To jest dobry artykuł

Pesa Gama

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z PESA Gama)
Skocz do: nawigacja, szukaj
111Ed
111ed-001.jpg
Marathon podczas testów, Inowrocław Towarowy
Producent Polska Pesa Bydgoszcz
Lata budowy od 2012
Układ osi Bo'Bo'
Długość ze zderzakami 19 800 mm
Szerokość 3000 mm
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Portal Portal Transport szynowy

Pesa Gama – rodzina lokomotyw spalinowych i elektrycznych budowanych od 2012 przez zakłady Pesa Bydgoszcz. Zbudowano dwa egzemplarze – jako pierwsza powstała wersja elektryczna uniwersalna wyposażona w dodatkowy silnik spalinowy, a jako druga powstała wersja zasilana wyłącznie silnikiem spalinowym.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Po drugiej wojnie światowej w Polsce było trzech głównych producentów lokomotyw. Fablok produkował parowe i spalinowe[1], Cegielski parowe, spalinowe i elektryczne[2] a Pafawag tylko elektryczne[3]. Wszystkie trzy fabryki zakończyły produkcję lokomotyw na polski rynek w latach 90[1][3][4]. Pafawag budował jeszcze dla PKP między 1997 a 2002, już po przejęciu fabryki przez Adtranz, elektryczne EU11 i EU43, które nie trafiły jednak na polskie tory ze względu na problemy finansowe zamawiającego[5].

Kolejna polską nową lokomotywę zaprezentowano dopiero w 2009, kiedy swoją premierę miał elektryczny towarowy Dragon[6]. Został on zbudowany przez Zakłady Naprawcze Lokomotyw Elektrycznych, przejęte przez Newag[7]. Kolejne typy polskich lokomotyw elektrycznych miały swoją premierę w 2012 na targach InnoTrans w Berlinie. Newag zaprezentował tam Griffina, a Pesa Gamę[8]. Obie te firmy przekonują, że pokazane pojazdy to tylko mała próbka ich oferty[9][8]. Dodatkowo w 2012 powstała w Polsce jeszcze jedna lokomotywa – spalinowa ZPS LM-400.00 dla Metra Warszawskiego[10].

Lokomotywy to kolejny rodzaj pojazdów szynowych produkowany przez Pesę. Firma zadeklarowała w 2001, że zmienia główną specjalizację z napraw na budowę nowego taboru[11]. Od tego czasu w Bydgoszczy powstawały m.in. spalinowe i elektryczne pasażerskie wagony silnikowe oraz zespoły trakcyjne, tramwaje[12], a także nowe typy wagonów pasażerskich[13] i towarowych[14].

Pierwszy egzemplarz Gamy – Marathon[edytuj | edytuj kod]

Gama Marathon na InnoTrans 2012

Pierwszym modelem z rodziny Gama jest lokomotywa 111Ed Marathon. Jej budowa rozpoczęła się na początku 2012[15], a premiera odbyła się 18 września na targach InnoTrans 2012 w Berlinie[8]. Pierwsze jazdy próbne odbyły się w październiku 2012 na stacji Bydgoszcz Wschód Towarowa[16], później na liniach do Inowrocławia, Poznania i Zduńskiej Woli Karsznic. Testowano zachowanie lokomotywy przy jeździe luzem i przy różnych obciążeniach aż do 25 listopada 2012[15]. Od 27 listopada 2012 do 3 grudnia 2012 Gama była testowana na torze w Żmigrodzie[17]. Podczas prób osiągnęła prędkość 173 km/h[18], dopuszczona została czasowo do prowadzenia pociągów pasażerskich z prędkością do 160 km/h i towarowych do 140 km/h[19]. Do uzyskania bezterminowego dopuszczenia do eksploatacji konieczne były także jazdy dozorowane u przewoźników kolejowych[20]. 11 stycznia 2013 rozpoczęły się jazdy w Lotos Kolej[21], a później także w PKP Intercity[22], Pol-Miedź Trans[23] i Orlen KolTrans[24]. Ostatecznie UTK wydał bezterminowe dopuszczenie do eksploatacji typu 111Ed (z odmianami 111Ea, 111Eb, 111Ec) 10 lipca 2014[25].

