Orawa (region)

Orawa

Obszar Orawy (bez okolic Mędralowej) przyłączony do Polski w 1938 na mapie topograficznej WIG z 1939

Narodowości na Orawie w 1931 r. według pisma „Ziemia”

Komitat Orawski w granicach Królestwa Węgierskiego

Herb Komitatu Orawskiego

Orawa (słow. Orava, węg. Árva, niem. Arwa) – kraina historyczna w Europie Środkowej w dorzeczu rzeki Orawy. Przeważająca część Orawy znajduje się obecnie w granicach Słowacji, natomiast jej północno-wschodnia część należy do Polski. Otacza Tatry od zachodu i północnego zachodu, graniczy z Podhalem i Liptowem. Głównymi miejscowościami części polskiej są Jabłonka i Lipnica Wielka, zaś na Słowacji: Dolný Kubín, Trzciana, Námestovo, Twardoszyn, a także ośrodki wypoczynkowe: Zuberzec i Orawice.

Polska część Orawy (Kotliny Orawskiej) od północy i zachodu ograniczona jest pasmem Beskidu Żywieckiego i obejmuje zachodni skrawek Kotliny Orawsko-Nowotarskiej. Wschodnia granica Orawy przebiega generalnie wzdłuż europejskiego działu wodnego, rozdzielającego zlewiska Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego, jednak niewielki skrawek północno-wschodni tej krainy leży w dorzeczu Czarnego Dunajca i jest przezeń odwadniany do Wisły, a z nią do Bałtyku. Kotlina Orawska tworzy największy w Polsce region należący do zlewiska Morza Czarnego (poprzez Czarną Orawę, Wag i Dunaj).

Narodowości na Orawie

Część polska zamieszkana jest przez Polaków i niewielką mniejszość słowacką, natomiast część słowacka przez Słowaków, a także niewielką mniejszość czeską i polską (ta ostatnia zamieszkuje powiat namiestowski i twardoszyński).

Teren polskiej Orawy był jednorodny etnicznie – został zasiedlony przez polskich osadników z Małopolski nizinnej i Żywiecczyzny; w osadnictwie brała też w niewielkim zakresie udział ludność wołoska.

Do końca XIX wieku mieszkańcy Orawy nie mieli świadomości etnicznej ani narodowej. Do 1918 Orawa należała do Królestwa Węgier. Według spisu z 1910 mieszkało tam 72 125 osób:

• 59 096 Słowaków
• 16 131 Polaków
• 2000 Węgrów
• 1518 Niemców.

Konflikt o Orawę i podział terytorium

Po I wojnie światowej wybuchł spór pomiędzy Polską a Czechosłowacją o przynależność regionu. Generalny podział narodowościowy był taki, że w Górnej Orawie zamieszkiwała ludność polska, a w Dolnej – słowacka. Planowany plebiscyt nie odbył się, gdyż Polska podczas wojny z bolszewikami zgodziła się na podział bez pytania zainteresowanej ludności o zdanie – Rzeczypospolitej przypadło 12 wsi w Górnej Orawie. W 1924 dokonano wymiany terytoriów – Polska otrzymała resztę wsi Lipnica Wielka (część wsi należała już do Polski), a w zamian oddała wsie Głodówka i Sucha Góra.

W 1938 rząd Polski, wykorzystując osłabienie Czechosłowacji po układzie monachijskim, zwrócił się do Pragi z ultimatum o oddanie czterech niewielkich fragmentów terytorium Orawy – m.in. wsi przekazanych Czechosłowacji przez Polskę w 1924 (Sucha Góra, Głodówka), fragmentu gminy Trzciana sąsiadującego z wsią Lipnica Wielka (las Krywań oraz pastwisko i las Osadzka), części terytorium miejscowości Bobrów (fragment zachodniego stoku góry Krywań) i Orawskiej Półgóry (Dolina Jałowca od przełęczy Głuchaczki do przełęczy Jałowieckiej z uroczyskiem Jałowiec i południowym stokiem Mędralowej; nową granicę wyznaczał potok Półgórzanka (zmiana ta podyktowana była przebiegiem polskiego szlaku turystycznego, który przed korektą, podobnie jak dziś, prowadził w kierunku Babiej Góry przez terytorium czechosłowackie). Tereny te pozostały w granicach Rzeczypospolitej niecały rok – po wybuchu II wojny światowej odzyskała je Słowacja (21 listopada 1939 na mocy porozumienia z Hitlerem zajęła ona cały obszar historycznej Orawy), a później Czechosłowacja.

Granicę między Polską a Czechosłowacją określiła umowa zawarta w 1958.

Dawne przejścia graniczne

Do czasu wejścia Polski i Słowacji do układu z Schengen (21 grudnia 2007) istniało na Orawie pięć przejść granicznych (w kolejności od zachodu na wschód): Ujsoły-Novoť, Korbielów-Oravská Polhora, Winiarczykówka-Bobrov, Chyżne-Trstena, Chochołów-Sucha Hora.

Polskie miejscowości należące do Orawy

• Jabłonka
• Chyżne
• Orawka
• Piekielnik
• Podwilk
• Podszkle
• Lipnica Mała
• Lipnica Wielka
• Kiczory
• Podsarnie
• Harkabuz
• Bukowina-Osiedle
• Zubrzyca Dolna
• Zubrzyca Górna

Linki zewnętrzne

• Zdjęcia Orawy
• "Orawa" : kwartalnik Towarzystwa Przyjaciół Orawy. – ISSN 1233-4200 (djvu)
• "Rocznik Orawski" (OPE Zubrzyca Górna). – ISSN 1429-2637 (djvu)
• Spisz i Orawa : zbiór artykułów / pod red. Tadeusza M. Trajdosa. – Kraków, 1995. – ISBN 83-904802-0-4 (djvu)
• Orawski Park Etnograficzny
• Orawa Polska. Problemy geograficzno-polityczne i społeczne
• Gwary Polskie – Orawa
• Orawa w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XV, cz. 2 (Januszpol – Wola Justowska) z 1902 r.
• Spisz i Orawa – początek drogi do Polski
• Polskie miescowości należace do Orawy