Pantomogram

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Ortopantomogram)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ortopantomogram, pełne uzębienie stałe
Ortopantomogram, uzębienie mieszane

Pantomogram, rtg (zdjęcie) pantomograficzne (panorama + tomogram) – zdjęcie rentgenowskie struktur zakrzywionych szczęki i żuchwy[1], do wykonania którego używany jest pantomograf. Często nazywane potocznie zdjęciem panoramicznym.

Ortopantomogram (skrót OPG) to pantomogram wykonany w technice ortoradialnej, tzn. promień padający na kliszę przechodzi przez każdy ząb prostopadle do krzywizny wyrostka zębodołowego w tym miejscu.

Istnieją trzy metody wykonania zdjęcia pantomograficznego[2]:

  1. metoda wewnątrzustna, radiografia tradycyjna,
  2. metoda zewnątrzustna, radiografia tradycyjna,
  3. metoda zewnątrzustna, radiografia cyfrowa.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Schemat pantomografu zewnątrzustnego dra H. Numaty

Pierwsze pantomogramy wewnątrzustne wykonano w latach 40. XX wieku – w 1943 Niemiec Horst Beger otrzymał patent na tę metodę a niezależnie od niego metodę tę opracował w 1946 Szwajcar Walter Ott[2].

Pierwsze eksperymenty z pantomogramami zewnątrzustnymi wykonywano w latach 30. XX wieku. W 1934 dr H. Numata umieścił zakrzywiony film wewnątrz ust pacjenta między zębami a językiem, zaś lampa poruszała się, podobnie jak dzisiaj, wokół głowy pacjenta[3].

W 1948 dr Yrjö Veli Paatero opracował metodę stosowaną do dziś, tj. z lampą i kliszą ustawionymi zewnątrzustnie i obracającymi się razem wokół głowy pacjenta[2][3].

W latach 60. wprowadzono na rynek pierwszy pantomograf (Panorex firmy S. S. White and Company)[3].

Do polskich pionierów pantomografii zalicza się radiologa Ernesta Matuszka[4].

Wykonanie[edytuj | edytuj kod]

Wykonanie pantomogramu zewnątrzustnego metodą tradycyjną

Wykonanie pantomogramu jest bezbolesne i trwa około kilkunastu do dwudziestu sekund[2].

Pantomogram wewnątrzustny[edytuj | edytuj kod]

Metoda rzadko stosowana. Przez niektórych nazywana jedynie rtg panoramicznym dla odróżnienia od pantomogramów zewnątrzustnych. Lampę rentgenowską umieszcza się wewnątrz jamy ustnej pacjenta. Zdjęcia łuków górnego i dolnego wykonuje się oddzielnie. Pacjent przytrzymuje zakrzywioną kliszę, która przylega do twarzy odpowiednio w okolicy nosa lub bródki (w zależności od badanego łuku zębowego)[4]. Możliwe jest również zdjęcie lewych lub prawych połówek obu łuków naraz[5].

Pantomogram zewnątrzustny[edytuj | edytuj kod]

Badanie wykonuje się zwykle w pozycji stojącej i w bezruchu. Pacjent powinien być zabezpieczony fartuchem ochronnym. Kręgosłup szyjny powinien być wyprostowany, płaszczyzna Campera ustawiona w poziomie, płaszczyzna pośrodkowa w pionie. Zwykle pacjent zagryza ustnik między siekaczami, aby rozklinować zęby i zapobiec nakładaniu się zębów górnych i dolnych na zdjęciu (to wyklucza pantomogram z diagnostyki chorób SSŻ).

Głowica aparatu rtg znajduje się po jednej stronie głowy pacjenta, film – po drugiej. Oba zataczają łuk (w nowoczesnych aparatach zbliżony do krzywizny łuków zębowych, zwykle eliptyczny) wokół unieruchomionej głowy pacjenta[1], w tę samą stronę względem wskazówek zegara. W tym czasie lampa rtg wysyła wąską (ok. 8°) wiązkę rtg, a klisza przesuwa się tak, że w czasie ekspozycji naświetlane są kolejne jej części.

Dawka promieniowania w tej metodzie wynosi ok. 20–30 µSv[6][7], co stanowi ok. 3 dni promieniowania tła (roczna dawka naturalna promieniowania tła ≈ 2,7 mSv).

Pantomogram cyfrowy[edytuj | edytuj kod]

Wraz z rozwojem technologii klisza została zastąpiona czujnikiem CCD a obraz jest wyświetlany na ekranie monitora i może być przechowywany w postaci cyfrowej. Istnieją programy komputerowe obsługujące pantomografy cyfrowe, które umożliwiają cyfrową obróbkę zdjęć rtg, takie jak wyostrzanie obrazu, negatyw-pozytyw, badanie gęstości, barwienie kolorem, kalibracja, histogram i tomosynteza.