Drugi egzemplarz Gamy – wersja spalinowa[edytuj | edytuj kod]

Spalinowa gama na InnoTrans 2014

W lipcu 2014 gotowy był pierwszy egzemplarz spalinowej Gamy[26]. Specyfikacja lokomotywy jest zgodna z specyfikacją lokomotyw, których 10 sztuk zamierza kupić PKP Intercity[27]. Lokomotywa została zaprezentowana we wrześniu na targach InnoTrans[28]. W połowie października rozpoczęło się uruchamianie lokomotywy, a w drugiej połowie miesiąca, pod kontrolą IPS Tabor, testy w ruchu na odcinku Rokietnica – Szamotuły[29].

Zamówienia[edytuj | edytuj kod]

  • 15 kwietnia 2014 – podpisanie umowy na dostawę 2 lokomotyw elektrycznych typu 111Eb dla Kolei Mazowieckich[30]
  • 17 lipca 2014 – podpisanie umowy na dostawę 10 lokomotyw spalinowych typu 111Db dla PKP Intercity[31]

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Pesa Bydgoszcz zaprojektowała kilka typów lokomotyw pod wspólną nazwą Gama. W ofercie posiada pojazdy zasilane z sieci elektrycznej (3kV DC, 15kV AC lub 25kV AC) rozwijające prędkości do 190 km/h w ruchu pasażerskim i do 160 km/h w towarowym oraz lokomotywy spalinowe do prędkości 160 km/h[9].

Typ Lata budowy Długość Szerokość Wysokość Układ osi Masa służbowa Maksymalny nacisk osi Średnica kół Maksymalna
prędkość
eksploatacyjna
Maksymalna
siła pociągowa
Liczba
silników
trakcyjnych
Typ i moc silników trakcyjnych Typ silnika spalinowego Moc maksymalna Podstawowe zasilanie
111Db od 2014 19 800 mm 3 000 mm 4 300 mm Bo'Bo' 84 t 206 kN 1250 mm
(nowe)
140/160 km/h
(różne źródła)
275 kN
(startu)
4 VEM (AC)
(570 kW)
MTU
16V 4000 R84
(2400 kW)
 ? diesel [32][33][28][34]
111Eb  ? 19 800 mm 3 000 mm 4 150 mm Bo'Bo'  ?  ?  ? 160 km/h  ?  ?  ? - 5600 kW 3 kV DC [35]
111Ed 2012 19 800 mm 3 000 mm 4 232 mm Bo'Bo' 82 t ≤196 kN 1250/1170 mm
(nowe/zużyte)
140/160 km/h
(towarowe/pasażerskie)
300 kN 4 VEM
DKLBZ 4514-4A
(1400 kW)
Caterpillar
C15 ACERT
(403 kW)
5600 kW 3 kV DC [36][9][37][15][8]

111Ed Marathon[edytuj | edytuj kod]

Kabina maszynisty

Napęd i hamulce[edytuj | edytuj kod]

Lokomotywa jest 4-osiową jednostką elektryczną o mocy 5600 kW, zasilaną napięciem 3 kV DC z sieci napowietrznej poprzez odbierak prądu firmy Stemmann. Dodatkowo zamontowano pomocniczy silnik spalinowy mocy 403 kW (Caterpillar C15 ACERT)[20], sprzęgnięty z prądnicą prądu przemiennego[8] o mocy 420kW (prod. EMIT)[15]. Napęd składa się z podzespołów kliku firm, w tym Eniki z Łodzi[15] i Ingeteam. Od drugiej z wymienionych firm pochodzą dwa przekształtniki trakcyjne typu TR0700 chłodzone cieczą i cztery falowniki[20] (po jednym na silnik[15]). Przy jeździe na silniku spalinowym maksymalna prędkość eksploatacyjna wynosi 40 km/h[38] (w czasie testów bez wagonów udało się uzyskać 76 km/h[39]). Moc z silnika elektrycznego przenoszona jest przez jednostopniową przekładnię (prod. Henschel Antriebstechnik Kassel)[40]. Maksymalna siła pociągowa wynosi 300 kN, także przy jeździe na silniku spalinowym. Pojemność zbiornika paliwa to 900 l[15].

