Pā (fortyfikacje)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

− w języku maoryskim słowo używane dawniej dla określenia wioski lub osady, często jednak odnoszące się do ufortyfikowanego, otoczonego palisadą wzgórza z tarasami obronnymi, jak również − ogólnie − do każdych fortyfikacji. znajdowały się głównie na Wyspie Północnej Nowej Zelandii, na północ od jeziora Taupo. Odkryto, sfotografowano i przebadano około 5000 takich miejsc, przy czym kilka z nich stanowi obiekt szczegółowych badań. Nie znaleziono jak dotąd z wczesnego okresu kolonizacji, gdy pierwsi polinezyjscy Māori osiedlali się, wg archeologów, na brzegach Wyspy Południowej, głównie w miejscu zwanym dziś Wairau Bar pomiędzy rokiem 925 a 1280. Jak głosi legenda, przybyli tam na siedmiu łodziach żaglowych, a każda z nich dała początek jednemu plemieniu. Wkrótce jednak Māori jęli przemieszczać się na północ, gdzie znaleźli lepsze warunki bytowe, co jednak doprowadziło do zagęszczenia populacji, niedostatku ziemi uprawnej, a tym samym do wojen plemiennych. Te zaś legły u podstaw budowy umocnień. Różne podobne do budowle odnaleziono także w środkowej Polinezji, na wyspach archipelagów Fidżi, Tonga i Markizów.

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Mount Eden w Auckland z widocznymi tarasami gdzie znajdowały się palisady obronne i okopy dawnej

W kulturze maoryskiej wielka pā była oznaką prestiżu i strategicznego znaczenia iwi uosabianego przez rangatirę. znajdowały się w wielu miejscach obronnych na terytorium (rohe) każdej iwi strzegąc żyznych pól uprawnych i innych żródeł zaopatrzenia w żywność[1].

Pierwotnie niemal wszystkie znajdowały się na wybitnych wzniesieniach, szczególnie na wzgórzach pochodzenia wulkanicznego, przy czym naturalne stoki wzniesień przecinano tarasami[2]. Nieczynne wulkany były najczęstszym miejscem lokalizacji na obszarze dzisiejszego Auckland. miały wielorakie przeznaczenie[3]. Te, które poddano szczegółowym badaniom po wojnach maoryskich, jak również ostatnio odkryte, strzegły zapasów wody pitnej, w tym także jej źródeł, żywności − (szczególnie kūmary) − jak i niewielkich poletek uprawianych wewnątrz . Badania prowadzone w latach 2002-2004 wykazały, że tylko kilka osób zamieszkiwało na stałe, i że iwi zarządzała kilkoma jednocześnie, oddając je pod kontrolę hapū (klanu)[4]. Poletka wewnątrz służyły mieszkańcom głównie jako ogrody warzywne. Atrakcją turystyczną jest dobrze zachowana na Mount Eden w Auckland. Jej tradycyjna nazwa to Maungawhau, czyli Góra Drzew Whau. Endemiczne Whau (Entelea) to drzewo lub krzew o lekkim, porównywanym z balsą drewnie, używanym przez Māori do budowy tratew i pływaków sieci zastawnych na ryby[5].

Struktury tradycyjne[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjne posiadały różny wygląd. Na najprostszą , tzw. tuwatawata, składały się pojedyncza palisada wokół wioski i kilku wyższych poziomów służących zazwyczaj do obrony. Pā maioro to z kolei konstrukcja składająca się z wielu ziemnych parapetów i rowów oraz wielu rzędów palisad. Najbardziej skomplikowaną budowlą tego typu była pā whakino, gdzie − przy większej ilości tarasów − znajdowały się wszystkie wymienione wyżej konstrukcje oraz magazyny żywności i źródła wody pitnej[6], przedpiersia, wzmocnione palisady, stanowiska strzeleckie (XIX wiek)[7], tunele podziemne służące do łączności i ewakuacji oraz znajdujące się na samym szczycie punkty ostatniego oporu zwane "tihi". te posiadały bogato rzeźbione otwory wejściowe i ozdabiane kolumnami wnętrza[8].