Pantomografy cyfrowe emitują bardzo niską dawkę promieniowania – ok. 5–20 µSv, o wiele bezpieczniejszą w porównaniu z tradycyjną radiografią (mniejszą nawet o 70% od pantomogramów tradycyjnych[1]).

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Wyrzynające się ósemki, lekkie zaburzenie linii symetrii

Jest to zdjęcie przeglądowe przedstawiające ogólny stan wszystkich zębów, zawiązków zębów oraz struktur je otaczających takich jak kości szczęki i żuchwy, stawy skroniowo-żuchwowe i częściowo zatoki szczękowe, jest również pomocne w ocenie wad rozwojowych[1], urazach i nowotworach.

Za pomocą pantomogramu można wykryć wiele nieprawidłowości, jak np. próchnica, zmiany okołowierzchołkowe, zęby zatrzymane, dodatkowe i nadliczbowe, zęby nieprawidłowo przeleczone kanałowo. Ze względu jednak na ogólny obraz czasami wymagane jest wykonanie dodatkowo dokładniejszego zdjęcia zębowego podejrzanej okolicy. Pantomogram daje również pogląd na stan kośćca w przypadku planowania zabiegu wszczepiania implantów zębowych – jednak w tym wypadku najczęściej korzysta się z tomografii komputerowej.

Dawka emitowana podczas badania jest w przybliżeniu równa 3–5 typowym zdjęciom przylegającym przy czym przedstawia 3-krotnie większy obszar niż 14 zdjęć przylegających wymaganych, aby pokryć oba łuki zębowe[1].

Pantomogram powinien być wykonywany okresowo w celu kontroli stanu wyżej wymienionych elementów narządu żucia a szczególnie w profilaktyce próchnicy, okres ten jest uzależniony indywidualnie od stanu zdrowia, wieku, podatności tkanek na próchnicę, ryzyka chorób i jakichkolwiek oznak chorób[8][9][10].

Wady[edytuj | edytuj kod]

Pantomogram nie odzwierciedla rzeczywistych rozmiarów obrazowanych tkanek – szczęki i trzon żuchwy są wydłużone a gałęzie żuchwy – skrócone[1], a obraz jest średnio powiększony o 15%.

Pantomogram jest zdjęciem warstwowym[11], co powoduje, że niektóre struktury (np. kanał żuchwy) mogą nie być uwidocznione na zdjęciu, jeśli nie znajdowały się w okolicy warstwy badanej przez pantomograf. Przykładem może być zatoka szczękowa, której zachyłek zębodołowy widać na zdjęciu, a nie przebieg całego jej dna. Wady tej nie posiadają zdjęcia sumacyjne i tomografia komputerowa.

Z drugiej strony na zdjęciu nakładają się struktury, np. kręgosłup szyjny nakłada się w okolicy siekaczy oraz powierzchnie styczne zębów nakładają się na siebie, szczególnie w odcinkach bocznych[11][2].

Zdjęcia wykonane metodą wewnątrzustną są bardziej zdeformowane od zewnątrzustnych i więcej struktur się nakłada[5].

Poza tym niektórzy chorzy nie są w stanie utrzymać pozycji stojącej podczas badania.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Irena Karłowska: Zarys współczesnej ortodoncji. Podręcznik dla studentów i lekarzy stomatologów. Wyd. 1. Warszawa: PZWL, 2008, s. 163. ISBN 978-83-200-3687-9.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Durgesh N. Bailoor (red.), K.S. Nagesh (red.): Fundamentals of Oral Medicine and Radiology. New Delhi: Jaypee Brothers Medical Publishers, 2005, s. 312-319.
  3. 3,0 3,1 3,2 Freny R. Karjodkar: Textbook of Dental and Maxillofacial Radiology. New Delhi: Jaypee Brothers Medical Publishers, 2006, s. 9. ISBN 8180618544.
  4. 4,0 4,1 Florentyna Łabiszewska-Jaruzelska: Ortodoncja: zasady i praktyka. Warszawa: PZWL, 1977, s. 92-95.
  5. 5,0 5,1 SD. Bianchi, M. Bonifacino, M. Serrallonga. [Panoramic radiography using an intraoral tube. Method, anatomy, radiography and dosimetry]. „Minerva Stomatol”. 47 (4), s. 169-81, Apr 1998. PMID 9617129. 
  6. Dental panorama x-ray dose (ang.). [dostęp 2012-12-31].
  7. Concept of radiation and radiation dose (ang.). [dostęp 2012-12-31].
  8. Dental Source – Dental Health Care Plans: Schedule of Benefits – Plan E (ang.). [dostęp 2012-12-31].
  9. Wypowiedź Amerykańskiego Towarzystwa Stomatologicznego na stronie „What should I know before I have dental X-rays?” – Sharecare (ang.). [dostęp 2012-12-31].
  10. Dental X-Rays (ang.). [dostęp 2012-12-31].
  11. 11,0 11,1 B. Kahl-Nieke: Wprowadzenie do ortodoncji. Wrocław: Urban & Partner, 1999, s. 104. ISBN 83-85842-94-2.


Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.