Organizacja Narodów Zjednoczonych
| United Nations Naciones Unidas الأمم المتحدة Nations Unies 联合国 Объединенные Нации Organizacja Narodów Zjednoczonych |
|||
|
|||
 państwa członkowskie ONZ |
|||
| Język roboczy | arabski, angielski, francuski, chiński, rosyjski, hiszpański | ||
| Siedziba | Nowy Jork, USA Dodatkowe biura: Genewa, Szwajcaria Wiedeń, Austria Nairobi, Kenia |
||
| Członkowie | 193 | ||
| Sekretarz generalny | Ban Ki-moon | ||
| Utworzenie | 24 października 1945 | ||
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|||
| Oficjalna strona organizacji | |||
Organizacja Narodów Zjednoczonych (ang. United Nations, UN, fr. Organisation des Nations Unies, hiszp. Organización de las Naciones Unidas, ros. Организация Объединенных Наций Organizacyja Objedinionnych Nacyj, arab. الأمم المتحدة al-Umam al-Muttahida, chiń. 联合国 Liánhéguó), ONZ – uniwersalna (z wyjątkiem narodów niereprezentowanych) organizacja międzynarodowa, z siedzibą w Nowym Jorku, powstała 24 października 1945 r.[1][2] w wyniku wejścia w życie Karty Narodów Zjednoczonych. ONZ jest następczynią Ligi Narodów.
ONZ stawia sobie za cel zapewnienie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego, rozwój współpracy między narodami oraz popieranie przestrzegania praw człowieka.
Spis treści |
Historia [edytuj]
Idea powołania nowej organizacji światowej, powstała jeszcze w czasie trwania II wojny światowej. Za pierwsze dokumenty zapowiadające utworzenie ONZ jest Karta Atlantycka podpisana 14 sierpnia 1941 oraz Deklaracja Narodów Zjednoczonych tzw. Deklaracja waszyngtońska, która została podpisana w Waszyngtonie 1 stycznia 1942 roku przez przedstawicieli 26 państw (w tym Polski). Kolejna decyzja zapadła na konferencji w Teheranie w roku 1943. Jej głównym pomysłodawcą był prezydent USA Franklin Delano Roosevelt, a jej nazwę zaproponował premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill (wcześniej określenie „narody zjednoczone” w trakcie wojny stosowano nieraz na określenie sojuszu aliantów przeciw państwom osi).
Od sierpnia do października 1944 roku przedstawiciele Francji, Chin, Wielkiej Brytanii, USA oraz ZSRR przebywali w Dumbarton Oaks w Waszyngtonie, gdzie przedyskutowano zakres, cele i sposoby działania nowej organizacji.
25 kwietnia 1945 roku zwołano pierwszą konferencję ONZ w San Francisco, w której uczestniczyło 50 państw z całego świata – pierwszych członków organizacji. Za członka ONZ od założenia uznawana jest też Polska, której przedstawiciele z powodów politycznych nie mogli uczestniczyć w konferencji w San Francisco. Podczas konferencji, 25 czerwca, podpisano Kartę Narodów Zjednoczonych, akt prawny regulujący działalność ONZ.
Organizację Narodów Zjednoczonych powołano do życia 24 października 1945, kiedy postanowienia konferencji ratyfikowało pięciu przyszłych stałych członków Rady Bezpieczeństwa (Chiny, Francja, ZSRR, Wielka Brytania i USA), oraz większość pozostałych państw członkowskich. Powołanie ONZ położyło jednocześnie kres działalności Ligi Narodów, która rozwiązała się formalnie 18 kwietnia 1946, przekazując pełnienie swej misji nowej organizacji.
Rocznica wejścia w życie Karty Narodów Zjednoczonych – 24 października 1945 roku – jest obchodzona jako Dzień Narodów Zjednoczonych od 1948 roku[3].
W grudniu 1945 Kongres Stanów Zjednoczonych wystosował propozycję, aby siedziba ONZ mieściła się w Nowym Jorku, co zostało zaakceptowane. Budynek siedziby głównej otwarto 9 stycznia 1951 roku na terenach podarowanych ONZ przez Johna Rockefellera Jr., gdzie mieści się do dziś. Część instytucji funkcjonuje jednak w innych miastach świata, m.in. w Genewie, Hadze, Nairobi i Wiedniu.
