankt Pölten. Opór Niemców w zalesionym i górzystym terenie stawał się coraz silniejszy i natarcie w tym rejonie zostało zatrzymane, podobnie jak centrum 3. Frontu Ukraińskiego uderzające na Graz. Na północ od Wiednia 2. Front Ukraiński rozpoczął zajmowanie pozycji umożliwiających przeprowadzenie natarcia w kierunku Pragi. Na południu, czyli na lewym skrzydle 3. Frontu Ukraińskiego, 57. Armia i część bułgarskiej 1. Armii rozpoczęły 29 marca natarcie w kierunku Mariboru i do 15 kwietnia osiągnęły rubież rzeki Mura[1].

W połowie kwietnia na terenie Czech znajdowały się jeszcze dość znaczne siły niemieckie. Powodowało to, że tempo natarcia 2. i 4. Frontu Ukraińskiego było bardzo powolne i do początku maja linia frontu praktycznie nie uległa większym zmianom[1].

Siły i plany obu stron[edytuj | edytuj kod]

III Rzesza[edytuj | edytuj kod]

Na początku maja siły niemieckie na terenie Czech liczyły jeszcze ok. 900 tys. żołnierzy wyposażonych w 9700 dział i moździerzy oraz 1900 czołgów i dział samobieżnych. Teoretycznie miały one także do dyspozycji ok. 1000 samolotów, ale do większości z nich brakowało paliwa. Również zapas materiałów pędnych do pojazdów był niewystarczający. Siły niemieckie składały się w całości z tego co pozostało po Grupie Armii "Środek" dowodzonej przez feldmarszałka Ferdinanda Schörnera. W jej skład wchodziły wtedy 4. i 1. Armia Pancerna oraz 7. i 17. Armia. Część oddziałów niemieckich pochodziła także z Grupy Armii "Ostmark" dowodzonej przez gen. Lothara Rendulica[1].

Alianci[edytuj | edytuj kod]

Do likwidacji niemieckiego zgrupowania w Czechach Armia Czerwona przeznaczyła 2 mln 28 tys. żołnierzy, w tym 139 500 rumuńskich (wchodzących w skład 1. i 4. Armii rumuńskiej), 69 500 polskich (wchodzących w skład 2. Armii Wojska Polskiego) i 48 400 czechosłowackich (wchodzących w skład I Korpusu Armijnego), wyposażonych w 30 452 działa i moździerze, 1960 czołgów i dział samobieżnych oraz 3014 samolotów. Główną rolę w działaniach miały odegrać wojska 1. Frontu Ukraińskiego pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa atakujące z rejonu Drezna i 2. Frontu Ukraińskiego dowodzone przez marsz. Rodiona Malinowskiego nacierające od strony Brna. Zakładano, że stolica Czech zostanie wyzwolona nie wcześniej niż w połowie maja. Początek działań wyznaczono na 7 maja. Wcześniej, 5 maja, 2. Front Ukraiński wzmocniono 9. Armią Gwardii, która razem z 7. Armią Gwardii i 46. Armią miała z rejonu na północ od Wiednia prowadzić działania w kierunku Pilzna. W walkach brałby także udział 4. Front Ukraiński (dowodzony przez gen. Andrieja Jeriomienko), który na początku maja wyzwolił rejon Ostrawy. Z jego składu wydzielono specjalną grupę uderzeniową i skierowano ją w kierunku Pragi. Natomiast oddziały czechosłowackie i rumuńskie miały wyzwolić Ołomuniec. 2. Armia Wojska Polskiego i polski 1. Korpus Pancerny miały wyruszyć z rejonu Drezna. Przed przystąpieniem do operacji praskiej 1. Front Ukraiński musiał w ciągu pięciu dni przemieścić o 100-200 km na południe od Berlina trzy armie ogólnowojskowe, dwie pancerne, dwa korpusy pancerne i po jednym zmechanizowanym, kawaleryjskim i artyleryjskim[2].