Model pā na półwyspie; widać strome stoki i palisady

To, co odróżniało maoryskie od brytyjskich fortów, było ich powiązanie z zapasami żywności; niektóre z nich budowano wyłącznie dla obrony zapasów. wznoszono w rozmaitych miejscach, takich jak szczyty wulkanów i ich odgałęzienia, grzbiety górskie, nadmorskie półwyspy i niewielkie wyspy (w tym również sztuczne)[9].

Poza utrzymywaniem źródeł lub zbiorników wody, co należało do standardowych zadań , dbano też o wyznaczanie miejsc odprowadzania nieczystości. Whare (domostwa) wodzów Māori (jak rangatiry czy arikiego) budowano często na szczycie, obok magazynu uzbrojenia (w XVII i XVIII wieku najbardziej popularną bronią była taiaha)[10]. Siedziby wodzów były większe od zwykłych whare, czasami o wymiarach 4,5 × 4 m[11].

Wykopaliska prowadzone w Northlandzie dostarczyły wielu informacji na temat wytwórstwa narzędzi i broni przez Māori, w tym wykorzystania obsydianu (szkło wulkaniczne), czertu, argilitu, bazaltu, pounamu i kości do produkcji broni i różnych narzędzi powstających na przestrzeni setek lat. Czert, drobnoziarnista, łatwa w obróbce skała, znana była Māori jeszcze w czasach polinezyjskich, a na Nowej Zelandii była w powszechnym użytku, o czym świadczą liczne znaleziska[12]. Odłamków czertu używano jako wierteł przy budowie i innych przydatnych narzędzi, jak haczyki do łowienia ryb. Kolejnym znaleziskiem w czasie badań northlandzkich była − jak ją Māori nazywali − kokowai, czyli ochra, czerwony barwnik uzyskiwany z tlenków żelaza i aluminium, które po sproszkowaniu mieszano z tłuszczem, najczęściej tranem, lub żywicą. Māori używali tego środka do impregnacji drewna i jest on stosowany do dziś przy budowie whare i waka[13].

Czołowa archeolog brytyjska, Aileen Fox, obliczała w latach siedemdziesiątych XX wieku, że na obszarze Wysp Brytyjskich istniało około 2000 grodzisk ziemnych, podczas gdy w Nowej Zelandii było ich dwukrotnie więcej, a najnowsze badania (po roku 1985) podniosły liczbę znanych do ponad pięciu tysięcy[14].

odgrywały znaczącą rolę podczas wojen muszkietów w czasie pierwszych czterech dziesięcioleci XIX wieku. Obecnie uważa się jednak[15], że pozycję poszczególnych iwi kształtowały wcześniejsze wojny międzyplemienne, w czasie trwania których ukształtował się XVI-XVIII-wieczny model [16]. z prekolonialnego okresu charakteryzowały wysokie palisady i „platformy bojowe” (zwane puhara, puwhara, lub pourewa), skąd – przy pomocy długich dzid, kłód i kamieni – łatwiej było bronić kluczowych odcinków palisad[17].

Pierwszy europejski opis pochodzi z listopada 1769 roku:

Niedaleko ujścia rzeki, po jego wschodniej stronie, znajduje się wzniesienie, a na nim pozostałości jednego z ich ufortyfikowanych miast. Najlepszy europejski inżynier nie wymyśliłby nic lepszego dla obrony niewielkiej grupy ludzi. Dojście możliwe jest tylko od strony lądu, a tam wykopano głęboki na 4,5 metra rów z wyższym wewnętrznym stokiem. Od szczytu wzniesienia do dna rowu jest 7 metrów. Na szczycie stoi palisada z pni, zaś druga taka jest głęboko wkopana po zewnętrznej stronie rowu tak, że pochyla się nad rowem

— James Cook, Dziennik z podróży[18].

Zdobycie klasycznych było najłatwiejsze z zaskoczenia, w nocy, gdy czujność obrońców malała. Druga metoda polegała na długotrwałym oblężeniu, a zwyciężała ta strona, której na dłużej starczyło żywności i wody. Trzeci sposób polegał na użyciu urządzenia zwanego rou – półmetrowej tyczki z dowiązanym do niej mocnym sznurem uplecionym z liści raupō. Rou należało zaczepić o szczyt palisady i ciągnąć tak długo, aż cała ściana runęła[19].

