Orzesznica wyniosła

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bertolecja
Pokrój bertolecji
Pokrój bertolecji
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad astrowych
Rząd wrzosowce
Rodzina czaszniowate
Rodzaj orzesznica
Gatunek orzesznica wyniosła
Nazwa systematyczna
Bertholletia excelsa Humb. et Bonpl.
Pl. aequinoct. 1:122-127, t. 36. 1807
Kategoria zagrożenia
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Budowa owocu i nasion

Orzesznica wyniosła, orzesznica brazylijska, bertolecja (Bertholletia excelsa) – gatunek drzewa z rodziny czaszniowatych. W stanie dzikim występuje w tropikalnych lasach górnego dorzecza Amazonki: przede wszystkim w Boliwii (która jest największym eksporterem owoców orzesznicy), w zachodnich i północnych stanach Brazylii i w Peru. Nieliczne stanowiska można spotkać również w Kolumbii, Gujanie, Gujanie Francuskiej, Surinamie i Wenezueli[2].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Potężne, do 50 m wysokości drzewo wiecznie zielone.
Liście
Naprzeciwległe, długości do 60 cm i szerokości 15 cm, błyszczące, skórzaste, całobrzegie.
Kwiaty
Duże, kremowe, wydzielające nieprzyjemny zapach, zebrane w grona na szczycie pędów. Mają 6-płatkową koronę, liczne, zrośnięte w dole pręciki i 1 słupek.
Owoc
Kulista lub wydłużona torebka o masie 1–2 kg, okryta brązową, zdrewniałą owocnią zawierająca 18–24 nasion podobnych z kształtu do segmentów pomarańczy. Same trójkanciaste nasiona są pokryte cienką, twardą, zdrewniałą łupiną.
Świeżo rozcięty owoc
Kwiat zapylany przez trzmiela

Zagrożenie[edytuj | edytuj kod]

Obecnie gatunek zagrożony z powodu degradacji jego środowiska naturalnego oraz intensywnej eksploatacji przez człowieka. Pojedyncze drzewa rosną długo, co połączone z intensywnym zbiorem owoców utrudnia regenerację populacji w stanie dzikim. Także uprawa w plantacjach nie przyniosła jak do tej pory znaczących rezultatów. Efektem jest zmniejszenie się produkcji orzechów brazylijskich: tylko między rokiem 1970 a 1980 ich eksport spadł o ponad połowę. Mimo to wciąż większość dostępnych orzechów na rynku pochodzi z dziko rosnących drzew[2].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Bertolecja nie nadaje się do uprawy. Owoce zbiera się z drzew dziko rosnących w puszczy. Jedno drzewo może dać do 450 kg owoców w ciągu roku.
  • Jadalne nasiona znane pod nazwą orzechów brazylijskich należą do najcenniejszych orzechów świata. Zawierają do 50% tłuszczu. Otrzymuje się z nich olej używany nie tylko do celów spożywczych, ale również jako smar i do produkcji mydła.
  • Czerwonobrunatne drewno jest równie cenne, używane w meblarstwie i budownictwie.
  • Kora dostarcza garbników.
  • Olej z orzechów brazylijskich jest ceniony w przemyśle perfumeryjnym. Jest również najlepszym olejem do oliwienia zegarków.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Orzechy brazylijskie kumulują bar i rad osiągając ich stężenia sięgające 0,3%, co tysiąckrotnie przekracza stężenia spotykane w innych produktach żywnościowych. Aktywność orzeszków sięga 0,1–6,6 pCi/g[3].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-04].
  2. 2,0 2,1 IUCN Red List (ang.). W: Bertholletia excelsa [on-line]. [dostęp 2013-10-18].
  3. Brazil Nuts (ang.). Oak Ridge Associated Universities. [dostęp 2010-02-25].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.