Pałka szerokolistna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pałka szerokolistna
Pałka szerokolistna: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina pałkowate
Rodzaj pałka
Gatunek pałka szerokolistna
Nazwa systematyczna
Typha latifolia L.
Sp. pl. 2:971. 1753[2]
Szuwar pałki szerokolistnej
Dojrzały owocostan – widoczny puch, ułatwiający rozsiewanie nasion
Wszystkie części rośliny są jadalne, w tym pędy

Pałka szerokolistna (Typha latifolia L.) – gatunek rośliny należący do rodziny pałkowatych (Typhaceae). Roślina nazywana też rogożą[3].

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Gatunek bardzo szeroko rozprzestrzeniony na kuli ziemskiej. Rośnie dziko w Afryce Północnej, całej niemal Europie, Azji, Ameryce Północnej i niektórych regionach Ameryki Południowej (Gwatemala, Brazylia, Paragwaj). Jako gatunek zawleczony rozprzestrzenił się także w Australii, Nowej Zelandii, na Hawajach i na Karaibach. Jest uprawiany w wielu krajach świata[4]. W Polsce jest szeroko rozprzestrzeniony na całym niżu i w niższych położeniach górskich[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Prosta, o rurkowatej budowie, wzniesiona, sztywna. Do 2,5 m wysokości i 1–2 cm średnicy. Znaczna część łodygi ma postać kłącza. Jest w nim magazynowana skrobia[6].
Liście
Równowąskie o unerwieniu równoległym, płaskie, wzniesione, sinozielone. Do 3 m długości i 1–2 cm szerokości. Ponad połowa objętości liści to przestwory powietrzne, a tylko około 10% to tkanka asymilacyjna[7]. Liście mają długą pochwę otaczającą łodygę, a ich nasadowa część obficie wydziela śluz, który chroni łodygę i liście przed zdarciem w czasie ich ocierania się podczas wiatru[5].
Kwiaty
Roślina jednopienna, rozdzielnopłciowa. Kwiaty o okwiecie zredukowanym do wieńca szczecinek otaczających 3 pręciki (w kwiecie męskim) lub 1 słupek (w kwiecie żeńskim). Kwiatostan typu kolba – w górnej części kwiaty męskie, w dolnej żeńskie, zawsze zrośnięte ze sobą[8].
Owoce
Jednonasienne orzeszki, opatrzone włoskami okwiatu w formie puchu kielichowego[5].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Hydrofit, helofit. Roślina kwitnie pomiędzy czerwcem a sierpniem, kwiaty zapylane są przez wiatr. Nasiona opatrzone aparatem lotnym przenoszone są przez wiatr, czasami również przez wodę. Kłącza i pędy najsilniej rozrastają się w maju i czerwcu. Rozmnaża się głównie przez nasiona, rozmnażanie wegetatywne przez kłącze odgrywa mniejszą rolę[5].
Siedlisko
Spotykana w wodach stojących oligotroficznych do eutroficznych (płytkie i zatorfione brzegi jezior, starorzecza, rowy melioracyjne, doły potorfowe), na podłożu mulistym. Rośnie do głębokości 2 m. Znosi dosyć duże wahania poziomu wody, ale jej korzenie i kłącza muszą być stale w podłożu zalanym wodą. Gdy teren, na którym rośnie ulegnie zlądowaceniu, pałka ginie, jej miejsce zajmują inne gatunki szuwarowe lub mszysto-turzycowe. Podczas gwałtownego przyboru wód czasami całe łany pałki ulegają oderwaniu od podłoża i pływają na wodzie jako tzw. pło. Jej splątane kłącze i grube łodygi zatrzymują szczątki organiczne i niesione przez wodę muły, ma więc duży udział w zarastaniu zbiorników wodnych. Zdominowane przez nią fitocenozy występują przeważnie w węższym zakresie niż te, w których jest domieszką, tj. w wodach żyznych o głębokości do 1 m. W sukcesji roślin wodnych zwykle stanowią jednak fazę dość krótkotrwałą. Mogą przekształcać się w pło paprociowe, w którym pałka szerokolistna bywa współdominantem. Produkuje dużą ilość biomasy, która jednak szybko ulega rozkładowi[5].
Fitosocjologia
Zazwyczaj występuje masowo, tworząc duże szuwary, ale czasami występuje także jako domieszka w innych zespołach szuwarowych. Gdy rośnie w małych zbiornikach wodnych, w których nie ma dużego falowania wód, wówczas tworzy pas roślinności przybrzeżnej najdalej wnikający w toń wodną. W większych zbiornikach wodnych kryje się za pasem trzcinowisk[5]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla klasy Phragmitetea i zespołu Typhetum latifoliae[9].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n = 30[3]. W Ameryce Północnej tworzy z pałką wąskolistną hybrydy Typha ×glauca, czego nie obserwowano często w Europie[10]. Nowsze badania wskazują jednak, że hybrydyzacja tych dwóch gatunków w Europie jest również spotykana. Okazy mieszańcowe znajdowane są m.in. w zachodniej Polsce[11]. Lokalnie krzyżuje się również z Typha domingensis, tworząc gatunek hybrydowy Typha ×provincialis, o osobnikach zwykle sterylnych[12].
Cechy fitochemiczne

