Orzysz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia hasła Orzysz.
Orzysz
Centrum handlowe, ul. Rynek
Centrum handlowe, ul. Rynek
Herb Flaga
Herb Orzysza Flaga Orzysza
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat piski
Gmina Orzysz
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1725
Burmistrz Tomasz Jakub Sulima
Powierzchnia 8,17 km²
Wysokość 126 m n.p.m.
Populacja (30.06.2012)
• liczba ludności
• gęstość

5 878
719,46 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 87
Kod pocztowy 12-250
Tablice rejestracyjne NPI
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Orzysz
Orzysz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Orzysz
Orzysz
Ziemia 53°48′36,95″N 21°56′50,27″E/53,810264 21,947297Na mapach: 53°48′36,95″N 21°56′50,27″E/53,810264 21,947297
TERC
(TERYT)
2816024
SIMC 0977806
Urząd miejski
ul. Giżycka 15
12-250 Orzysz
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
BIP

Orzysz (niem. Arys[1], prus. Aris) – miasto w Polsce, położone w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, nad rzeką Orzyszą, między jeziorami Sajno i Orzysz. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Orzysz. W latach 1975–1998 miasto należało administracyjnie do województwa suwalskiego.

Według danych z 30 czerwca 2012 miasto liczyło 5878 mieszkańców[2].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

12 listopada 1946 r. nadano miejscowości polską nazwę Orzysz[1]; jest to spolszczona nazwa niemiecka.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Budynek Urzędu Miasta i Gminy
Ośrodek Zdrowia

Historia miejscowości sięga XV wieku. Przywilej lokacyjny ustanowił Konrad von Erlichshausen – 2 marca 1443 nakazał ulokować nad jeziorem Aris osadę o nazwie Neudorf (pol. Nowa Wieś). Nazwa ta nie przyjmuje się. Na początku XVI wieku w dokumentach krzyżackich występuje jako Aris, później Arys. Miejscowość rozbudowuje się wzdłuż szlaku handlowego, przyjmując formę ulicówki. Prawa miejskie uzyskuje w 1725 z rąk króla Fryderyka Wilhelma I Pruskiego. Od 1753 stacjonują tu wojska. W 1890 w okolicach miasta powstaje poligon wojskowy, znany jako poligon Orzysz. Od 1895 Orzysz posiada status miasta garnizonowego. Powstanie i rozbudowa poligonu oraz związane z tym inwestycje wojskowe (budowa dużych koszar)przyczyniają się do rozwoju handlu i usług a tym samym do rozwoju miasta. Sprzyja temu uruchomienie, na początku XX w., połączeń kolejowych – w 1908 z Piszem i Giżyckiem, w 1911 z Mrągowem i Ełkiem. W czasie I wojny światowej miasto okupowane jest przez Rosjan (listopad 1914 – luty 1915). W Orzyszu w 1940 umiera poeta mazurski Michał Kajka, urodzony w miejscowości Ogródek (ok. 15 km od Orzysza). W 1945 miasto, częściowo zniszczone, zostaje włączone do Polski.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Zabytki wpisane do rejestru zabytków[3]:

