Organizacja Specjalnych Akcji Bojowych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tablica na wojskowych Powązkach, upamiętniająca poległych i pomordowanych żołnierzy „Osy”-„Kosy”

Organizacja Specjalnych Akcji Bojowych („Osa”-„Kosa 30”) – oddział wydzielony do zadań specjalnych funkcjonujący w ramach struktur Armii Krajowej.

Utworzona w maju 1942 roku „Osa” była jednostką do zadań likwidacyjnych i dywersyjno-sabotażowych, podlegającą bezpośrednio Komendantowi Głównemu AK i wykonującą akcje bojowe na jego osobiste zlecenie. W lutym 1943 oddział wcielono do Kedywu AK, zmieniając jednocześnie jego nazwę na „Kosa 30”. Jednostka operowała zarówno w granicach Generalnego Gubernatorstwa, jak i na terytorium III Rzeszy. Przeprowadziła m.in. nieudaną próbę likwidacji Wyższego Dowódcy SS i Policji w Generalnym Gubernatorstwie Friedricha Wilhelma Krügera oraz zamachy bombowe w Berlinie i Wrocławiu. Oddział uległ rozbiciu na skutek wielkiej „wsypy” w kościele św. Aleksandra w Warszawie, kiedy to Gestapo aresztowało kilkudziesięciu żołnierzy „Kosy” zgromadzonych na ślubie kolegi (5 czerwca 1943).

Charakter i zadania oddziału[edytuj | edytuj kod]

Organizacja Specjalnych Akcji Bojowych („Osa”) została utworzona w maju 1942[1]. Od samego początku działała ona niezależnie od Związku Odwetu oraz pozostałych oddziałów dywersyjnych i likwidacyjnych odpowiedzialnych za tzw. walkę bieżącą. „Osa” stanowiła samodzielny oddział dyspozycyjny Komendanta Głównego AK, wykonujący akcje bojowe na jego bezpośrednie zlecenie[a]. Z tego względu posiadała szeroką autonomię organizacyjną oraz pozostawała szczelnie odseparowana od innych jednostek AK[1]. Głównym zadaniem „Osy” była likwidacja czołowych przedstawicieli niemieckiego aparatu okupacyjnego[1]. Zasięg działania oddziału obejmował całe Generalne Gubernatorstwo. Ponadto jedna z komórek oddziału organizowała akcje dywersyjno-sabotażowe na terytorium przedwojennych Niemiec oraz na ziemiach polskich wcielonych Rzeszy[2].

24 stycznia 1943 Komendant Główny AK – generał Stefan Rowecki „Grot” – wydał rozkaz nr 84, w którym nakazywał „uporządkowanie odcinka walki czynnej”[3]. Jednym ze skutków tego rozkazu było włączenie „Osy” do struktur Kierownictwa Dywersji AK, co nastąpiło w lutym[4] bądź marcu[3] 1943 roku. „Osa” stanowiła odtąd jeden z trzech podstawowych oddziałów dyspozycyjnych Kedywu (obok jednostek „Motor 30” i „Liga 30”). Wkrótce później zmieniła również nazwę na „Kosa 30”. Oddział zachował jednak dotychczasową strukturę, niemal niezmieniony skład osobowy oraz – co najistotniejsze – dotychczasowy duży stopień autonomii[4].

Organizacji Specjalnych Akcji Bojowych „Osa”-„Kosa” nie należy mylić z tzw. grupą „Kosy”[b] – tj. jednym z trzech oddziałów dyspozycyjnych Kedywu Okręgu Warszawskiego AK, którym dowodził porucznik Ludwik Witkowski „Kosa”[5].