Przebieg operacji[edytuj | edytuj kod]

Ogólne działania[edytuj | edytuj kod]

Kapitulacja Berlina i perspektywa szybkiego zakończenia wojny spowodowały, że w wielu czeskich miastach zaczęto atakować niemieckie garnizony. Największe tego typu powstanie wybuchło w Pradze 5 maja. Początkowo powstańcy wyzwolili część miasta, ale Niemcy szybko przeszli do kontrataku. Spowodowało to przyspieszenie rozpoczęcia ofensywy i 1. Front Ukraiński ruszył już 6 maja[3]. Na decyzję tą wpłynął też fakt, iż 4 maja Amerykanie zaproponowali Rosjanom wyzwolenie Czech do Wełtawy i Łaby. Stalin odrzucił tą propozycję i z uwagi na szybkie postępy wojsk amerykańskich w Czechach rozkazał przyspieszyć ofensywę w kierunku Pragi[4]. Ranem 6 maja podczas rozpoznania bojem stwierdzono, że na wielu odcinkach przeciwnik opuścił pozycje i cofa się na zachód. W takiej sytuacji podjęto decyzję o przyspieszeniu działań i po południu rozpoczęto przygotowanie artyleryjskie. Następnie ruszyły 3. Armia Gwardii i 13. Armia, 3. i 4. Armia Pancerna Gwardii oraz 4. i 25. Korpus Pancerny Gwardii, a wieczorem dołączyła do nich 5. Armia Gwardii. Tego samego dnia poddał się garnizon Wrocławia. Do wieczora następnego dnia 4. Armia Pancerna Gwardii i 13. Armia posunęły się o 45 km, a 3. Armia Gwardii wyzwoliła Miśnię. Jednocześnie 3. Armia Pancerna Gwardii i 5. Armia Gwardii zaczęły szturm Drezna[3].

Sytuacja powstańców w Pradze 7 maja stała się krytyczna. Niemcy ponownie opanowali centrum miasta i zaczęli represje wobec mieszkańców. Zmusiło to wojska 1. Frontu Ukraińskiego do rozpoczęcia działań przed osiągnięciem pełnej gotowości. Jednocześnie z terytorium Węgier ruszyła 7. Armia Gwardii, która przerwała front na szerokości 25 km i głębokości 12 km. W powstały wyłom skierowano 6. Armię Pancerną Gwardii 2. Frontu Ukraińskiego. Na północ od Wiednia ruszyły także 9. Armia Gwardii i 46. Armia. Do wieczora czołgi przebyły 50 km, wyzwalając Jaroměřice nad Rokytnou i Igławę. Do Pragi było jeszcze daleko, ale sytuację powstańców uratowali inni Rosjanie. Mianowicie na ich stronę przeszły oddziały Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej, co zdecydowanie zmieniło stosunek sił. Była to formacja utworzona z jeńców i dowodzona przez gen. Andrieja Własowa. Na pomoc powstańcom chciał też ruszyć gen. George Patton, którego oddziały znajdowały się znaczenie bliżej, ale Rosjanie kategorycznie odmówili[3].

Wieczorem 8 maja prawe skrzydło 1. Frontu Ukraińskiego weszło na terytorium Czech na głębokość 40 km. Czołowe oddziały pancerne miały do Pragi jeszcze 70-80 km. Tego samego dnia zostało zajęte Drezno. Wieczorem oddziały niemieckie walczące w Pradze zawarły rozejm z powstańcami i zaczęły się wycofywać w kierunku wojsk amerykańskich z zamiarem złożenia broni po drugiej stronie linii demarkacyjnej. W nocy do miasta weszły pierwsze oddziały pancerne Armii Czerwonej. Dojście – z wielu kierunków – do Pragi oddziałów radzieckich uniemożliwiło zorganizowane odejście na zachód głównych sił Grupy Armii "Środek" znajdujących się na wschód od stolicy Czechosłowacji. Większość otoczonych oddziałów poddała się 10 i 11 maja. Do niewoli trafiło ok. 860 tys. ludzi. Zdobyto 9500 dział i moździerzy, 1800 czołgów i dział samobieżnych oraz 1100 samolotów. Jednocześnie do 11 maja oddziały posuwające się na zachód doszły do linii ChemnitzKarlowe Wary – rejon Pilzna, nawiązując bezpośredni kontakt z United States Army[3].