Skład chemiczny tkanek pałki szerokolistnej jest zmienny. Nieco inny skład mają pędy nadziemne i kłącza. Zaobserwowano również różnice między roślinami z odmiennych siedlisk. W poniższej tabeli uwzględniono dane z kilku badań dotyczące głównie pędów wynurzonych[13]:

substancja udział procentowy w suchej masie
Substancje mineralne (popiół) 4,2-12
N 0,35-0,42
P 0,02-0,66
K 0,35-5,0
Ca 0,21-2,5
Mg 0,1-0,77
Na 0,07-0,55
S 0,1-0,2
Si 0,22
Fe 0,007-0,02
Mn 0,01-0,34
Zn 0,0017-0,01
białka 10,3
tłuszcze 3,9
celuloza (błonnik) 33,2
chlorofile 0,26
taniny 2,1
kwas asparaginowy 1,35
kwas glutaminowy 1,31
lizyna 0,66
histydyna 0,25
arginina 0,62
treonina 0,5
seryna 0,52
prolina 0,48
glicyna 0,63
alanina 0,75
izoleucyna 0,62
leucyna 1,05
cysteina 0,57
metionina 0,16
tyrozyna 0,39
fenyloalanina 0,6
wartość energetyczna [kJ/g] 16,7

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Wszystkie części rośliny są jadalne[14].
  • Roślina ozdobna, wykorzystywana do nasadzeń w oczkach wodnych i stawach. Jest całkowicie mrozoodporna. Rozmnaża się z nasion lub przez podział na wiosnę. Jest jednak bardzo ekspansywna,, można ją sadzić ją w miejscach, w których da się kontrolować jej rozrastanie się[15].
  • Młode rośliny nadają się na kiszonkę dla zwierząt[16].
  • Z uschniętych pędów pałki w budownictwie wykonuje się płyty i maty izolacyjne[16].
  • W Chinach z pędów pałki wykonuje się maty, plecionki oraz papier[16].
  • Z włókna liści wykonuje się powrozy, chodniki, worki. Są używane również w tapicerstwie do wyściółki mebli[16].
  • Kwiatostany są wykorzystywane do bukietów oraz dekoracji wnętrz.

Udział w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • Przez niektórych botaników i znawców Biblii pałka szerokolistna i Typha domingensis są uważane za rośliny biblijne. Według F. N. Heppera opisane w Księdze Wyjścia (13,18 i 14,21-22) przejście Żydów w czasie ucieczki z Egiptu nie odbyło się przez Morze Czerwone, lecz przez podmokle szuwary na jego obrzeżach. Powołuje się przy tym na występujące w tych cytatach hebrajskie słowa jam-sûp, które dosłownie znaczą morze trzcin lub morze pałki[17]
  • Na niektórych obrazach stojący przed Poncjuszem Piłatem Jezus Chrystus w ręce trzyma kwiatostan pałki. Znawcy roślin biblijnych odrzucają taką możliwość. Co prawda pałka szerokolistna rośnie w Jerozolimie, ale sąd nad Jezusem odbył się wiosną (marzec-kwiecień), a kwiatostany pałki powstają w lipcu[17].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-11-03].
  2. The Plant List. [dostęp 2015-02-03].
  3. 3,0 3,1 Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  4. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2015-02-03].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Zbigniew Podbielkowski, Henryk Tomaszewicz: Zarys hydrobotaniki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 257-258, 374-375. ISBN 83-01-00566-1.
  6. Stanisław Kłosowski, Grzegorz Kłosowski: Rośliny wodne i bagienne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2007, seria: Flora Polski. ISBN 978-83-7073-248-6.
  7. J. Pazourek. The volumes of anatomical components in leaves of typha angustifolia L. and typha latifolia L.. „Biologia Plantarum”. 19 (2), s. 129-135, marzec 1977. DOI: 10.1007/BF02926750 (ang.). 
  8. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  9. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: PWN, 2006.
  10. Amber Olson, Jennifer Paul, Joanna R. Freeland. Habitat preferences of cattail species and hybrids (Typha spp.) in eastern Canada. „Aquatic Botany”. 91 (2), s. 67–70, sierpień 2009. DOI: 10.1016/j.aquabot.2009.02.003 (ang.). 
  11. Renata Nowińska, Barbara Gawrońska, Aneta Czarna, Małgorzata Wyrzykiewicz-Raszewska. Typha glauca Godron and its parental plants in Poland: taxonomic characteristics. „Hydrobiologia”. online, 2014-04-04. DOI: 10.1007/s10750-014-1862-0 (ang.). 
  12. Typha Cattail (ang.). W: The Jepson Herbarium [on-line]. University of California, Berkeley. [dostęp 2015-02-06].
  13. The production ecology of wetlands. D.F. Westlake, J. Květ, A. Szczepański (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 1998, s. 106, 111-112. ISBN 9780521228220.
  14. Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004. ISBN 83-904633-6-9.
  15. Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 83-8331-1916-0.
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  17. 17,0 17,1 Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.