Napęd lokomotywy umożliwia hamowanie elektrodynamiczne z odzyskiwaniem energii do sieci trakcyjnej lub jej wytracaniem w opornikach. Ponadto zainstalowano hamulce pneumatyczny i elektropneumatyczny (tablica pneumatyczna produkcji Instytutu Pojazdów Szynowych „Tabor”). Tarcze hamulcowe (na zestawach kołowych) zaciskane są przez cylindry produkcji Knorr Bremse mocowane do ramy wózka. Każdy wózek posiada po dwa (zamontowane po przekątnej) sprężynowe hamulce postojowe[20].

W przerwie jazd w PKP Intercity wprowadzono kilka zmian dotyczących napędu. Zmodyfikowano podgrzewanie silnika CAT przed rozruchem oraz zmieniono oprogramowanie tempomatu[41].

Pudło[edytuj | edytuj kod]

Szkielet jednostki jest zbudowany z wysoko wytrzymałej stali, ściany boczne i dach wykończone są profilami i blachami aluminiowymi[15]. Pierwotna długość lokomotywy ze zderzakami wynosiła 19,5 m[36]. W marcu i kwietniu 2013 pojazd został nieznacznie przebudowany przez producenta, ponieważ wystające części lokomotywy uszkadzały mostki przejściowe wagonów PKP Intercity[42] typu 159A[43]. Po modyfikacjach długość lokomotywy od zderzaka do zderzaka wzrosła do 19,8 m[37].

Na obu końcach lokomotywy znajdują się urządzenia cięgłowo-zderzne. Zainstalowane są sprzęgi śrubowe, przewody hamulcowe i zasilające, gniazda sterowania wielokrotnego oraz sprzęgi do ogrzewania wagonów. Do manewrowania maszynista dysponuje, oprócz luster bocznych i kamer czołowych, dodatkowymi kamerami skierowanymi bezpośrednio na sprzęg[20].

Zawieszenie[edytuj | edytuj kod]

Gama posiada dwa stopnie usprężynowienia zawieszenia. Pierwszym są sprężyny śrubowe, drugim sprężyny typu flexicoil. Dodatkowo zastosowano pionowe, poziome i skośne tłumiki zmniejszające drgania między wózkiem a pudłem i zapobiegające wężykowaniu[20].

Bezpieczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Wytrzymałość konstrukcji spełnia wymagania normy EN 12663. Lokomotywa jest ponadto wyposażona w wymienialne elementy odkształcające się w czasie kolizji i ma przewidzianą strefę zgniotu, dzięki czemu spełnia wymagania normy EN 15227 i ma zapewnić zwiększone bezpieczeństwo maszynistów[9]. Prototypowa jednostka wyposażona jest w systemy SHP i CA[15] oraz rejestrator zdarzeń firmy Hasler[20]. Lokomotywa opcjonalnie może posiadać także system ETCS[44].

Wyposażenie socjalne[edytuj | edytuj kod]

W lokomotywie znajduje się klimatyzacja z opcją ogrzewania (firmy Konvekta)[20], lodówka, kuchenka mikrofalowa i toaleta w systemie zamkniętym (firmy TM Technischer Gerätebau). Wnętrze lokomotywy było projektowane we współpracy ze Związkiem Zawodowym Maszynistów Kolejowych w Polsce[15].