Działania 2. Armii Wojska Polskiego[edytuj | edytuj kod]

Zadaniem 2. Armii Wojska Polskiego wraz z sąsiadującymi oddziałami Armii Czerwonej było zniszczenie zgrupowania drezdeńsko-zgorzeleckiego, a następnie nacieranie i wyjście nad Łabę oraz uderzenie w kierunku Pragi. Zadanie pościgu za wycofującymi się wojskami niemieckimi otrzymał 1. Korpus Pancerny, który miał rozpocząć natarcie po dojściu czołowych dywizji piechoty 2. Armii WP do linii Gade – Leutwitz – Burkau[4].

7 maja polskie czołgi ruszyły do natarcia. Por. Waldemar Gajewski, dowódca jednej z kompanii w 1. Brygadzie Pancernej, pisał[4]:

Działania przebiegały pomyślnie. 4. Brygada Pancerna mając zadanie osłony głównych sił armii w kierunku Budziszyna do końca dnia opanowała: Rothnaublitz, Medewitz. 2. Brygada Pancerna wprowadzona do walki na nowym kierunku wspólnie z 1. Brygadą Piechoty Zmotoryzowanej, podeszły wieczorem do m. Bischofswerda. Tu napotkały silny opór wroga. 3. Brygada Pancerna po złamaniu oporu nieprzyjaciela w m. Burkau, w godzinach popołudniowych dotarła do m. Rammenau. O tę miejscowość stoczyła zaciekłą walkę. Nie trwało to jednak długo. Nasza przewaga była znaczna. Pod koniec dnia zgrupowanie 3. Brygady Pancernej wyszło na zachód od miejscowości Bischofswerda. W tych działaniach zdobyto wielu jeńców i sprzętu wojennego. Z tymi jeńcami to był zawsze problem. Poddawali się pojedynczo w mniejszych i większych grupach i nie wiadomo było co z nimi zrobić. Piechota przeważnie posuwała się za nami, niekiedy o parę kilometrów. Mieliśmy w zasadzie jedyne wyjście, które stosowaliśmy. Po rozbrojeniu, wyznaczeniu starszego kazaliśmy czekać na podejście naszej piechoty. Podobna sytuacja miała miejsce ze zdobytym sprzętem. Takie "prezenty" piechota chętnie przyjmowała i zapisywała na swoje waleczne konto[4].

Natarcie w kierunku Łaby[edytuj | edytuj kod]

Rano 8 maja 2. Brygada Pancerna razem z oddziałami 3. Brygady Pancernej i 1. Brygady Piechoty Zmotoryzowanej zdobyła Bischofswerda. W dalszych działaniach 1. Korpus Pancerny miał tak szybko jak to możliwe dotrzeć do Łaby i zająć most w miejscowości Bad Schandau. Jednak zanim 1. Korpus Pancerny mógł uderzyć na Bad Schandau musiał zdobyć miasto Neustadt in Sachsen. Jednocześnie 7. i 8. Dywizja Piechoty po złamaniu niemieckiej obrony powinny przekroczyć granicę niemiecko-czeską w Sudetach[5].

Dowódca 1. Korpusu Pancernego wydał rozkaz zajęcia Neustadt z marszu. Jednak wykonanie tego zadanie nie było łatwe. Miasto posiadało silną obronę, broniły go najlepsze oddziały niemieckie znajdujące się w tym rejonie. Jako pierwsza uderzyła 3. Brygada Pancerna, która próbowała zdobyć miasto atakiem frontalnym. Atak ten zakończył się porażką i z tego powodu dowódca korpusu wydał rozkaz oskrzydlenia miasta, aby ograniczyć straty. Od zachodu atakowała 2. Brygada Pancerna, od wschodu 1. Brygada Piechoty Zmotoryzowanej, natomiast od czoła 3. Brygada Pancerna. Walki w mieście trwały godzinę. Z powodu przewagi polskich oddziałów jednostki Wehrmachtu wycofały się do Hohnstein. Po zdobyciu Neustadt 1. Korpus Pancerny ruszył do ataku na Bad Schandau. Jednak żeby dotrzeć do miasta korpus musiał wyjść z wąwozu bronionego przez niemieckie jednostki przeciwpancerną[5].