Cele ONZ [edytuj]
- Utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa za pomocą zbiorowych i pokojowych wysiłków.
- Rozwijanie przyjaznych stosunków między narodami na zasadach samostanowienia i równouprawnienia.
- Rozwiązywanie konkretnych problemów międzynarodowych (gospodarczych, społecznych, kulturalnych, humanitarnych, czy dotyczących praw człowieka) na zasadzie współpracy międzynarodowej oraz uznania równości ras, płci, języków i wyznań.
- Stanowienie ośrodka uzgadniania działań narodów w imię wspólnych celów.
Członkostwo ONZ [edytuj]
|
|
Członkiem ONZ, wg artykułu 4. Karty NZ może być „każde państwo miłujące pokój, które przyjęło zobowiązania zawarte w Karcie” i – zdaniem ONZ – „jest w stanie je wypełniać”.
Przyjęcie następuje na podstawie uchwały Zgromadzenia Ogólnego podjętej na zalecenie Rady Bezpieczeństwa.
Wystąpienie i wykluczenie z ONZ [edytuj]
Karta NZ nie określa konkretnych procedur wystąpienia z ONZ, wystąpienie takie jest więc możliwe na mocy jednostronnej deklaracji. Jak dotąd z ONZ wystąpiło tylko jedno państwo – Indonezja w 1965, powróciła jednak do Organizacji już rok później.
Za uporczywe łamanie zasad Karty NZ państwo członkowskie może być usunięte z ONZ przez Zgromadzenie Ogólne na wniosek Rady Bezpieczeństwa. Taka sytuacja miała miejsce w 1992, gdy wykluczono z Organizacji Jugosławię. Dyskutowano także nad wykluczeniem RPA za stosowanie apartheidu. Istnieje też procedura zawieszenia w prawach członka, podejmowana przez Zgromadzenie Ogólne na wniosek Rady Bezpieczeństwa (w obu przypadkach większością 2/3 głosów).
Członkowie pierwotni [edytuj]
Za członków pierwotnych uznanych jest 51 państw. Są to:
- państwa, które wzięły udział w konferencji założycielskiej ONZ w San Francisco, podpisały i ratyfikowały Kartę ONZ.
- państwa, które podpisały Deklarację Narodów Zjednoczonych z 1942 r., podpisały i ratyfikowały Kartę ONZ. To kryterium wprowadzono specjalnie dla Polski, która nie mogła uczestniczyć w konferencji w San Francisco z powodu braku rządu uznawanego przez wszystkie mocarstwa – Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i przeważająca większość krajów świata – uczestników konferencji uznawały za rząd Rzeczypospolitej Polskiej Rząd RP na uchodźstwie z siedzibą w Londynie, z kolei ZSRR uznawał podporządkowany sobie Rząd Tymczasowy w Warszawie[a].
Obecni członkowie [edytuj]
Obecnie członkami ONZ są 193 państwa. Do ONZ nie należą:
Status państwa-obserwatora
Status niepaństwowego obserwatora
Zakon Maltański (uznawany jako podmiot prawa międzynarodowego przez 104 państwa),
Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża – ma on status obserwatora w ONZ, oraz – jako organizacja neutralna – prowadzi też mediacje z rządami (mimo że formalnie nie utrzymuje z nimi relacji dyplomatycznych) na temat wymiany jeńców, a także zawarł porozumienia z niektórymi organizacjami i instytucjami międzynarodowymi działającymi na polu humanitarnym[5].