Skład osobowy i struktura organizacyjna[edytuj | edytuj kod]

Organizatorem i komendantem „Osy”-„Kosy” był podpułkownik Józef Szajewski „Philips”. Funkcję I zastępcy komendanta (szefa operacyjnego) pełnił początkowo porucznik Zdzisław Pacak-Kuźmirski „Andrzej”[1], którego w późniejszym okresie zastąpił porucznik Jan Papis-Papieski „Jerzy”[c]. Funkcję II zastępcy komendanta (szefa sztabu) pełnił porucznik Mieczysław Kudelski „Wiktor” (przez cały okres istnienia oddziału)[6]. Ponadto na początku 1943 do sztabu „Osy”-„Kosy” dołączyło trzech kolejnych oficerów: podporucznik Aleksander Kunicki „Rayski” (szef komórki wywiadowczej), porucznik Ewaryst Jakubowski „Brat” (oficer techniczny, „cichociemny”) oraz N.N. porucznik „Roman” (referent Biura Studiów). Funkcję łączniczek sztabu pełniły kolejno Irena Klimesz „Bogna” oraz Aleksandra Sokalówna „Władka”[3][7]. Jako ciekawostkę można wskazać fakt, że wszyscy dowódcy zespołów i patroli bojowych w „Osie”-„Kosie” występowali pod kryptonimem „Bogusław” (patrz niżej). Prawdopodobnie symbolizował on oficerski kolektyw wykonawczy oddziału[8].

Mniej więcej do końca listopada 1942 „Osa” była podzielona organizacyjnie na dwa zespoły – warszawski i krakowski[1]. Oba pododdziały w zasadniczo niezmienionym stanie funkcjonowały również po włączeniu „Osy” w skład Kedywu. Dowódcą krakowskiego ośrodka „Kosy” (kryptonim „Kosa Kra w Gobelinie”)[d] był porucznik Edward Madej „Bolek”, „Bogusław Bolesław”. Zgodnie z relacją Aleksandra Kunickiego w krakowskiej „Kosie” służyło zaledwie sześciu żołnierzy[9]. Znacznie liczniejszy był zespół warszawski (kryptonim „Kosa Kra w Linie”)[e], którym dowodził podporucznik Jerzy Kleczkowski „Ryś”, „Bogusław Jan”. Wiosną 1943 służyło w nim ok. 20 żołnierzy – w większości podchorążych. Zespół warszawski był podzielony na trzy patrole, którymi dowodzili: podporucznik Kleczkowski, podporucznik Władysław Welwet „Miś”, „Bogusław Miś” oraz porucznik marynarki wojennej Mieczysław Uniejewski „Marynarz”, „Bogusław Marynarz”[10].

Szczególną rolę odgrywał trzeci pododdział (zespół bojowy) utworzony w grudniu 1942[f]. Nosił on kryptonim „Zagra-lin” (skrót od „Kosa Zagra w Linie”)[g], a w jego skład wchodzili żołnierze doskonale znający język niemiecki oraz stosunki panujące w Niemczech[11]. Zdaniem zespołu było prowadzenie dywersji na terytorium III Rzeszy[1][12]. Dowódcą „Zagra-linu” był porucznik Bernard Drzyzga „Jarosław”, „Bogusław Jarosław”[9].

Information icon.svg Osobny artykuł: Zagra-Lin.

Liczebność „Kosy 30” można w dużym przybliżeniu określić na podstawie zachowanych dokumentów Kedywu. Preliminarz budżetowy na II kwartał 1943 oraz zestawienie etatów za kwiecień 1943 (rubryka „Philips”-„Osa”) wskazują, iż w oddziale służyło wówczas 44 żołnierzy. Z kolei preliminarz na III kwartał 1943 podaje jako „wydatki pers. w kom. Kosa” uposażenie 51 osób, a w zestawieniu etatów za czerwiec 1943 jest już mowa o 55 żołnierzach[9]. Sześć osób zaliczano do ścisłego sztabu „Kosy” (dowódca, zastępca dowódcy, szef sztabu oraz trzech dowódców pododdziałów)[13], co oznacza, że na jednostki bojowe przypadało od 45 do 49 żołnierzy. Z tej liczby sześciu żołnierzy służyło w zespole krakowskim, a kolejnych 39-43 w „Zagra-linie” i zespole warszawskim[9].