Wojny muszkietów[edytuj | edytuj kod]

Publikacja dziennika Cooka z jego pierwszej podróży zwróciła uwagę Europejczyków na Nową Zelandię. W ostatnich dekadach XVIII wieku wyspy stały się bazą wypadową wielorybników, a także miejscem postojów i napraw statków i okrętów przepływających w pobliżu. Wraz z nimi pojawiły się alkohol, choroby weneryczne i broń palna. Już wkrótce kupcy europejscy zaczęli dostarczać poszczególnym iwi skromne początkowo ilości muszkietów z zamkami skałkowymi i prochu, a w roku 1808 odbyła się pierwsza bitwa. Tak po latach opowiedział o niej jeden z uczestników:

Mieliśmy cztery muszkiety. Kiedy podeszliśmy podnasi strzelcy wystąpili naprzód. Wrogowie rozpoznali nas i zaraz powchodzili na swoje puwhara żeby rzucać w nas kamieniami. Nie znali strzelb i nie wiedzieli jak są zabójcze. Stali na platformach, robili groźne miny i wywalali na nas języki. Wtedy przemówiły nasze strzelby. Spadali martwi jak ustrzelone gołębie. Kiedy inni zobaczyli błysk, dym i swoich wojowników martwych nabrali przekonania, że bóg Maru jest po naszej stronie i zabił tamtych piorunami, którymi włada. Byli przerażeni, a my zdobyliśmybez żadnego oporu

— Quoted the best, Pā Māori[20].
Plan Tauranga-Ika pā zbudowanej w roku 1869 przez wodza Titokawaru

Do masowego użycia broni palnej przyczynił się rangatira iwi Ngapuhi, Hongi Hika, który w roku 1820 sprowadził 300 karabinów z Australii i zaczął masakrować wojowników innych iwi. Od tej chwili ambicją każdego toa (wojownika) było posiadanie broni palnej i mistrzowskie posługiwanie się nią. Hongi Hika zmarł na skutek postrzału w roku 1828, ale zapoczątkowane przezeń wojny rozgorzały na dobre (podobno zginęło w nich 20 tysięcy wojowników i cywilów) i nie przerwał ich nawet konflikt z pakeha (Europejczykami)[21].

Nowy dla Maorysów sposób wojowania odbił się natychmiast na konstrukcji fortyfikacji. Dotychczas obrona opierała się głównie na umocnieniach ziemnych (przeważnie w postaci tarasów na zboczach wzniesień), uwieńczonych dość luźnymi palisadami, które utrudniały wdarcie się do wnętrza, ale go nie uniemożliwiały. Teraz budowano fortyfikacje tak, by z jednej strony chronić własnych toa, a jednocześnie zadawać jak największe straty przeciwnikom. Późniejsze wersje były wznoszone przez tych, którzy za pomocą strzelb i broni ręcznej (dzidy, taiaha i mere) musieli walczyć z żołnierzami armii brytyjskiej i uzbrojonymi policjantami, wyposażonymi m.in. w karabiny, haubice, a nawet wyrzutnie rakiet. Ten czas miał jednak dopiero nadejść[22].

Pierwszą zmianą było zniknięcie platform. Palisady stały się niższe, ale bardziej zwarte i wyposażone w otwory strzelnicze. Nie zawsze była to konstrukcja na bazie okręgu wokół szczytu wzgórza, a zaczęła przybierać kształt prostokątny z bastionami na narożach. Wznoszono te nowe „strzeleckie pā” na łagodnych stokach lub na terenie zupełnie płaskim. Zamiast wielu rzędów palisady powstawały tylko dwa. Tuż za pierwszą palisadą strzelcy zajmowali pozycje stojąc lub klęcząc, za drugą znajdował się pomost umożliwiający strzelanie sponad niej[23].