.svg){kind=small}
Państwa częściowo uznane na arenie międzynarodowej
Abchazja – uznawana za część Gruzji, Abchazja jest aktualnie uznana za niepodległe przez 6 państw, w tym członka Rady Bezpieczeństwa ONZ,
Cypr Północny – uznawany za część Cypru, Cypr Północny jest aktualnie uznany za niepodległy przez Turcję,
Kosowo – uznawane za część Serbii, Kosowo jest aktualnie uznane za niepodległe przez 99 państw-członków ONZ,
Osetia Południowa – uznawana za część Gruzji, Osetia Południowa jest aktualnie uznana za niepodległe przez 5 państw, w tym członka Rady Bezpieczeństwa ONZ,
Tajwan (Republika Chińska) – uznawana przez ChRL za integralną część, aktualnie uznawane za niepodległe przez 23 państwa,
Państwa nieuznawane na arenie międzynarodowej
Naddniestrze – uznawane za część Mołdawii,- Górski Karabach – uznawany za część Azerbejdżanu,
- Hutt River – uznawane za część Australii,
- Sealandia – nie uznawana za państwo,
- Seborga – uznawana za część Włoch,
Somaliland – uznawany za część Somalii,
Terytoria o nieustalonym statusie
Sahara Zachodnia – terytorium o nieustalonym statusie międzynarodowym (roszczenia zgłaszają Maroko i Front Polisario), uznawane przez 57 państw, 85% terytorium pod kontrolą Maroka, 15% pod kontrolą Frontu Polisario,
Mariany Północne (terytorium stowarzyszone ze Stanami Zjednoczonymi),
Portoryko (stowarzyszone ze Stanami Zjednoczonymi),
Niue (stowarzyszone z Nową Zelandią),
Wyspy Cooka (stowarzyszone z Nową Zelandią).
Watykan pozostaje jedynym w pełni suwerennym i powszechnie uznanym na arenie międzynarodowej państwem, które nie należy do Narodów Zjednoczonych. Pozostałe wymienione kraje to głównie samozwańcze bądź sporne republiki, a także terytoria stowarzyszone.
Zasady członkostwa [edytuj]
- suwerenna równość wszystkich członków
- wykonywanie w dobrej wierze zobowiązań zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych
- rozwiązywanie sporów środkami pokojowymi
- powstrzymanie się od groźby użycia siły lub użycia jej w sposób nieuzgodniony z celami ONZ
- okazywanie wszelkiej pomocy ONZ w każdej akcji podjętej zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych, jako środka zapobiegawczego lub przymusu
- nieingerowanie ONZ w sprawy, które należą do kompetencji wewnętrznej państwa
- wpływanie na państwa, które nie są członkami ONZ, aby postępowały zgodnie z jej zasadami w stopniu koniecznym do utrzymania bezpieczeństwa i pokoju
Organy ONZ [edytuj]
- Zgromadzenie Ogólne – składa się z przedstawicieli wszystkich krajów członkowskich
- Rada Bezpieczeństwa – najważniejszy organ ONZ
- Rada Gospodarcza i Społeczna – zajmuje się sprawami gospodarczymi, społecznymi i kulturalnymi, prawami człowieka, przygotowuje projekty konwencji, ustala wytyczne dla organów pomocniczych.
- Rada Powiernicza – obecnie praktycznie nie działa
- Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości
- Sekretariat – organ wykonawczy pod przewodnictwem sekretarza generalnego
Istnieje również wiele organów doradczych, np. Wojskowy Komitet Sztabowy
Organizacje wyspecjalizowane ONZ [edytuj]
Jest to system organizacji międzynarodowych funkcjonalnie powiązanych z ONZ na mocy art. 57. Karty NZ: różnego rodzaju organizacje wyspecjalizowane, utworzone na podstawie porozumień zawartych między rządami i posiadające z mocy swych statutów rozległe kompetencje międzynarodowe w dziedzinach gospodarczej, społecznej, kulturalnej, wychowawczej, zdrowia publicznego i innych dziedzinach pokrewnych, będą związane z Organizacją Narodów Zjednoczonych.
ONZ odgrywa w tym systemie centralną rolę, posiadając uprawnienia koordynacyjne, co ma na celu zapobieżenie dublowaniu prawa i osiągnięciu większej efektywności działania. W tej dziedzinie ONZ jest reprezentowana przez Radę Gospodarczą i Społeczną, która „może uzgadniać działalność organizacji wyspecjalizowanych w drodze porozumiewania się z nimi i udzielania im zaleceń, jak również w drodze udzielania zaleceń Zgromadzeniu Ogólnemu i członkom Organizacji Narodów Zjednoczonych” (art. 63 ust. 2 Karty NZ).