Eksploatacja[edytuj | edytuj kod]

Własność Typ Liczba Użytkownik Okres eksploatacji
Pesa 111Ed 1 Lotos Kolej 11 stycznia 2013 - 21 lutego 2013
maj 2013 - marzec 2014
[20][23]
PKP Intercity 1 marca 2013 - 21 kwietnia 2013 [23][45]
Pol-Miedź Trans marzec 2014 - ? [23]
Orlen KolTrans od kwietnia 2014 [24]
111Db 1 [26]
Koleje Mazowieckie 111Eb 0 z 2 Koleje Mazowieckie [35]
PKP Intercity 111Db 0 z 10 PKP Intercity [32][33]

Lotos Kolej[edytuj | edytuj kod]

11 stycznia 2013 rozpoczęły się jazdy nadzorowane w Lotos Kolej[21], na podstawie umowy dzierżawy z dnia 10 grudnia 2012[46]. 111Ed-001 ciągnęła pierwszy pociąg z Bydgoszczy do Gdańska, a kolejne między Gdańskiem Olszynką a Zduńską Wolą Krasznicami[20]. 21 lutego 2013 przerwano testy lokomotywy i przekazano ją do PKP Intercity[20]. W czasie pierwszego etapu jazd w Lotos Kolej Gama obsłużyła 26 pociągów. Nie zanotowano żadnego defektu. Jednocześnie przewoźnik przygotował listę wykrytych usterek (określonych jako nieznaczne) oraz propozycję usprawnień[47].

111Ed-001 wróciła do Lotos Kolej w maju 2013 i służyła w nim do marca 2014[23].

PKP Intercity[edytuj | edytuj kod]

28 lutego 2013 Gama Marathon poprowadziła pierwszy pociąg PKP IntercityTLK Kopernik z Bydgoszczy Głównej do Warszawy Wschodniej[22]. Od 1 do 16 marca 2013 przeznaczono ją do obsługi pociągów TLK i EIC relacji Warszawa – Kraków, Warszawa – Poznań, Warszawa – Gdynia i Warszawa – Wrocław[48][49]. 20 marca 2013 testy przerwano, a lokomotywa wróciła do producenta[50]. Jazdy nadzorowane w PKP Intercity wznowiono 19 kwietnia 2013[51]. Dwa dni później ponownie je przerwano. Lokomotywa została skierowana do producenta do oceny zniszczeń, jakich doznała po potrąceniu człowieka[45]. Z naprawy skierowano ją ponownie do Lotos Kolej na kontynuację eksploatacji ze składami towarowymi[52].

W 2014 roku PKP Intercity zamówiło 10 spalinowych Gam. Lokomotywy zamówiono do obsługi tras: EłkKorsze, Ełk – Suwałki, RzeszówZamość, Rzeszów – Zagórz, KrzyżGorzów Wielkopolski i Piła – Krzyż. Gamy mają zostać dostarczone do końca października 2015[32].

Pol-Miedź Trans[edytuj | edytuj kod]

W marcu 2014 111Ed-001 rozpoczął testy w lubińskiej spółce Pol-Miedź Trans[23].

Koleje Mazowieckie[edytuj | edytuj kod]

15 kwietnia 2014 podpisano umowę na dostawę 22 wagonów piętrowych i dwóch lokomotyw Gama dla Kolei Mazowieckich[30]. Zgodnie z treścią zamówienia Pesa jest zobowiązana dostarczyć 20 wagonów środkowych, dwa sterownicze i dwie lokomotywy elektryczne o mocy 5600 kW i prędkości maksymalnej 160 km/h. Część dostarczonych wagonów ma zostać wykorzystana do wydłużenia zakupionych wcześniej składów push-pull, a część do stworzenia dwóch nowych składów[30][35].