  • Układ urbanistyczny - część miasta, XV-XVIII wiek, nr rej.: 1246 z 14.06.1968 roku oraz 76 z 15.03.1980 roku.
  • Kościół pw. Matki Boskiej Szkaplerznej[4], nr rej.: 1151 z 10.05.1968 roku oraz A-899 z 2.01.1992 roku – wzniesiony w 1530 roku, później przebudowany. Świątynia o niskim korpusie przykrytym dwuspadowym dachem ma niewielką wieżę, ozdobioną półkolistymi podwójnymi blendami. Wewnątrz jest współczesne wyposażenie. Ołtarz z 1948 roku.
  • Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa[5], – eklektyczny budynek z 1913 roku o wiejskim charakterze, położony przy ulicy Ełckiej. Dekoracje na fasadzie, w środku na belkowym stropie malowidła przedstawiające anioły, sceny z życia Jezusa oraz symbole chrześcijańskie.
  • Cmentarz wojskowy oraz wojenny z okresu I wojny światowej[6], nr rej.: A-814 z 27.06.1991 roku. Odrestaurowany w latach 1992-1993. Położony przy drodze krajowej 16 Orzysz - Ełk pomiędzy cmentarzami komunalnymi, za Domem Pogrzebowym. Składa się z dwóch części: niemieckiej i alianckiej[7].
  • Cmentarz ewangelicki przy ul. 1-go Maja[8], nr rej.: A-813 z 27.06.1991 roku. Najstarszy zachowany nagrobek: August Kleinschmidt †1911. Na cmentarzu znajduje się kwatera wojenna z okresu I wojny światowej. Według zachowanych inskrypcji pochowana w niej jest cywilna ofiara wojny z Orzysza, pracownik Hella †1914[7].
  • dom, ul. Ełcka 22[9], koniec XVIII wieku, nr rej.: 1152 z 10.05.1968 roku. Obecnie cerkiew św. Jerzego.
  • dom, ul. Ełcka 24, koniec XVIII wieku, nr rej.: 1153 z 10.05.1968 roku.
  • dom, ul. Ełcka 25[10], 2 połowa XIX wieku, nr rej.: A-1024 z 07.08.1995 roku.
  • dom, ul. Ełcka 27[11], koniec XVIII wieku, nr rej.: A-1065 z 25.05.1998 roku.
  • dom, ul. Wojska Polskiego 64[12], z 1911 roku, nr rej.: A-1060 z 12.11.1996 roku.

Garnizon Orzysz[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Garnizon Orzysz.

W Orzyszu wojsko stacjonuje od 1753 czasowo, a po rozpoczęciu budowy koszar i utworzeniu w 1895 garnizonu – na stałe. Stacjonowały tu jednostki wojskowe armii niemieckiej a po 1945 jednostki Wojska Polskiego.

W ostatnich latach stacjonowały tu m.in.:

Obecnie stacjonują tu:

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościoły Orzysza
Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa
Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa

Znani mieszkańcy[edytuj | edytuj kod]

  • 19 września 1912 urodził się Kurt Sanderling, dyrygent niemiecki pochodzenia żydowskiego. W latach 1935–1960 przebywał na emigracji w Związku Radzieckim, od 1960 r. w Berlinie Wschodnim. Zmarł 18 września 2011 w Berlinie.
  • Urodził się i spędził dzieciństwo wirtuoz skrzypiec Mariusz Patyra.
  • Urodził się poeta, historyk literatury, krytyk literacki, profesor nauk humanistycznych Zbigniew Chojnowski.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Orzysz leży na przecięciu dróg krajowych:

Miasto nie posiada obwodnicy, ruch tranzytowy odbywa się głównymi ulicami miasta. Planuje się budowę obwodnicy miasta w ciągu drogi krajowej nr 16 (S16).

Orzysz położony jest przy linii kolejowej Olsztyn – Ełk. Znajduje się tu stacja kolejowa Orzysz. Od września 2009 ruch pasażerski na tej linii jest zawieszony. Zmodernizowana, zarówno linia jak i infrastruktura kolejowa (rampy), służy obecnie głównie potrzebom wojska (ćwiczenia wojsk na pobliskim poligonie).

Komunikację autobusową (lokalną) zapewniają przedsiębiorstwa PKS Pisz oraz Przewozy Pasażerskie Arkadiusz Gietek. Kursy autobusowe dalekobieżne realizują inne oddziały PKS. Orzysz posiada bezpośrednie połączenia autobusowe z Olsztynem, Ełkiem, Giżyckiem, Piszem, Węgorzewem, Łomżą, Białymstokiem, Warszawą i Lublinem (w sezonie letnim – z Hrubieszowem i Chełmem).

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]