W walce z Brytyjczykami[edytuj | edytuj kod]

Na początku XIX wieku, kiedy Māori zajęci byli wystrzeliwaniem się nawzajem w wojnach muszkietów, populacja białych przybyszów gwałtownie rosła. Rząd brytyjski po zajęciu Australii chciał również kontrolować Nową Zelandię, by nie zaanektowali jej Francuzi lub Amerykanie. W tym celu na wyspy oddelegowany został komandor William Hobson z Royal Navy z zadaniem podpisania z Maorysami porozumienia, które mogłoby posłużyć jako podstawa do kolonizacji. Hobson wykonał zadanie i w lutym 1840 roku zawarł Traktat Waitangi z licznymi wodzami zgromadzonymi w Kororareka. Traktat stanowił, że Nowa Zelandia stanowi własność brytyjską, że mianowany zostanie gubernator, ale ziemia należy do Māori i że biali osadnicy mogą ją nabywać jedynie na polecenie Korony[24]. Wkrótce okazało się jednak, że każda ze stron inaczej interpretuje postanowienia traktatu: biali osadnicy uważali, że dążąc do pozyskiwania maoryskich ziem znajdują się pod skrzydłami Korony, zaś Māori zupełnie przeciwnie. Postanowienia traktatu Waitangi i późniejsze implikacje są do dziś tematem akademickich debat i pozwów sądowych[25]. Ciągły napływ osadników i ich żądanie ziemi z jednej, a opór tubylców z drugiej strony prowadziły do szeregu wojen trwających ponad 30 lat. Każda z nich była lokalnym konfliktem i dotyczyła poszczególnych iwi i hapu. Wprawdzie część Maorysów zdołała utworzyć w latach pięćdziesiątych okresowe sprzysiężenie zwane „ruchem królewskim”, zakładającym ustanowienie monarchii (król maoryski miał być przeciwwagą dla brytyjskiej monarchini), ale nigdy nie potrafili zjednoczyć się w obronie własnej ziemi. W rezultacie, gdy dochodziło do otwartego konfliktu, po stronie brytyjskiej prawie zawsze stawali Māori skonfliktowani z iwi będącym celem ataku Brytyjczyków[26].

Maorysi walczący z Brytyjczykami przypominali nieco indian północnoamerykańskich, bowiem przed przybyciem Europejczyków nie znali broni palnej, żelaza, koła. Ale w odróżnieniu od Indian walczyli z najeźdźcami rzadko atakując, a głównie broniąc swych siedzib. Pā służyły do tego celu właśnie[27].

Proste, strzeleckie z okresu pierwszych kontaktów z Europejczykami, budowano w krótkim czasie, od dwóch do piętnastu dni, ale późniejsze, bardziej skomplikowane konstrukcje wymagały miesięcy wytężonej pracy, przy czym były rozbudowywane i przebudowywane czasem przez wiele lat. Strzeleckie z drugiej połowy XIX wieku mogły wytrzymać trwający całymi dniami ostrzał artyleryjski z niewielkimi stratami, jakkolwiek efekt psychologiczny bombardowania zwykle zmuszał obrońców do ucieczki pod warunkiem, że atakujący byli cierpliwi i mieli wystarczającą ilość amunicji[28].

Wodzowie maoryscy, jak Te Ruki Kawiti, zauważyli rozsądnie, że ich budowle przyciągają dysponujących przewagą ogniową Brytyjczyków. Z rozmysłem wznosili więc silne po to, by odciągnąć nieprzyjaciela od pól uprawnych i miejsc zamieszkania, czyli tradycyjnych, niedostatecznie bronionych [29]. W jednym z oblężeń wojny o maszt flagowy Brytyjczycy ponieśli straty znacznie większe niż gorzej uzbrojeni Māori[30]. Gdy wojna się skończyła, a została wzięta, brytyjscy inżynierowie dwukrotnie badali fortyfikacje, a następnie sporządzili ich model, który został wystawiony w Izbie Gmin[31].