Ważniejsze akcje[edytuj | edytuj kod]

Oddział „Osa”-„Kosa” istniał ponad rok i w tym okresie przeprowadził szereg akcji bojowych na terenach Generalnego Gubernatorstwa i III Rzeszy. Najważniejszymi z nich były (w porządku chronologicznym):

  • Zamach bombowy na stacji kolejki podziemnej Friedrichstrasse w Berlinie (13 lutego 1943). Na skutek wybuchu bomby podłożonej przez żołnierzy „Zagra-linu” zginęły 4 osoby, a 60 odniosło rany[14].
  • Zamach bombowy na peronie berlińskiej kolejki miejskiej S-Bahn (24 lutego 1943). Na skutek wybuchu bomby podłożonej przez żołnierzy „Zagra-linu” zginęło 36 osób, a 78 odniosło rany[15].
  • Zamach bombowy na Dworcu Głównym w Berlinie (10 kwietnia 1943). Na skutek wybuchu bomby podłożonej przez żołnierzy „Zagra-linu” zginęło 14 osób, a 60 odniosło rany[16].
  • Likwidacja Hugo Dietza – kierownika grupy „D” w warszawskim Arbeitsamcie (pol. Urzędzie Pracy), organizującego wywózki Polaków na roboty przymusowe do Niemiec (13 kwietnia 1943)[16].
  • Zamach na Wyższego Dowódcę SS i Policji w Generalnym Gubernatorstwie, SS-Obergruppenführera Friedricha Wilhelma Krügera (20 kwietnia 1943). Krüger przeżył zamach odnosząc jedynie niewielkie obrażenia. Akcję przeprowadzili żołnierze warszawskiego oddziału „Kosy”, których specjalnie wydelegowano w tym celu do Krakowa[17].
  • Zamach bombowy na Dworcu Głównym we Wrocławiu (23 kwietnia 1943). Podłożona przez żołnierzy „Zagra-linu” bomba wybuchła w momencie, gdy przy peronie zatrzymał się pociąg z urlopowanymi żołnierzami Wehrmachtu. Zginęły cztery osoby, a kilkanaście odniosło obrażenia[18].

Ponadto wiosną 1943 „Zagra-lin” wysadził pod Rygą pociąg z amunicją, jak również transport paszy i słomy na linii kolejowej Bydgoszcz-Gdańsk[19].

Rozbicie oddziału[edytuj | edytuj kod]

5 czerwca 1943 Gestapo wtargnęło do kościoła św. Aleksandra na placu Trzech Krzyży w Warszawie, gdzie trwała uroczystość zaślubin porucznika Mieczysława Uniejewskiego „Marynarza”, oficera „Osy”-„Kosy”, z siostrą żołnierza tego oddziału – Teofilą Suchanek. W ręce Niemców wpadło blisko 90 osób, w tym zastępca dowódcy „Kosy” – porucznik „Jerzy”, łączniczka sztabu – „Władka” oraz większość żołnierzy warszawskiego zespołu „Kosy”, którzy wbrew wszelkim zasadom konspiracji wzięli udział w uroczystości. Akcja Gestapo nie miała przypadkowego charakteru. Świadczyć może o tym chociażby fakt, iż w więzieniu na Pawiaku zamaskowany konfident pomógł Niemcom wyłuskać z grona zatrzymanych niemal wszystkie osoby związane z konspiracją[20][21]. Los aresztowanych żołnierzy „Kosy” był tragiczny – część rozstrzelano, pozostałych deportowano do obozów koncentracyjnych[22].

