Płucnica islandzka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Płucnica islandzka
Płucnica islandzka w Islandii
Płucnica islandzka w Islandii
Systematyka
Królestwo grzyby
Gromada grzyby workowe
Klasa Lecanoromycetes
Rząd misecznicowce
Rodzina tarczownicowate
Rodzaj płucnica
Gatunek płucnica islandzka
Nazwa systematyczna
Cetraria islandica (L.) Ach.
Method. Lich.: 293 (1803)
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Płucnica islandzka w Tatrach
Wyraźnie jaśniejsza dolna powierzchnia plechy z pseudocyfellami

Płucnica islandzka (Cetraria islandica (L.) Ach.) – gatunek grzybów należący do rodziny taczownicowatych (Parmeliaceae)[1]. Ze względu na współżycie z glonami zaliczany jest do porostów[2].

Systematyka i nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Cetraria, Parmeliaceae, Lecanorales, Lecanoromycetidae, Lecanoromycetes, Pezizomycotina, Ascomycota, Fungi[1].

Po raz pierwszy gatunek ten opisany został w 1753 przez Karola Linneusza jako Lichen islandicus (porost islandzki). Do rodzaju Cetraria (płucnica) przeniósł go Erik Acharius w 1805[1]. Nazwa polska według Krytycznej listy porostów i grzybów naporostowych Polski[2]. W Polsce gatunek ten znany jest jest też pod nazwami porost islandzki i tarczownica islandzka[3].

Według Index Fungorum gatunek ten występuje w dwóch podgatunkach[4]:

  • Cetraria islandica subsp. crispiformis (Räsänen) Kärnefelt;
  • Cetraria islandica subsp. islandica (L.) Ach.
Morologia

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Tworzy krzaczkowato-listkowatą i sztywną plechę bez wyraźnego przyczepu do podłoża. Ma postać kępek o wysokości do 8 cm. Jest to plecha heteromeryczna z glonami protokokkoidalnymi. Odcinki plechy mają nieregularne i zmienne kształty i szerokość 3-10(30) mm. Są niemal płaskie lub nieco tylko rynienkowate, nieregularnie rozgałęzione i zaopatrzone w liczne kolcowate wyrostki. Końce odcinków są poszerzone i nieco odgięte do tyłu. Górna powierzchnia plechy w zależności od warunków bytowania ma barwę brunatnozieloną lub brunatną, w dolnej części czerwono nabiegłą. Dolna powierzchnia jest jaśniejsza i są na niej liczne i dość równomiernie rozmieszczone białe pseudocyfelle. Reakcje barwne: miąższ Pd + początkowo żółty, za chwilę pomarańczowy[5].

Owocniki występują rzadko. Mają średnicę 5-10 mm, brunatne tarczki i cienki brzeżek plechowy. W jednym worku powstaje po 8 jednokomórkowych, bezbarwnych zarodników o rozmiarach 8-10 × 3-5 μm[5].

Plecha płucnicy islandzkiej ma różny wygląd i barwę, w zależności od pogody i miejsca występowania. Podczas wilgotnej pogody jest miękka i gąbczasta, podczas suchej staje się krucha i szara. Barwa zależy od nasłonecznienia[3].

Występowanie i siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Z wyjątkiem Afryki i Antarktydy występuje na wszystkich kontynentach, na półkuli północnej znacznie częściej niż na południowej. Jej północny zasięg sięga po północne wybrzeża Grenlandii i archipelag Svalbard[6]. W Polsce występuje na obszarze całego kraju. Rośnie na glebach piaszczystych i próchnicznych w widnych lasach sosnowych i na otwartych miejscach[5]. Jest jednak dość rzadki, wytępiony został w dawniejszych czasach, gdy nagminnie był zbierany w celach leczniczych[3]. Znajduje się na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski. Ma status VU – gatunek wysoce narażony na wymarcie[7].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

  • Roślina lecznicza. Jej własności lecznicze odkryte zostały dopiero pod koniec XVII wieku[3].
    • Surowiec zielarski: plecha tarczownicy islandzkiej (Lichen islandicus, Thallus lichenis islandici). Zawiera ona 70% licheniny i izolicheniny – substancji podobnych do celulozy, ale ulegających rozpuszczaniu w gorącej wodzie, ponadto hemicelulozę, śluzy, barwniki, sole mineralne oraz kwasy porostowe: kwas usninowy, kwas funario-protocetrariowy, kwas cetrariowy, kwas fizodowy, kwas proto-liche-stearowy i inne. Kwasy porostowe są bardzo istotnym składnikiem, gdyż posiadają działanie bakteriostatyczne[8].
    • Działanie: Surowiec stosowany jest jako środek łagodzący i osłaniający przy kaszlu drażniącym oraz w chronicznych biegunkach i nieżytach żołądka. Poza tym jako lek poprawiający trawienie i pobudzający apetyt. Hamuje rozwój drobnoustrojów, nawet tych odpornych na antybiotyki. Wyizolowany z surowca kwas usninowy jest używany do leczenia chorób skórnych, a w szpitalach do przyspieszania gojenia się ran. Kwas cetrariowy jest wykorzystywany do wytwarzania środków leczniczych przeciw chorobie morskiej i lokomocyjnej (zapobiega odruchom wymiotnym)[3].
    • Zbiór surowca: w Polsce tarczownica nie może być pozyskiwana, gdyż jest gatunkiem prawnie chronionym (podlega ochronie częściowej)[9].

Gatunki podobne[edytuj | edytuj kod]

Bardzo podobna jest płucnica kędzierzawa (Cetraria ericetorum). Występuje rzadziej i ma plechę rynienkowato zawiniętą, często wręcz rurkowatą. Jej dolna powierzchnia nie różni się barwą od górnej, czasami jest tylko nieco jaśniejsza, a pseudocyfelle występują pod zawiniętymi rurkowato brzegami plechy[5].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Index Fungorum (ang.). [dostęp 2013-11-12].
  2. 2,0 2,1 The Lichenes, Lichenicolous and allied Fungi of Poland.Krytyczna lista porostów i grzybów naporostowych Polski. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2003. ISBN 83-89648-06-7.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Anna Mazerant: Mała księga ziół. Warszawa: Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, 1990. ISBN 83-202-0810-6.
  4. Index Fungorum (gatunki) (ang.). [dostęp 2013-10-20].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Hanna Wójciak: Porosty, mszaki, paprotniki. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010. ISBN 978-83-7073-552-4.
  6. Discover Life Maps. [dostęp 2014-04-18].
  7. Zbigniew Mirek: Red list of plants and fungi in Poland = Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany. Polish Academy of Sciences, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  8. Płucnica islandzka – porost islandzki -Lichen islandicus. [dostęp 2014-06-23].
  9. Lista gatunków grzybów podlegających w Polsce ścisłej ochronie na podstawie "Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. (Dz.U. 04.168.1765 z dnia 28 lipca 2004 r.)" w zgodzie z art. 48 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2004 r. Nr 92, poz. 880)")
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło płucnica islandzka w Wikisłowniku