Jako pierwszy do Bad Schandau dotarł patrol 2. Brygady Pancernej, który z zaskoczenia zdobył przyczółki na rzece i utrzymał most do czasu przybycia głównych sił korpusu. 9 maja oddziały polskie opanowały miasto. Jednostki niemieckie broniące przeprawy wycofały się do lasów w pobliżu miasta. Wojska 1. Korpusu Pancernego nacierające na Bad Schandau nie poniosły żadnych strat. Por. Gajewski napisał[6]:

Dzień zakończenia wojny – dzień zwycięstwa i kapitulacji Niemiec hitlerowskich, przywitaliśmy z wielką radością. Cieszyliśmy się z dobrze spełnionego obowiązku wobec Ojczyzny. Nie wszyscy jednak dzień ten mogli obchodzić radośnie i beztrosko. W rejonie Sudetów dowództwo grupy armii "Centrum" nie podporządkowało się aktom kapitulacji, nie chciało złożyć broni. Aby temu zapobiec i ostatecznie rozbić wroga, działania trwały[6].

Ostatnie walki[edytuj | edytuj kod]

W maju 1945 roku miasto Schirgiswalde, położone na Łużycach, były atakowane przez 8. Dywizję Piechoty. Jednostki niemieckie, broniące tej miejscowości, zostały zmuszone do wycofania się na południe. Kolejną miejscowością na drodze nacierającej polskiej dywizji była wioska Leben-dava w pobliżu granicy czesko-niemieckiej. W tej wiosce, 8 maja, już po podpisaniu bezwarunkowej kapitulacji przez III Rzeszę, w walkach poległo 19 polskich żołnierzy z 34. pułku 8. Dywizji Piechoty[6].

Kapitulacja III Rzeszy nie oznaczała jednak końca walk 2. Armii Wojska Polskiego. Jeszcze po 8 maja na terenie Czech zginęło kilkudziesięciu żołnierzy polskich, a kilkuset zostało rannych[6].

Najbardziej wysuniętą na południe jednostką polską był 1. Korpus Pancerny. Por. Gajewski pisał[6]:

Szybkim marszem po trudnych górzystych drogach mimo stosowanych przez wroga przeszkód, brygady stale posuwały się do przodu i w godzinach wieczornych 9 maja osiągnęły: Kravaře, Czeska Lipa. Przebycie naszych czołgów wywołało panikę wśród cofającego się nieprzyjaciela. Dowódcy brygad wykorzystując sprzyjającą sytuację postanowili zwiększyć szybkość działania by przeciąć odwrót w kierunku Pragi. Nastał już wieczór, a my wciąż kontynuowaliśmy pościg. Po krętych, wąskich, górzystych drogach z wielkim trudem, stale posuwając się do przodu. Wiele rozbitych kolumn niemieckich szło w jednym kierunku z nami. Nie było możliwości brania ich do niewoli, pozostawiliśmy to piechocie, która za nami podążała[6].

10 maja 1945 roku czołowe jednostki korpusu dotarły do Mielnika. W tym mieście jednostki polskie zakończyły swoje działania. W okresie od 7 do 10 maja 1945 roku oddziały 2. Armii Wojska Polskiego zniszczyły kilkanaście czołgów i dział pancernych przeciwnika oraz wzięły do niewoli ponad 3000 żołnierzy niemieckich[7].

Walki 2. Armii Wojska Polskiego w maju 1945 roku zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, napisem na jednej z tablic w okresie po II wojnie światowej – "Melnik 4 V 1945".

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Encyklopedia II wojny światowej nr 48..., s. 859.
  2. Encyklopedia II wojny światowej nr 48..., s. 859–860.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Encyklopedia II wojny światowej nr 48..., s. 860.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 P. Barański, Z. Wawer, Wojsko Polskie – II wojna światowa nr 70, s. 8.
  5. 5,0 5,1 P. Barański, Z. Wawer, Wojsko Polskie – II wojna światowa nr 70, s. 9.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 P. Barański, Z. Wawer, Wojsko Polskie – II wojna światowa nr 70, s. 11.
  7. P. Barański, Z. Wawer, Wojsko Polskie – II wojna światowa nr 70, s. 12.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Encyklopedia II wojny światowej nr 48: Zdobycie Berlina. ZSRR wypowiada wojnę Japonii. Oxford Educational sp. z o.o., 2008. ISBN 978-83-252-0071-8.
  • Piotr Barański, Zbigniew Wawer: Wojsko Polskie – II wojna światowa nr 70. Warszawa: Hachette Livre Polska sp. z o.o., 2011. ISBN 978-83-7575-154-3.