Ponadto z ONZ są związane inne organizacje o charakterze powszechnym, m.in.:
Operacje pokojowe ONZ [edytuj]
- 1950-1953, Korea – utrzymanie podziału Półwyspu Koreańskiego, zahamowanie ekspansji komunizmu
- 1960-1964, Kongo (dziś Demokratyczna Republika Konga) – interwencja ONZ doprowadziła do utrzymania niepodległości kraju i jego integralności terytorialnej; w efekcie wyniosła do władzy prezydenta Mobutu Sese Seko
- od 1964 roku, Cypr – stacjonują siły pokojowe, którym nie udało się zapobiec podziałowi wyspy po interwencji Turcji
- od 1967 roku, Bliski Wschód, obserwacja konfliktu palestyńsko-izraelskiego, stała obecność kontyngentu ONZ w tym regionie, m.in. na Wzgórzach Golan i w Strefie Gazy
- 1990-1991, Zatoka Perska – mandat ONZ dla sił brytyjsko-amerykańskich, które wyzwoliły Kuwejt, po zajęciu państwa przez siły irackie (operacja Pustynna Burza)
- 1992-1994, Somalia – zakończona porażką operacja Przywrócić Nadzieję, która miała skłonić do rozbrojenia walczące strony i zabezpieczyć dostawy z pomocą humanitarną skończyła się tragiczną misją sił specjalnych – Operacją w Mogadiszu (udział głównie wojsk amerykańskich)
- 1992-1993, Kambodża – największa operacja pokojowa ONZ, zakończona demokratyzacją kraju
- 1992-1995, była Jugosławia – siły ONZ UNPROFOR miały zaprowadzić pokój w dawnych republikach związkowych Jugosławii, poniosły fiasko i zostały zastąpione przez siły NATO – IFOR
- 1993-1996, Rwanda – siły ONZ UNAMIR miały monitorować układ pokojowy, który zawarły dwie największe grupy etniczne zamieszkujące Rwandę – Hutu i Tutsi. Uznawana jest za największą porażkę ONZ[potrzebne źródło]. Masakra ok. 800 tys. ludzi odbywała się na oczach żołnierzy sił pokojowych (zob. Ludobójstwo w Rwandzie).
Zobacz też [edytuj]
- Europejska Komisja Gospodarcza
- Liga Narodów
- Międzynarodowy Trybunał Karny
- Model United Nations
- ONZ Kobiety
- Projekt Milenijny Organizacji Narodów Zjednoczonych
- Rezolucje Rady Bezpieczeństwa ONZ
- Światowa Konferencja Praw Człowieka w Wiedniu
Uwagi
- ↑ Rząd ten był również uznawany przez Czechosłowację, a Francja utrzymywała przy nim przedstawiciela dyplomatycznego.
- ↑ Watykan i Stolica Apostolska – stanowią państwa (suwerenne podmioty prawa międzynarodowego) o złączone ze sobą ścisłą unią personalną i funkcjonalną. Traktowanie Stolicy Apostolskiej i Watykanu jako odmiennych podmiotów, jakkolwiek uzasadnione z punktu widzenia ustrojowego, nie występuje jednak wyraźnie na gruncie prawa międzynarodowego. W stosunkach międzynarodowych nazwy te bywają stosowane zamiennie, a zaciągnięcie zobowiązania pod jedną z nich jest rozumiane jako wiążące dla obu.
Przypisy
- ↑ „History of the United Nations” (w języku angielskim) na oficjalnej stronie.
- ↑ „ONZ”, artykuł w „WIEM”.
- ↑ Konferencje i obchody w ONZ.
- ↑ http://edition.cnn.com/2012/11/29/world/meast/palestinian-united-nations/index.html?hpt=hp_t1 U.N. approves Palestinian „observer state” bid.
- ↑ http://orka2.sejm.gov.pl/IZ5.nsf/main/7F3652ED Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych – z upoważnienia ministra -na zapytanie nr 1798 w sprawie statusu i działalności Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża.
Linki zewnętrzne [edytuj]
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||
|
|||||||||||
