Otwarty dostęp
Z Wikipedii
Otwarty dostęp (ang. Open Access, "OA") - termin oznaczający wolny, powszechny, trwały i natychmiastowy dostęp dla każdego do cyfrowych form zapisu danych i treści naukowych oraz edukacyjnych.
Pierwotnie pojęcie to zostało ukute dla tych czasopism naukowych, które zdecydowały się całkowicie otworzyć w Internecie dostęp do zawartych w nich publikacji naukowych, współcześnie jednak pojęcie to zostało rozszerzone na udostępnianie wszelkich publikacji na podobnych zasadach[1].
Spis treści |
[edytuj] Warunki dostępu
Warunkiem uznania określonej publikacji w Internecie za otwarcie dostępną jest to, aby każdy kto ma gdziekolwiek dostęp do tej sieci mógł tę publikację swobodnie czytać, kopiować, przechowywać, drukować, wykorzystywać praktycznie i dołączać do swojej bazy danych.
Otwarty dostęp nie jest równoznaczny z domeną publiczną, gdyż twórcy publikacji nie muszą się zrzekać swoich praw autorskich i mogą stawiać różnego rodzaju warunki udostępniania swojej twórczości, o ile tylko nie ograniczają one wcześniej wspomnianej wolności do swobodnego korzystania z niej[1].
Od strony prawnej publikowanie treści na zasadach otwartego dostępu oznacza zazwyczaj objęcie nich jedną z licencji typu copyleft. Licencje te stanowią rodzaj umowy między autorami i potencjalnymi czytelnikami, zezwalając im na wszystko co mieści się w pojęciu otwartego dostępu, jednak narzucające różnego rodzaju obowiązki takie jak np: dołączanie do kopii tekstu informacji o źródle i autorach, udostępnianie kopii na tych samych zasadach co oryginał, czy nakaz jednoznacznego zaznaczania, że treść kopii została znacząco zmodyfikowana w stosunku do pierwowzoru.
[edytuj] Działania instytucjonalne
Wokół koncepcji otwartego dostępu powstało kilka instytucjonalnych inicjatyw, mających wspierać i promować tę koncepcję.
Jedną z pierwszych była zorganizowana przez Open Society Institute w grudniu 2001 konferencja, która zakończyła się ogłoszeniem Budapest Open Access Initiative, rodzaju manifestu definiującego i promującego pojęcie otwartego dostępu, pod którym podpisało się 13 osób reprezentujących kilkanaście organizacji naukowych z Europy i USA[2].
W czerwcu 2003 z inicjatywy Towarzystwa Maxa Plancka została zorganizowana w Berlinie podobna konferencja, która również zakończyła się wspólną deklaracją uczestników, zawiązującą rodzaj nieformalnej koalicji na rzecz rozwijania otwartego dostępu do treści naukowych[3].
Wokół tego ruchu powstało też kilkanaście stowarzyszeń i fundacji takich jak Public Library of Science, Scholarly Publishing and Academic Resources Coalition, Creative Commons i inne. Część organizacji skupionych wokół idei Otwartego dostępu ogłosiła 14 października 2008 Międzynarodowym Dniem Otwartego Dostępu (Open Access Day)[4].
[edytuj] Popularność
Wg Ulrich's Periodical Directory w październiku 2008 istniało na świecie ok. 20 000 - 25 000 recenzowanych czasopism naukowych[5], z których 3598 zostało uznane przez Directory of Open Access Journals za w pełni otwarte[6]. Wg tego samego źródła najwięcej tego rodzaju czasopism ukazywało się w październiku 2008 w Stanach Zjednoczonych (804), zaś w Polsce ukazywało się ich 53.
Sądząc po stale wzrastającej liczbie czasopism naukowych na liście Directory of Open Access Journals koncepcja otwartego dostępu do treści naukowych i edukacyjnych staje się coraz bardziej popularna. Prawdopodobnie jednym ze źródeł tej wzrastającej popularności jest fakt, że publikacje w czasopismach z otwartym dostępem są statystycznie częściej czytane i cytowane niż te umieszczane w tradycyjnych czasopismach wydawanych na zasadach komercyjnych[7].
Nie jest jednak ona wciąż powszechnie akceptowana w środowisku naukowym i natrafia na silną opozycję, głównie ze strony organizacji zrzeszających komercyjnych wydawców takich jak Association of American Publishers[8] ale też ze strony niezależnych krytyków.[9][10].
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Open Access Overview, Peter Suber (język angielski)
- ↑ Budapest Open Access Initiative
- ↑ Berlin Declaration on Open Access to Knowledge in the Sciences and Humanities
- ↑ About the day, opis na stronie openaccessday.org
- ↑ ulrichsweb.com(TM) - The Global Source for Periodicals
- ↑ Lista recenzowanych czasopism naukowych o w pełni otwartym dostępie wg Directory of Open Access Journals
- ↑ Gunther Eysenbach. The Open Access Advantage. „J.Med.Internet.Res”. 8 (2) (2006). doi:10.2196/jmir.8.2.e8.