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 Paweł Terczyński. Lokomotywy serii SM42. „Świat Kolei”. 5/2013, s. 22. Emi-press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  2. H.Cegielski – Fabryka Pojazdów Szynowych – Historia (pol.). fpspoznan.pl. [dostęp 2013-09-17].
  3. 3,0 3,1 Paweł Terczyński. Pafawag – kronika produkcji. „Świat Kolei”. 10/2005, s. 18. Emi-press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  4. Paweł Terczyński. Lokomotywa elektryczna serii EU07 (303E). „Świat Kolei”. ŚK 10/2002, s. 11-12. Emi-press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  5. Ryszard Rusak. Od Pafawagu do Bombardiera. 60 lat Państwowej Fabryki Wagonów Pafawag we Wrocławiu.. „Świat Kolei”. ŚK 10/2005. s. 16. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  6. Paweł Korcz. TRAKO 2009. „Świat Kolei”. 11/2009, s. 4. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  7. O FIRMIE > NEWAG GLIWICE. [dostęp 2014-09-23].
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Dariusz Kalinowski, Ryszard Rusak. Targi InnoTrans 2012. „Świat Kolei”. 10/2012, s. 12-15. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Lokomotywy (pol.). pesa.pl. [dostęp 2012-10-18].
  10. Metro kupiło „kanciastą lokomotywę” dla Inspiro (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-12-12. [dostęp 2013-08-29].
  11. HISTORIA PESA BYDGOSZCZ SA (pol.). pesa.pl. [dostęp 2014-09-23].
  12. Paweł Terczyński: Atlas Lokomotyw 2007. Wyd. III. Poznań: Poznański Klub Modelarzy Kolejowych, 2007, s. 17. ISBN 978-83-920757-7-6. (pol.)
  13. Ryszard Piech: Stary prawie jak nowy (pol.). InfoRail.pl, 2011-03-29. [dostęp 2013-09-17].
  14. Paweł Terczyński: Atlas wagonów towarowych. Poznań: Kolpress, 2011, s. 46,112,120,131,197. ISBN 978-83-933257-1-9.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 15,6 15,7 15,8 15,9 Páté ročni období – část druhá. „Železniční magazín”. 11/2012, s. 32-33. M-presse plus (cz.). 
  16. mg, Rynek Kolejowy: Pierwsze jazdy próbne Gama Marathon (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-10-12. [dostęp 2012-10-12].
  17. Gama On Test (ang.). railvolution.net, 2012-12-o5. [dostęp 2012-12-15].
  18. PESA: Gama pojechała 173 km/h (pol.). InfoRail.pl, 2013-01-17. [dostęp 2013-04-20].
  19. Świadectwo dopuszczenia do eksploatacji typu kolejowego 111Ed. „Elektroniczna baza świadectw dopuszczenia typu do eksploatacji”. T/2012/0895, 2012-12-18. utk.gov.pl. 
  20. 20,00 20,01 20,02 20,03 20,04 20,05 20,06 20,07 20,08 20,09 20,10 Dariusz Kalinowski. Lokomotywa elektryczna z pomocniczym napędem spalinowym typu 111Ed. „Świat Kolei”. 7/2013, s. 12-16. Emi-press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  21. 21,0 21,1 Maraton PESY już na szlaku (pol.). InfoRail.pl, 2013-01-15. [dostęp 2013-01-15].
  22. 22,0 22,1 Gama Marathon Passenger Debut (ang.). railvolution.net, 2013-03-02. [dostęp 2013-03-06].
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 J. Chiżyński. 111Ed-001 na testach w PMT. „Świat Kolei”. 4/2014, s. 5. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  24. 24,0 24,1 Pesa 111Ed-001 w barwach Orlen KolTrans widoczna na zdjęciach: 1 - 15-07-2014 i 2 - 14-08-2014 [dostęp: 13-09-2014]
