Otok (ubranie)

Otok – dolna, zewnętrzna, część czapki, z baraniego futra, czarnej, lakierowanej skóry, sukna, aksamitu lub bawełnianej taśmy.

Od 1919 na otokach polskich czapek wojskowych (czapek garnizonowych lub rogatywek) umieszczane są oznaki stopni, a u marynarzy, na dodatkowo zakładanych wstążkach - nazwy okrętów lub nazwa Marynarka Wojenna. Kolory otoków na polskich czapkach wojskowych odpowiadają barwą broni i służb.

rogatywka mł. chorążego artylerii, z zielonym otokiem

rogatywka pułkownika lekarza, z wiśniowym otokiem

czapka marynarza, z czarnym otokiem i napisem

czapka garnizonowa oficera policji, z niebieskim otokiem

wstążka otoku zdjęta z czapki oficera wojsk lądowych LWP

24 marca 1927 Minister Spraw Wojskowych wprowadził w pułkach strzelców konnych barwne otoki na czapkach oficerów i szeregowych:

• pułki strzelców konnych 1, 2, 3 i 4 otrzymały otoki amarantowe,
• pułki strzelców konnych 5, 6, 7 i 8 otrzymały otoki białe,
• pułki strzelców konnych 9 i 10 otrzymały otoki żółte .

W Polsce kolor otoku na czapce lub rogatywce wyjściowej wskazuje na rodzaj formacji zmilitaryzowanej, do której należy osoba nosząca czapkę, m.in.:

• w wojskach lądowych
  • granatowy – żołnierze jednostek zmechanizowanych i zmotoryzowanych oraz jednostek zabezpieczenia materiałowego, żołnierze korpusu sprawiedliwości a także Batalionu Reprezentacyjnego Wojska Polskiego; kolor ten nawiązuje do barwy granatowego munduru piechoty od XVIII wieku;
  • pomarańczowy – żołnierze jednostek dziedziczących tradycje wojsk pancernych, samochodowych oraz rozpoznawczych; kolor ten nawiązuje do barwy korpusów tych wojsk obowiązujących do roku 1951;
  • ciemnozielony – żołnierze artylerii i wojsk rakietowych oraz jednostek obrony przeciwlotniczej; kolor ten nawiązuje do barwy mundurów artylerii od XVII wieku i otoków artylerzystów do roku 1951;
  • czarny – żołnierze jednostek wojsk inżynieryjnych, przeciwchemicznych i zabezpieczenia technicznego oraz służb kartograficznych, a także słuchaczy Wojskowej Akademii Technicznej; kolor ten nawiązuje do barw wyłogów i wypustek na mundurach wojsk inżynieryjnych od XVIII wieku;
  • niebieski (chabrowy) – żołnierze jednostek radiotechnicznych i łączności oraz jednostek dowodzenia; kolor ten nawiązuje do barw wypustek na mundurach noszonych przez żołnierzy łączności po roku 1919;
  • ciemnoczerwony (wiśniowy) – lekarze i żołnierze jednostek medycznych, słuchacze Wojskowej Akademii Medycznej; kolor ten nawiązuje do barwy otoków służby medycznej do roku 1951;
  • jasnoczerwony (szkarłatny) – żołnierze Żandarmerii Wojskowej; kolor ten nawiązuje do barwy wypustek i otoków żandarmerii do roku 1939;
  • fioletowy – kapelani wojskowi; kolor ten nawiązuje do barwy wypustek służby duszpasterskiej do roku 1951;
  • żółty – żołnierze sztabu 1 Warszawskiej Dywizji Zmechanizowanej im. Tadeusza Kościuszki i 1 Warszawskiej Brygady Pancernej im. Tadeusza Kościuszki;

• w Marynarce Wojennej
  • czarny (na czapce garnizonowej oficerów marynarki);
  • czarny ze złotym napisem "MARYNARKA WOJENNA" lub z napisem wskazującym nazwę okrętu, np. "ORP SĘP" (na czapce marynarza);
• w Siłach Powietrznych
  • czarny (na czapce garnizonowej);
• inne służby
  • zielony – Straż Graniczna;
  • granatowy – Biuro Ochrony Rządu, Służba Więzienna, Straż Ochrony Kolei;
  • czarny – Straż Marszałkowska;
  • niebieski – Policja, Straż Pożarna, Straż Przemysłowa.

Na otoku czapki lub rogatywki, z przodu pośrodku, w polskich formacjach zmilitaryzowanych (oprócz marynarki) zazwyczaj umieszcza się oznaczenie, jaki stopień w hierarchii zajmuje posiadacz czapki (tj. oznaczenie stopnia wojskowego, policyjnego).

Otoki na czapkach funkcjonariuszy Straży Miejskiej wielu miast w Polsce nie mają jednolitego koloru, tylko wzór złoto-granatowej szachownicy.

W czasach PRL, w Ludowym Wojsku Polskim pomiędzy 1951 a 1991, kolory otoków były odmienne niż w Wojsku Polskim III RP, m.in.:

• formacje wojsk lądowych (zmechanizowane, pancerne, artyleria i większość pozostałych) miały otoki beżowozielone;
• żołnierze Wojskowej Służby Wewnętrznej nosili czapki z otokiem białym;
• żołnierze jednostek wojskowych podległych Ministerstwu Spraw Wewnętrznych nosili czapki z otokiem granatowym
• funkcjonariusze Wojsk Ochrony Pogranicza nosili czapki z otokiem ciemnozielonym.

Marynarze i żołnierze sił powietrznych nosili tak jak dziś otoki czarne, żołnierze kompanii honorowej LWP nosili czapki z otokiem granatowym tak jak dzisiejsi żołnierze Batalionu Reprezentacyjnego, a milicjanci mieli, tak jak dzisiejsi policjanci, otoki niebieskie. Funkcjonariusze PRL-owskiej Straży Przemysłowej nosili mundury, których czapki miały otok beżowozielony (jak u żołnierzy wojsk lądowych).

Źródła, bibliografia i linki zewnętrzne

• Dzienniki Rozkazów Ministra Spraw Wojskowych z 1927
• Henryk Wielecki i Zdzisław Żygulski jun., Polski mundur wojskowy, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1988, ISBN 83-03-01483-8
• Radzionkowskie Internetowe Muzeum Czapek: Fotografie czapek różnych służb zmilitaryzowanych różnych krajów i kolory ich otoków (pol.). [dostęp 8 listopada 2008].
• Portal Chojnice: Fotografie różnych czapek (pol.). [dostęp 8 listopada 2008].