Po „wsypie” w kościele św. Aleksandra szef sztabu „Kosy”, porucznik Mieczysław Kudelski „Wiktor”, próbował odtworzyć oddział na bazie żołnierzy zespołu warszawskiego, którym udało się uniknąć aresztowania (ok. 7 osób). 12 lipca 1943 „Wiktor” został jednak niespodziewanie zatrzymany przez Gestapo[23]. W obliczu dekonspiracji i rozbicia oddziału dowództwo AK podjęło decyzję o rozwiązaniu „Kosy”, co nastąpiło pod koniec lipca 1943[12]. Ocalałych żołnierzy „Kosy” wcielono do oddziału dyspozycyjnego „Sęka”-„Poli”, a następnie w większości przerzucono „do lasu”. Jedynie podporucznik Aleksander Kunicki „Rayski” wraz z łączniczką „Bogną” i jednym z wywiadowców zostali przeniesieni do oddziału „Agat”, który przejął większość dotychczasowych zadań „Osy”-„Kosy”[23].

Sprawa rozbicia „Osy”-„Kosy” była po wojnie przedmiotem badań historyków oraz dochodzeń ze strony środowiska kombatanckiego. Ich celem było przede wszystkim ustalenie tożsamości konfidenta, który wydał Niemcom członków oddziału. Podejrzenia koncentrowały się przede wszystkim wokół Stanisława Jastera „Hela” – żołnierza „Kosy” wsławionego brawurową ucieczką z Auschwitz w czerwcu 1942, uczestnika wielu akcji bojowych oddziału. 12 lipca 1943 „Hel” został aresztowany razem z porucznikiem „Wiktorem”, lecz w tajemniczych okolicznościach udało mu się wydostać z rąk Gestapo. Kontrwywiad AK uznał wówczas, że jest on niemieckim konfidentem. Wyrokiem sądu podziemnego Jaster został skazany na karę śmierci i stracony (koniec lipca 1943). Głęboko przekonany o winie „Hela” był m.in. Aleksander Kunicki „Rayski”, czemu dał wyraz w swojej książce „Cichy front” (1968). Część badaczy i kombatantów uważa jednak, że Jaster padł ofiarą tragicznej pomyłki i podnosi liczne argumenty mające świadczyć o jego niewinności. Ze względu na upływ czasu oraz brak wielu kluczowych dokumentów (w tym wyroku sądu podziemnego) sprawa domniemanej zdrady „Hela” prawdopodobnie nigdy nie zostanie jednoznacznie wyjaśniona[24][25].