Gate Pā Brytyjczycy zdobyli dopiero gdy obrońcy ją opuścili

Wznoszone z premedytacją fortyfikacje były nadzwyczaj wytrzymałe na ostrzał. Palisady budowano z pni twardego drzewa puriri, które wkopywano na około 1,5 m w ziemię i rozszczepiano na końcach, dla instalowania ochronnych warstw sprężystych liści agawo-podobnej rośliny harakeke, przez Brytyjczyków zwanej „nowozelandzkim lnem”. Palisady takie ustawiano w dwóch liniach: pierwsza miała u podstawy wąskie strzelnice i towarzyszące im indywidualne okopy (każdy oddzielony od pozostałych, by śmierć któregoś z obrońców nie deprymowała pozostałych)[25], druga zaś służyła tym obrońcom, którzy mieli strzelać z jej szczytu, nad głowami pierwszego szeregu. Rowy łącznikowe i tunele służyły komunikacji, jak w Ohaeawai Pā czy Ruapekapeka. W skład umocnień mogły też wchodzić podziemne bunkry kryte belkami i grubą warstwą ziemi, gdzie obrońcy mogli przetrwać najcięższe nawet bombardowanie[32]. Tak opisywał wzmocnione umocnienia Puketutu pā oficer 58 Regimentu Piechoty:

Pā zbudowana na niewielkim wzniesieniu miała kształt kwadratu z bastionami w narożnikach w celu umożliwienia prowadzenia krzyżowego ognia. Otaczały ją trzy wysokie na 15 stóp palisady z pni drzewnych wkopanych na kilka stóp w ziemię. Pnie te miały 5-6 cali średnicy, a wkopano je zwarcie, jeden obok drugiego. Stosy odłamków skał wulkanicznych dodatkowo wzmacniały zewnętrzną palisadę. Szczeliny, dla zapobieżenia penetracji przez pociski, uszczelniono zielonym lnem. Między pierwszą a drugą palisadą biegł rów, w którym siedzieli wojownicy, a strzelnice były gęsto rozmieszczone, co bardzo utrudniało szturm.

— Mjr. Cyprian Bridge, Journal of Events on an Expedition to New Zealand[33].

W pā drugiej generacji pojawiły się (wraz z ostrzałem brytyjskich dział) kolejne innowacje, a mianowicie schrony ziemne: rów za palisadą został pokryty od góry belkami i grubą warstwą ziemi, co chroniło strzelców dolnego szeregu przed skutkami wybuchów pocisków nad głową[34]. Ponadto włóknami harakeke już nie tylko uszczelniano palisady, ale wręcz pokrywano je grubą warstwą liści tej rośliny. Takiej palisady ani kula armatnia, ani pociski kartaczy nie były w stanie przebić czy zburzyć[35]. Jednocześnie powstała druga linia otworów strzelniczych dla wojowników leżących nad dolnym rzędem, co dwukrotnie wzmocniło siłę ognia obrońców[36].

Jednak w latach sześćdziesiątych XIX wieku pojawiły się pociski burzące, które były w stanie zniszczyć każdą palisadę, a więc wymogły ma Maōri zmiany konstrukcyjne. Teraz pā, budowane najczęściej w poprzek dróg na otwartych przestrzeniach, stały się budowlami ziemnymi, a palisady przybrały (jak w czasach prekolonialnych) kształt płotów z luźno wkopanych tyczek, bądź zniknęły zupełnie.

Zmierzch pā[edytuj | edytuj kod]

Słabą stroną maoryskiego stylu prowadzenia działań wojennych, a więc także ich fortyfikacji była konieczność przerwania walk, gdy wojownicy musieli zasiać lub zebrać plony z pól, względnie upolować zwierzynę w lasach. W rezultacie wyludniały się czasami na cztery do sześciu miesięcy w roku[37]. Zgodnie z tradycją mogła zostać opuszczona również wtedy, gdy poległ wódz lub gdy tohunga matakite (szaman) wieszczył nieszczęście zesłane przez złego ducha (atua). Gdy w październiku-listopadzie zakończyły się zbiory kūmary, a magazyny zostały napełnione, nastawał czas innych czynności, w tym także wojen[38]. Tylko lato (grudzień-styczeń-luty) dla Māori było czasem walki, a to stawiało ich na przegranej pozycji wobec armii brytyjskiej, która mogła prowadzić działania zbrojne przez cały rok[39].

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg