Orlik pospolity

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Orlik pospolity
Aquilegia vulgaris - Harilik kurekell.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd jaskrowce
Rodzina jaskrowate
Rodzaj orlik
Gatunek orlik pospolity
Nazwa systematyczna
Aquilegia vulgaris L.
Sp. pl. 1:533. 1753
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Orlik pospolity (Aquilegia vulgaris L.) – gatunek rośliny z rodziny jaskrowatych. Pochodzi z Europy i z Afryki Północnej[2]. Występuje również w stanie dzikim w Polsce, jest niezbyt pospolity[3]. Rośnie na rozproszonych stanowiskach zarówno na niżu, jak i w górach, najwyżej sięga w Tatrach[4]. Pochodzi też od niego wiele mieszańców uprawianych jako rośliny ozdobne[2].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Zwykle rozgałęziona, osiąga wysokość do 1 m, przy czym najczęściej od 30 do 60 cm. Owłosiona, czasem gruczołowato, o skąpym ulistnieniu. Pod ziemią roślina posiada krótkie i grube kłącze.
Liście
Podwójnie trójsieczne, odziomkowe na długich ogonkach lub trójwrębne, brzegiem karbowane, od spodu sinawe. Liście łodygowe mniejsze, o krótkich ogonkach, słabo wcinane[4].
Kwiaty
Fioletowe (bardzo rzadko w naturze białe lub różowe – oddzielne podgatunki), osadzone są na długich szypułkach, z właściwą dla orlików hakowato zagiętą ostrogą. Okwiat złożony z pięciu części bezostrogowych i pięciu zaopatrzonych w ostrogi. Części kielicha długości do 2,5 cm, szybko opadają. Płatki korony długości do 3 cm. Wewnątrz kwiatu 5–6 owłosionych słupków i liczne, również owłosione pręciki.
Owoc
Mający długość ok. 3 cm mieszek z dzióbkiem, zawierający czarne i lśniące nasiona.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Trzmiel podczas zapylania kwiatu orlika pospolitego

Bylina, hemikryptofit. Kwitnie między majem a lipcem. Kwiaty zapylane są przeważnie przez trzmiele[4]. Cała roślina jest lekko trująca. Przy doustnym spożyciu powoduje odurzenie, omdlenia, zwężenie źrenic, biegunkę i trudności w oddychaniu[5].

Siedliskiem są widne lasy liściaste i niezbyt wilgotne zarośla. Dobrze czuje się na glebach żyznych. Lubi stanowiska półcieniste lub słoneczne[5].

Systematyka, zmienność i nomenklatura[edytuj | edytuj kod]

Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od łacińskiego słowa aquila – orzeł, ponieważ ostroga orlika przypomina szpon orła.

Gatunek wykazujący dużą zmienność, niektóre opracowania wyróżniają liczne podgatunki[2]:

  • Aquilegia vulgaris L. subsp. vulgaris – podgatunek typowy,
  • Aquilegia vulgaris L. subsp. ballii (Litard. & Maire) Dobignard,
  • Aquilegia vulgaris L. subsp. cossoniana (Maire & Sennen) Dobignard,
  • Aquilegia vulgaris L. subsp. dichroa (Freyn) T. E. Díaz,
  • Aquilegia vulgaris L. subsp. hispanica (Willk.) Heywood,
  • Aquilegia vulgaris L. subsp. nevadensis (Boiss. & Reut.) T. E. Díaz,
  • Aquilegia vulgaris L. subsp. paui (Font Quer) O. Bolòs & Vigo.

