Państwowy Zarząd Polityczny przy Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Państwowy Zarząd Polityczny przy Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej, GPU (ros: Государственное Политическое Управление при НКВД РСФСР (ГПУ НКВД РСФСР) – organ bezpieczeństwa państwowego Rosji Radzieckiej utworzony 6 lutego 1922 roku, na fundamentach rozwiązanej Czeki.

Utworzenie GPU[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na wrogość społeczeństwa Rosji sowieckiej wobec CzeKa, tzw. Czieriezwyczajki, ustabilizowanie władzy bolszewików i stopniową pacyfikację sytuacji wewnętrznej w kraju, na IX Wszechrosyjskim Zjezdzie Rad, 28 grudnia 1921 roku, ogłoszono decyzję o rozwiązaniu Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem czyli Czeki.

Po zlikwidowaniu Czeki, bolszewicy potrzebowali nadal prężnie działającej policji politycznej, więc 6 lutego 1922 roku Ogólnorosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad wydał dekret, na mocy którego powołany został Państwowy Zarząd Polityczny i włączony w struktury istniejącego już Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych RFSRR.

Administracja i zadania GPU[edytuj | edytuj kod]

Mimo, iż Państwowy Zarząd Polityczny (GPU) formalnie usytuowany był w strukturach NKWD RFSRR, to była to jedynie podległość organizacyjna, gdyż zachował on bardzo dużą samodzielność działania. Wynikało to z objęcia dwóch stanowisk kierowniczych przez jednego człowieka Feliksa Dzierżyńskiego. Dzierżyński był jednocześnie ludowym komisarzem spraw wewnętrznych i przewodniczącym GPU, przykładając więcej sił i uwagi na piony bezpieczeństwa państwowego, wywiadu i kontrwywiadu czyli GPU, wywodzącego się z jego byłej organizacji Czeki, niż do reszty NKWD, spełniającego wówczas rolę resortu porządku i ładu publicznego i gospodarczo-administracyjnego.

Państwowy Zarząd Polityczny przy NKWD RFSRR, odpowiedzialny był za wykrywanie i zwalczanie działań kontrrewolucyjnych, zbrojnych grup antypaństwowych, ujawnianie kontrrewolucyjnych organizacji w gospodarce narodowej, chronienie tajemnic państwowych, walkę ze szpiegostwem, ochronę kolei i dróg wodnych, zabezpieczenie granic państwowych, prowadzenie wywiadu politycznego oraz realizacje innych zadań związanych z utrzymaniem porządku rewolucyjnego.

Struktura Organizacyjna[edytuj | edytuj kod]

Struktura organizacyjna Głównego Zarządu Politycznego przy NKWD RFSRR składała się w większości z pionów przejętych z nieistniejącej już Czeki, takich jak Oddział Kontrwywiadowczy (KontRrazwiedywatielnyj OtdiełKRO) Zarząd Tajno-Operacyjny (Siekrietno-Opieratiwnoje UprawlenijeSOU, z którego wywodzi się Oddział Specjalny (Osobyj OtdiełOO czyli kontrwywiad wojskowy a następnie sławny Smiersz oraz Oddział Tajno-Polityczny SPO, który w następnych latach rozrósł się do głównego pionu policji politycznej GUGB. NKWD a po kolejnych zmianach strukturalnych w radzieckich organach bezpieczeństwa NKGB). Z Czeki przeszedł pod kontrole GPU NKWD RFSRR, jeszcze młody ale sprawnie działający Oddział Zagraniczny (INostrannyj OtdiełINO) czyli pion odpowiedzialny za wywiad zagraniczny, który w następnych latach odniósł znakomite sukcesy, za które należy uznać prowadzenie tzw. Pięciu Wspaniałych oraz penetrację amerykańskiego programu budowy bomby atomowej ps. Enormoz (Projekt Manhattan), a następnie powiększony do wielkości Zarządu, nazwę zmieniono na Inostrannoje Uprawlenije – INU, czyli Zarząd Zagraniczny.

Struktura Organizacyjna GPU przedstawiała się następująco:

  1. Przewodniczący GPU : Ludowy komisarz spraw wewnętrznych – Feliks Edmundowicz Dzierżyński : 6.II.1922 – 2.XI.1923
  2. Zastępca przewodniczącego : Józef Stanisławowicz Unszlicht : 6.II.1922 – 2.XI.1923
  3. Sekretarz Przewodniczącego : Wieniamin Gerson : 6.II.1922 – 2.XI.1923
  4. Kolegium przy Przewodniczącym GPU

Skład Kolegium GPU (na koniec 1922 roku)

Sekretariat Kolegium – Naczelnik Sekretariatu Kolegium GPU : R. Jezierskaja : 6.II.1922 – 2.XI.1923
  • Wydział Specjalny (ochrona działaczy i obiektów partyjnych i rządowych) naczelnik Abram Bielieńskij 6.II.1922 – 2.XI.1923
  • Zarząd Organizacyjny naczelnicy: kolejno: G.Jagoda luty/kwiecień 1922, W. Czajwanow kwiecień/wrzesień 1922, oraz jako pełniący obowiązki naczelnika S. Żdanowicz wrzesień/listopad 1922. Zarząd rozwiązano a sprawy przekazano do Zarządu Administracyjno-Organizacyjnego (AOU).
  • Zarząd Tajno-Operacyjny [SOU], naczelnik: Wiaczesław Rudolfowicz Mienżynski 6.II.1922 – 2.XI.1923, koordynował działania oddziałów operacyjnych które wchodziły w jego skład:
    • Oddział Specjalny [OO] (kontrwywiad w Armii Czerwonej i Flocie wojennej, zwalczanie obcego szpiegostwa i bandytyzmu politycznego oraz cenzura wojskowa), naczelnik : Wiaczesław Mienżyński luty/czerwiec 1922, Gienrich Jagoda czerwiec 1922 – listopad 1923
    • Oddział Kontrwywiadowczy [KRO], utworzony 8 lipca 1922 roku z przekształcenia Wydział Kontrwywiadowczego Oddziału Specjalnego [OO] naczelnik Artur Artuzow 13.VII.1922 – 2.XI.1923
    • Oddział Tajny [SO] (walka z antyradzieckimi partiami, organizacjami i ugrupowaniami politycznymi oraz duchowieństwem): naczelnik Timofiej Samsonow 6.II.1922 – 25.V.1923, następnie Tierientij Deribas maj/listopad 1923
    • Oddział Zagraniczny INO (wywiad zagraniczny) naczelnik Solomon Grigoriewicz Mogilewskij luty/marzec 1922, i Michaił Abramowicz Trilisser marzec/listopad 1923
    • Oddział Operacyjny [OO] (obserwacja zewnętrzna, areszty, technika operacyjna, kartoteka, archiwum, analiza i opracowywanie informacji oraz statystyka, prasa itp.) naczelnik I. Surta 6.II.1922 – 12.V.1923, Karl Pauker maj/listopad 1923
    • Oddział Centralnej Rejestracji wydzielony z OO, posiadał 9 biur i wydziałów naczelnik J. Rocen marzec/kwiecień 1922 następnie Aleksandr Szanin 1922-1923
    • Oddział Informacyjny [INFO] utw. 28 marca 1921 roku. (opracowywał informacje i zbiorcze analizy dla kierownictwa NKWD, partii i rządu sowieckiego, zajmował się także cenzurą wojskową). Naczelnik : I. Stukow marzec/wrzesień 1921, Bronisław Bortnowski wrzesień/grudzień 1921 oraz Witold Aszmarin (właściwie Achramowicz) 1.I.1922 – 2.XI.1923
    • Oddział Transportowy (w oddziałowi podlegały cztery wydziały) naczelnik Gieorgij Błagonrawow
    • Oddział Wschodni utw. 2 czerwca 1922 roku, na bazie 14 Wydziału OO (Operacyjnego) (zwalczał kontrrewolucje we wschodnich i południowo-wschodnich republikach Rosji Radzieckiej, organizował także kontrwywiad przeciwko tzw. państwom ościennym) naczelnik Jan Peters VI.1922 – 2.XI.1923
    • Oddział Kontroli Politycznej utw. 21 Grudnia 1922 roku (kontrolował międzynarodową i krajową korespondencję oraz inne przesyłki pocztowe) naczelnik B. Etingof 21.VI.1922 – 1.V.1923, maj/listopad 1923
    • Specjalne Międzynarodowe Biuro ds. Dezinformacji utw. w styczniu 1923 roku.
    • Biuro Specjalne ds. Administracyjnej Zsyłki Antyradzieckich Elementów Inteligenckich utw. na początku listopada 1922 roku, lecz już zlikwidowane pod koniec stycznia 1923 roku, naczelnik Jakow Saulowicz Agranow 2XI.1922 – 27.I.1923
  • Zarząd Ekonomiczny [EKU] (zwalczał tzw. kontrrewolucyjne działania w gospodarce, szpiegostwo ekonomiczne, przestępstwa gospodarcze i urzędnicze) naczelnik Zinowiej Kacnelson, początkowo jako pełniący obowiązki następnie naczelnik 1922-23
  • Zarząd Administacyjno-Organizacyjny [AOU] posiadał 18 różnych Oddziałów i wydziałów. Naczelnik: Stanisław Redens luty/wrzesień 1922 oraz I. Woroncow wrzesień 1922 – listopad 1923
  • Sztab Wojsk GPU Naczelnik : F. Pataki, następnie E. Kadomcew oraz N. Jefimow 1922-1923
  • Oddział Specjalny (kryptologia dla potrzeb kraju, także radiowywiad oraz radiokontrwywiad) naczelnik Gleb Bokij
  • Oddział Szyfrowy (tajna łączność szyfrowa)
  • Oddział Zaopatrzenia naczelnik S. Sidorow 6.II.1922 – 2.XI.1923
  • Archiwum Wojskowe GPU utw. w maju 1922 roku
  • Oddział Ochrony Granic GPU utw. pod koniec lipca 1923 roku, naczelnik Jan Olskij (właściwie Kulikowski) sierpień/październik 1923,
  • Główna Inspekcja Wojsk GPU utw. w październiku 1923 roku naczelnik Jan Olskij (właściwie Kulikowski) październik/listopad 1923

GPU w terenie i zmiana na OGPU[edytuj | edytuj kod]

W terenie Państwowy Zarząd Polityczny posiadał swoje przedstawicielstwa, które działały w okręgach, republikach autonomicznych, guberniach i większych miastach na terenie Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Po utworzeniu Związku Radzieckiego pod koniec 1922 roku, kierownictwo zrozumiało, że potrzebuje organu aby scentralizować działania aparatu bezpieczeństwa państwowego działającego na całym odległym terytorium nowo powołanego państwa.

W listopadzie 1923 roku, Państwowy Zarząd Polityczny (GPU) wyodrębniono ze struktur Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych RFSRR, i na jego bazie powołano Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny (OGPU) i podporządkowano pod Radę Komisarzy Ludowych już ZSRR.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Larecki "Wielki Leksykon Służb Specjalnych Świata" książka i wiedza 2007
  • Piotr Kołakowski NKWD i GRU na ziemiach Polskich 1939-1945. Kulisy wywiadu i kontrwywiadu, Dom wydawniczy Bellona Warszawa 2002
  • Paweł Wieczorkiewicz Łańcuch Śmierci: Czystka w Armii Czerwonej 1937-1939, Oficyna Wydawnicza RYTM Warszawa 2001