Otwarty dostęp

Z Wikipedii

Skocz do: nawigacji, szukaj
Logo Open Access zaprojektowane przez Public Library of Science

Otwarty dostęp (ang. Open Access, "OA") - termin oznaczający wolny, powszechny, trwały i natychmiastowy dostęp dla każdego do cyfrowych form zapisu danych i treści naukowych oraz edukacyjnych.

Pierwotnie pojęcie to zostało ukute dla tych czasopism naukowych, które zdecydowały się całkowicie otworzyć w Internecie dostęp do zawartych w nich publikacji naukowych, współcześnie jednak pojęcie to zostało rozszerzone na udostępnianie wszelkich publikacji na podobnych zasadach[1].

Spis treści

[edytuj] Warunki dostępu

Warunkiem uznania określonej publikacji w Internecie za otwarcie dostępną jest to, aby każdy kto ma gdziekolwiek dostęp do tej sieci mógł tę publikację swobodnie czytać, kopiować, przechowywać, drukować, wykorzystywać praktycznie i dołączać do swojej bazy danych.

Otwarty dostęp nie jest równoznaczny z domeną publiczną, gdyż twórcy publikacji nie muszą się zrzekać swoich praw autorskich i mogą stawiać różnego rodzaju warunki udostępniania swojej twórczości, o ile tylko nie ograniczają one wcześniej wspomnianej wolności do swobodnego korzystania z niej[1].

Od strony prawnej publikowanie treści na zasadach otwartego dostępu oznacza zazwyczaj objęcie nich jedną z licencji typu copyleft. Licencje te stanowią rodzaj umowy między autorami i potencjalnymi czytelnikami, zezwalając im na wszystko co mieści się w pojęciu otwartego dostępu, jednak narzucające różnego rodzaju obowiązki takie jak np: dołączanie do kopii tekstu informacji o źródle i autorach, udostępnianie kopii na tych samych zasadach co oryginał, czy nakaz jednoznacznego zaznaczania, że treść kopii została znacząco zmodyfikowana w stosunku do pierwowzoru.

[edytuj] Działania instytucjonalne

Wokół koncepcji otwartego dostępu powstało kilka instytucjonalnych inicjatyw, mających wspierać i promować tę koncepcję.

Jedną z pierwszych była zorganizowana przez Open Society Institute w grudniu 2001 konferencja, która zakończyła się ogłoszeniem Budapest Open Access Initiative, rodzaju manifestu definiującego i promującego pojęcie otwartego dostępu, pod którym podpisało się 13 osób reprezentujących kilkanaście organizacji naukowych z Europy i USA[2].

W czerwcu 2003 z inicjatywy Towarzystwa Maxa Plancka została zorganizowana w Berlinie podobna konferencja, która również zakończyła się wspólną deklaracją uczestników, zawiązującą rodzaj nieformalnej koalicji na rzecz rozwijania otwartego dostępu do treści naukowych[3].

Wokół tego ruchu powstało też kilkanaście stowarzyszeń i fundacji takich jak Public Library of Science, Scholarly Publishing and Academic Resources Coalition, Creative Commons i inne. Część organizacji skupionych wokół idei Otwartego dostępu ogłosiła 14 października 2008 Międzynarodowym Dniem Otwartego Dostępu (Open Access Day)[4].

[edytuj] Popularność

Wg Ulrich's Periodical Directory w październiku 2008 istniało na świecie ok. 20 000 - 25 000 recenzowanych czasopism naukowych[5], z których 3598 zostało uznane przez Directory of Open Access Journals za w pełni otwarte[6]. Wg tego samego źródła najwięcej tego rodzaju czasopism ukazywało się w październiku 2008 w Stanach Zjednoczonych (804), zaś w Polsce ukazywało się ich 53.

Sądząc po stale wzrastającej liczbie czasopism naukowych na liście Directory of Open Access Journals koncepcja otwartego dostępu do treści naukowych i edukacyjnych staje się coraz bardziej popularna. Prawdopodobnie jednym ze źródeł tej wzrastającej popularności jest fakt, że publikacje w czasopismach z otwartym dostępem są statystycznie częściej czytane i cytowane niż te umieszczane w tradycyjnych czasopismach wydawanych na zasadach komercyjnych[7].

Nie jest jednak ona wciąż powszechnie akceptowana w środowisku naukowym i natrafia na silną opozycję, głównie ze strony organizacji zrzeszających komercyjnych wydawców takich jak Association of American Publishers[8] ale też ze strony niezależnych krytyków.[9][10].

Przypisy

[edytuj] Dodatkowa literatura

[edytuj] Zobacz też

[edytuj] Linki zewnętrzne