  25. Wykaz świadectw dopuszczenia do eksploatacji wydanych w 2014 roku. „Wykaz świadectw dopuszczenia typu do eksploatacji”, 31-07-2014. utk.gov.pl (pol.). 
  26. 26,0 26,1 Gama spalinowa jest gotowa – w sierpniu badania (pol.). kurierkolejowy.eu, 2014-07-09. [dostęp 2014-07-10].
  27. Pierwsza Gama nie dla PKP Intercity (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2014-04-17. [dostęp 2014-04-17].
  28. 28,0 28,1 InnoTrans: PESA pokazała spalinową GAMĘ w barwach PKP Intercity (pol.). inforail.pl, 2014-09-24. [dostęp 2014-09-24].
  29. First GAMA Diesel Starts Dynamic Testing (ang.). railvolution.net, 2014-10-22. [dostęp 2014-10-25].
  30. 30,0 30,1 30,2 Pesa z umową na piętrusy dla Kolei Mazowieckich (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2014-04-15. [dostęp 2014-04-16].
  31. PKP Intercity GAMA Diesel Contract Signed. railvolution.net, 2014-09-10. [dostęp 2014-11-11].
  32. 32,0 32,1 32,2 Tak wygląda spalinowa Gama dla PKP Intercity (pol.). kurierkolejowy.eu, 2014-09-04. [dostęp 2014-09-04].
  33. 33,0 33,1 PKP Intercity kupuje 10 lokomotyw Gama 111Db (pol.). kurierkolejowy.eu, 2014-02-26. [dostęp 2014-09-04].
  34. Zdjęcie roll-upu Pesa Gama
  35. 35,0 35,1 35,2 Jakie piętrusy i Gamy dla Kolei Mazowieckich? (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2014-04-16. [dostęp 2014-04-16].
  36. 36,0 36,1 Poznaliśmy bydgoski elektrowóz Maraton (pol.). KurierKolejowy.eu, 2012-09-18. [dostęp 2012-09-19].
  37. 37,0 37,1 rysmichala: Zdjęcie po przebudowie (pol.). skyscrapercity.com. [dostęp 2013-04-20].
  38. Dariusz Kalinowski. 111Ed na próbach z pociągami PKP Intercity. „Świat Kolei”. 4/2013, s. 4. Emi-press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  39. jm: Gama jechała 76 km/h na silniku spalinowym (pol.). Rynek Kolejowy, 2013-03-28. [dostęp 2013-06-06].
  40. Marek Graff. Testy lokomotywy Gama Marathon. „Technika Transportu Szynowego”. 4/2013, s. 13. Emi-press. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  41. RW, AB: Co się zmieniło w lokomotywie Gama? (pol.). kurierkolejowy.eu, 2013-05-14. [dostęp 2013-07-23].
  42. AB: Gama powraca na tory i nie rysuje wagonów (pol.). kurierkolejowy.eu. [dostęp 2013-04-20].
  43. jm: Gama „przytarła” wagon PKP IC. UTK: To się zdarza (pol.). Rynek Kolejowy, 2013-03-22. [dostęp 2013-04-20].
  44. Pierwsze jazdy próbne Gama Marathon (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-10-12. [dostęp 2013-10-08].
  45. 45,0 45,1 Gamę czeka krótka pauza (pol.). Rynek Kolejowy, 2013-04-23. [dostęp 2013-05-03].
  46. WYROK z dnia 18 marca 2014 r.. . KIO 408/14, s. 4. uzp.gov.pl (pol.). 
  47. Pesa: Lotos Kolej sprawdził Gamę. Zero defektów (pol.). Kurier Kolejowy, 2013-02-21. [dostęp 2013-02-21].
  48. PKP Intercity S.A. przetestuje pierwszą polską lokomotywę z serii Gama. intercity.pl. [dostęp 2013-03-06].
  49. Harmonogram pracy Gamy (pol.). InfoRail.pl, 2013-03-05. [dostęp 2013-03-06].
  50. ARR: Gama jednak bez usterki (pol.). kurierkolejowy.eu, 2013-03-22. [dostęp 2013-04-20].
  51. PKP Intercity: Gdzie pojedzie Gama w kwietniu? (pol.). InfoRail.pl, 2013-04-19. [dostęp 2013-04-20].
  52. Gama ponownie na testach w Lotosie (pol.). kurierkolejowy.eu, 2013-05-21. [dostęp 2013-05-21].
  53. Gama Marathon nagrodzona przez Instytut Wzornictwa Przemysłowego (pol.). inforail.pl, 2013-10-25. [dostęp 2013-11-06].