Uwagi

  1. Oficjalnie „Osa” stanowiła część Oddziału V Sztabu KG AK. Była to jednak podległość czysto formalna. Patrz: Tomasz Strzembosz, Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy…, op.cit., str. 57.
  2. Oddział ten od maja 1944 nosił nazwę „oddział dyspozycyjny B” – popularnie „Kolegium B”.
  3. Źródła nie są zgodne co do dokładnej daty objęcia funkcji zastępcy dowódcy „Osy”-„Kosy” przez porucznika „Jerzego”. Tomasz Strzembosz podawał, iż miało to miejsce w listopadzie 1942, Aleksander Kunicki wskazywał na luty 1943, a Jacek Wilamowski i Włodzimierz Kopczuk – 18 września 1942.
  4. „Kra” oznacza w tym wypadku, iż zespół działał na terenie Generalnego Gubernatorstwa, a „Gobelin” jest kodowym oznaczeniem Krakowa. Patrz: Tomasz Strzembosz, Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy…, op.cit., str. 211.
  5. „Kra” oznacza w tym wypadku, iż zespół działał na terenie Generalnego Gubernatorstwa, a „Lin” jest kodowym oznaczeniem Warszawy. Patrz: Tomasz Strzembosz, Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy…, op.cit., str. 211.
  6. Należy wspomnieć, iż Jacek Wilamowski i Włodzimierz Kopczyk polemizując z ustaleniami Tomasza Strzembosza twierdzili, że podział ten „wydaje się nazbyt przesadnie sformalizowany”. Ich zdaniem podział na zespoły krakowski i warszawski wykształcał się stopniowo, a szereg akcji dywersyjnych przeprowadzonych przez AK w głębi III Rzeszy poprzedził formalne utworzenie „Zagra-linu”. Patrz: Jacek Wilamowski i Włodzimierz Kopczyk, Tajemnicze wsypy…, op.cit., str. 169.
  7. „Zagra” był skrótem od „zagraniczny”, a „Lin” był kodowym oznaczeniem Warszawy. Patrz: Tomasz Strzembosz, Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy…, op.cit., str. 210.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Tomasz Strzembosz: Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1944. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 57. ISBN 83-01-04203-6.
  2. Aleksander Kunicki: Cichy front. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1969, s. 29-30.
  3. 3,0 3,1 3,2 Jacek Wilamowski, Włodzimierz Kopczuk: Tajemnicze wsypy. Polsko-niemiecka wojna na tajnym froncie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1990, s. 170. ISBN 83-202-0856-4.
  4. 4,0 4,1 Tomasz Strzembosz: Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy... op.cit., s. 208.
  5. Henryk Witkowski: Kedyw Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej w latach 1943-1944. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1985, s. 74. ISBN 83-202-0217-5.
  6. Tomasz Strzembosz: Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy... op.cit., s. 58.
  7. Tomasz Strzembosz: Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy... op.cit., s. 210.
  8. Jacek Wilamowski, Włodzimierz Kopczuk: Tajemnicze wsypy... op.cit., s. 169-170.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Tomasz Strzembosz: Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy... op.cit., s. 211.
  10. Tomasz Strzembosz: Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy... op.cit., s. 212.
  11. Aleksander Kunicki: Cichy front. op.cit., s. 32.
  12. 12,0 12,1 Aleksander Kunicki: Cichy front. op.cit., s. 30.
  13. Jacek Wilamowski, Włodzimierz Kopczuk: Tajemnicze wsypy... op.cit., s. 171.
  14. Aleksander Kunicki: Cichy front. op.cit., s. 32-33.
  15. Jacek Wilamowski, Włodzimierz Kopczuk: Tajemnicze wsypy... op.cit., s. 172.
  16. 16,0 16,1 Jacek Wilamowski, Włodzimierz Kopczuk: Tajemnicze wsypy... op.cit., s. 174.
  17. Jacek Wilamowski, Włodzimierz Kopczuk: Tajemnicze wsypy... op.cit., s. 174-175.
  18. Jacek Wilamowski, Włodzimierz Kopczuk: Tajemnicze wsypy... op.cit., s. 175.
  19. Aleksander Kunicki: Cichy front. op.cit., s. 35.
  20. Jacek Wilamowski, Włodzimierz Kopczuk: Tajemnicze wsypy... op.cit., s. 176-178.
  21. Aleksander Kunicki: Cichy front. op.cit., s. 57-60.
  22. Jacek Wilamowski, Włodzimierz Kopczuk: Tajemnicze wsypy... op.cit., s. 179-180.
  23. 23,0 23,1 Tomasz Strzembosz: Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy... op.cit., s. 213.
  24. Jacek Wilamowski, Włodzimierz Kopczuk: Tajemnicze wsypy... op.cit., s. 180.
  25. Piotr Płatek. Obrona „Hela”. „Duży Format”, 10 marca 2011. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Aleksander Kunicki: Cichy front. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1969.
  • Piotr Płatek. Obrona „Hela”. „Duży Format”, 10 marca 2011. 
  • Tomasz Strzembosz: Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1944. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983. ISBN 83-01-04203-6.
  • Jacek Wilamowski, Włodzimierz Kopczuk: Tajemnicze wsypy. Polsko-niemiecka wojna na tajnym froncie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1990. ISBN 83-202-0856-4.
  • Henryk Witkowski: Kedyw Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej w latach 1943-1944. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1985. ISBN 83-202-0217-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]