Wyhodowano szereg odmian uprawnych, m.in.[6][7][8]:

  • 'Black Barlow' – kwiaty pełne, zwisające, o bardzo ciemnej śliwkowej barwie, prawie czarnej. Roślina dorasta do 80 cm wysokości.
  • 'Blue Barlow' – kwiaty pełne, zwisające, o barwie niebieskofioletowej. Roślina dorasta do 80 cm wysokości.
  • 'Nivea' – kwiaty białe. Roślina dorasta do 80 cm wysokości.
  • 'White Barlow' – kwiaty pełne, zwisające, o barwie białej. Roślina dorasta do 80 cm wysokości.
  • 'William Guiness' – kwiaty dwubarwne (kielich blado bordowofioletowy, płatki korony białe z bordowofioletowymi ostrogami). Roślina dorasta do 75 cm wysokości.
  • 'Winky Blue White' – kwiaty są niebieskie z białymi brzegami, osadzone na wyprostowanych szypułkach. Roślina dorasta do 45 cm wysokości.
  • 'Winky Red White' – kwiaty są różowoczerwone z białymi brzegami, osadzone na wyprostowanych szypułkach. Roślina dorasta do 45 cm wysokości.

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Od 2014 roku roślina jest objęta w Polsce częściową ochroną gatunkową[9]. W latach 1957–2014 znajdowała się pod ochroną ścisłą[10]. Z powodu swoich ładnych kwiatów bywa zrywany i przesadzany do ogródków przydomowych. Wiele jego stanowisk znajduje się w parkach narodowych, gdzie są dobrze chronione[4].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Odmiana 'Winky Red White Double' o pełnych kwiatach
  • Roślina ozdobna – świetnie nadaje się na kwiat cięty czy bylinę rabatową. W ogrodach rzadko jednak uprawia się typową formę gatunku, zazwyczaj uprawiane są jego kultywary i mieszańce o kwiatach w kolorze białym, różowym, karmazynowym, purpurowym[11]
  • Roślina lecznicza: Ziele orlika – Herba Aquilegiae zawiera alkaloidy (magnoflorynę) oraz kumarynę i glikozyd nitrylowy. Dawniej był wykorzystywany w lecznictwie ludowym, obecnie tylko w homeopatii.
  • Orlik jest naturalnym repelentem – skutecznie odstrasza ślimaki od obgryzania roślin rosnących w jego sąsiedztwie.
  • Kiedyś robiono z tej rośliny płyn ściągający.

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Uprawiany jest głównie ze względu na ładne kwiaty. Po przekwitnięciu staje się nieozdobny, dlatego też sadzi się go zazwyczaj w towarzystwie innych roślin. Jest łatwy w uprawie, całkowicie mrozoodporny. Najlepiej rośnie na lekkiej, przepuszczalnej i próchnicznej glebie i na stanowisku słonecznym[11]. Rozmnaża się go przez podział kępy lub z nasion wysiewanych jesienią lub wiosną[11]. W celu otrzymania osobników o tych samych cechach co odmiana, roślinę należy rozmnażać przez podział rozrośniętych kęp.

Obecność w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Według mowy kwiatów orlik oznacza odmienne nastroje.

Przypisy

  1. P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-07].
  2. 2,0 2,1 2,2 [hhttp://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?3767 Aquilegia vulgaris L.]. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2014-11-14].
  3. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 303. ISBN 978-83-7073-444-2.
  5. 5,0 5,1 Burkhard Bohne, Peter Dietze: Rośliny trujące: 170 gatunków roślin ozdobnych i dziko rosnących. Warszawa: Bellona, Spółka Akcyjna, 2008. ISBN 978-83-11-11088-5.
  6. Jacek Marcinkowski: Wyniki wyszukiwania: Aquilegia vulgaris. W: O Roślinach [on-line]. Związek Szkółkarzy Polskich. [dostęp 2014-11-15].
  7. Aquilegia vulgaris 'William-Guiness' (ang.). W: Plants [on-line]. The Royal Horticultural Society 2014. [dostęp 2014-11-15].
  8. Aquilegia vulgaris 'Nivea' (ang.). W: Plants [on-line]. The Royal Horticultural Society 2014. [dostęp 2014-11-15].
  9. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz. U. z 2014 r. Nr 0, poz. 1409).
  10. Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 28 lutego 1957 r. w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin (Dz. U. z 1957 r. Nr 15, poz. 78).
  11. 11,0 11,1 11,2 Praca zbiorowa: Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 978-3-8331-1916-3.