- ↑ Rachel Deah, AAP Tries to Keep Government Out of Science Publishing, Publishers Weekly, 08.23.2007
- ↑ Richard Poynder Open Access: death knell for peer review?
- ↑ Scott Jaschik, In Whose Interest?, Inside Higher Education, June 15, 2006
[edytuj] Dodatkowa literatura
- Björk, B-C., Roos, A., and Lauri, M. Global annual volume of peer reviewed scholarly articles and the share available via different Open Access options. The International Conference on Electronic Publishing (ELPUB 2008) - Open Scholarship: Authority, Community and Sustainability in the Age of Web 2.0, June 25-27 2008.
- Bollen, J., Van de Sompel, H., Smith, J. and Luce, R. (2005) Toward alternative metrics of journal impact: A comparison of download and citation data Information Processing and Management, 41(6): 1419-1440
- Brody, T. and Harnad, S. (2004) Comparing the Impact of Open Access (OA) vs. Non-OA Articles in the Same Journals D-Lib Magazine 10(6).
- Brody, T., Harnad, S. and Carr, L. (2005) Earlier Web Usage Statistics as Predictors of Later Citation Impact Journal of the American Association for Information Science and Technology (JASIST).
- Davis, P. M. and Fromerth M. J. (2007 in press) Does the arXiv lead to higher citations and reduced publisher downloads for mathematics articles? Scientometrics.
- Deutsche Forschungsgemeinschaft (2005) Publishing Strategies in Transformation? Results of a study on publishing habits and information acquisition with regard to open access
- Deutsche Forschungsgemeinschaft (2005), Johannes Fournier Roads to Knowledge: Activities for Promoting Open Access by the DFG. Response to the Study "Publishing Strategies in Transformation? Results of a study on publishing habits and information acquisition with regard to open access"
- Eysenbach G. (2006a) Citation Advantage of Open Access Articles. PLoS Biol. 2006;4(5) p. e157. 'Paper showing the Open Access citation advantage over non-Open Access papers, as well as a gold-OA over green-OA citation advantage.
- Eysenbach G. (2006b) The Open Access Advantage. J Med Internet Res 2006;8(2):e8 'Provides follow-up data to study above'
- Garfield, E. (1955) Citation Indexes for Science: A New Dimension in Documentation through Association of Ideas. Science, Vol:122, No:3159, p. 108-111
- Garfield, E. (1973) Citation Frequency as a Measure of Research Activity and Performance in Essays of an Information Scientist, 1: 406-408, 1962-73, Current Contents, 5
- Garfield, E. (1988) Can Researchers Bank on Citation Analysis? Current Comments, No. 44, October 31, 1988
- Garfield, E. (1998) The use of journal impact factors and citation analysis in the evaluation of science. 41st Annual Meeting of the Council of Biology Editors, Salt Lake City, UT, May 4, 1998
- Hajjem, C. and Harnad, S. (2006) The Self-Archiving Impact Advantage: Quality Advantage or Quality Bias? Technical Report, Department of Electronics and Computer Science, University of Southampton, November 2006.
- Hajjem, C. and Harnad, S. (2007) Citation Advantage For OA Self-Archiving Is Independent of Journal Impact Factor, Article Age, and Number of Co-Authors. Technical Report, Department of Electronics and Computer Science, University of Southampton, January 2007.
- Hajjem, C., Harnad, S. and Gingras, Y. (2005) Ten-Year Cross-Disciplinary Comparison of the Growth of Open Access and How It Increases Research Citation Impact IEEE Data Engineering Bulletin 28(4) pp. 39-47.
- Hardisty, D. J. and Haaga, D. A. F. (2008) Diffusion of Treatment Research: Does Open Access Matter? Journal of Clinical Psychology 64(7) 821-839.
- Harnad, S. (2005)OA Impact Advantage = EA + (AA) + (QB) + QA + (CA) + UA Open Access Archivangelism September 17, 2005
- Kurtz, M. J. , Eichhorn, G. , Accomazzi, A. , Grant, C. S. , Demleitner, M. , Murray, S. S. (2004) kurtz/IPM-abstract.html The Effect of Use and Access on Citations Information Processing and Management 41 (6): 1395-1402
- Lawrence, S, (2001) Online or Invisible? Nature 411 (2001) (6837): Paper first showing the Open Access citation advantage over non-Open Access papers in computer science.
- Moed, H. F. (2005a) Citation Analysis in Research Evaluation NY Springer.
- Moed, H. F. (2005b) Statistical Relationships Between Downloads and Citations at the Level of Individual Documents Within a Single Journal Journal of the American Society for Information Science and Technology, 56(10): 1088-1097.
- Shadbolt, N., Brody, T., Carr, L. and Harnad, S. (2006) http://eprints.ecs.soton.ac.uk/12453/ The Open Research Web: A Preview of the Optimal and the Inevitable] In Jacobs, N., (Ed. Open Access: Key Strategic, Technical and Economic Aspects, chapter 21. Chandos
