Palindrom

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy pojęcia z językoznawstwa. Zobacz też: Palindromy - film z 2004 roku.
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło palindrom w Wikisłowniku

Palindrom (gr. palindromeo – biec z powrotem) – wyrażenie brzmiące tak samo czytane od lewej do prawej i od prawej do lewej. Przykładem palindromu jest: Kobyła ma mały bok. Współcześnie palindromy pełnią funkcję gry słownej. Prawdopodobnie tak było również i w przeszłości, choć pewne znaleziska sugerują, że palindromy mogły też mieć znaczenie magiczne.

Historia palindromu[edytuj | edytuj kod]

Dzieje palindromu sięgają starożytności. Być może powstał jako zabawa słowna, a może od razu niektóre z palindromów miały być czymś w rodzaju szyfru, może zaklęcia. Współcześnie palindrom to przede wszystkim rozrywka umysłowa i żart słowny, który bawi głównie kontrastem między idealną dokładnością w postaci symetrii, a chaosem często bezsensownych zwrotów i zdań, które powstają przy jego konstruowaniu.

Biblia[edytuj | edytuj kod]

Niektórzy anglikanie twierdzą, że pierwsze słowa wypowiedziane przez człowieka były palindromem. Adam przywitał Ewę w Raju, mówiąc:

Madam, I'm Adam (Pani, jestem Adam).

lub Madam in Eden, I'm Adam (Pani w Edenie, jestem Adam).

Starożytny Egipt[edytuj | edytuj kod]

Tradycja mówi, że wynalazcą palindromów był Sotades (III w p.n.e.) z Maronei, twórca poezji frywolnej na dworze Ptolemeusza. Podobno jego twórczość nie przyniosła mu szczęścia – Ptolemeusz II miał kazać go stracić przez wrzucenie do morza, jakoby za wers, w którym Sotades go obraził.

Starożytna Grecja i Rzym[edytuj | edytuj kod]

Do najbardziej znanych palindromów starożytnych należy inskrypcja umieszczana na greckich fontannach:

Nipson anomemata me monan opsin (ΝΙΨΟΝΑΝΟΜEΜΑΤΑΜEΜΟΝΑΝΟΨΙΝ – Zmyj grzechy, nie tylko twarz). Ψ w polskiej transkrypcji pisze się "ps".

Rzymianie także bawili się palindromami. Tworzyli tasiemcowe zdania w rodzaju:

In girum imus nocte et consumimur igni (Wchodzimy w krąg po ciemku i trawi nas ogień)

Jednym z palindromów z czasów antycznych jest kwadrat magiczny z murów w Pompejach i rzymskiego muru w Cirencester w Anglii. Jeszcze w XIX wieku ryto go na amuletach i wisiorkach mających przynieść szczęście. Do osób zajmujących się palindromem z Pompejów należał Felix Grosser - niemiecki duchowny z Chemnitz. W 1926 roku w artykule Ein neuer Vorschlag zur Deutung der Sator-Formel[1] przedstawił jedną z najbardziej znanych interpretacji kwadratu palindromicznego z Pompejów[2][3],, będącego rodzajem kwadratu magicznego.

Palindrom TENET.svg

Czasy chrześcijańskie[edytuj | edytuj kod]

Za czasów pierwszych chrześcijan kwadrat z Pompei mógł pełnić funkcje rozpoznawczą, podobnie jak znak i grecka nazwa ryby, która jednak wykorzystywała inną formę szyfru literowego, była bowiem akrostychem. Palindrom (jego najprostsze tłumaczenie brzmi: siewca Arepo trzyma koła z dużym zaangażowaniem[potrzebne źródło]) ma dwie osie symetrii, stanowione przez skrzyżowane słowa TENET. To sprawia, że według niektórych interpretacji palindrom ten jest pochodzenia chrześcijańskiego. Z drugiej strony podobno znaleziono tę inskrypcję również w Egipcie, Etiopii i obszarach dawnej Mezopotamii.[potrzebne źródło]

Palindrom PATERNOSTER.svg

W 1925 roku Felix Grosser i Sigurd Agrell odkryli (niezależnie), że 25 liter kwadratu tworzy 2 wyrażenia "PATER NOSTER" oraz 2 symbole alfa (A) i 2 symbole omega (O), które dla wczesnych chrześcijan oznaczały odpowiednio "początek" i "koniec".

Figurę taką można do dziś zobaczyć na posadzce w niektórych kościołach Włoch.

Palindrom ten doczekał się zresztą wielu innych prób interpretacji; niektóre z nich odzwierciedlały chęć znalezienia w nim magii.[potrzebne źródło]

Palindromy w różnych językach[edytuj | edytuj kod]

Angielski[edytuj | edytuj kod]

  • Do geese see God? — Czy gęsi widzą Boga?
  • Devil lived - Diabeł żył.
  • Race fast, safe car — Ścigaj się (pędź) szybko, bezpieczny samochodzie.
  • Was it a cat I saw? — Czy to, co widziałem, było kotem?
  • Able was I ere I saw Elba — Palindrom przypisywany Napoleonowi, wypowiedzieć miał go na widok rzeki Elby
  • Rats live on no evil star. - Szczury nie żyją na żadnej złej gwieździe.
  • A man a plan a Canal Panama (inskrypcja zamieszczona na nagrobku inżyniera kierującego budową Kanału Panamskiego, Ferdynanda de Lessepsa)
  • A Toyota! Race fast... safe car: a Toyota

Chiński (Mandaryński)[edytuj | edytuj kod]

  • 我爱妈妈,妈妈爱我。- Ja kocham mamę, mama mnie kocha. (czyt: Wǒ ài māma,māma ài wŏ.)

Chorwacki[edytuj | edytuj kod]

  • Ana voli Milovana — Anna kocha Milovana
  • Idu ludi — Idą szaleni
  • Perica reže raci rep

Czeski[edytuj | edytuj kod]

  • Jáva horko má, mokro Havaj — Na Jawie gorąco, na Hawajach mokro
  • Drápe gepard? — Drapie gepard?
  • Motýla má malý Tom — Motyla ma mały Tom

Duński[edytuj | edytuj kod]

  • Skal Eva have laks — Czy Ewa zje łososia?

Esperanto[edytuj | edytuj kod]

  • Ne mateno, bone tamen — Nie ranek, ale jednak dobrze

Fiński[edytuj | edytuj kod]

  • Ana, kanna kana — Ana, przynieś kurczaka

Francuski[edytuj | edytuj kod]

  • Bon sport, trop snob — Dobry sport i dla snobów

Hiszpański[edytuj | edytuj kod]

  • O rey, o joyero — Albo król, albo jubiler

Kataloński[edytuj | edytuj kod]

  • Català, a l'atac — Atakuj, Katalończyku

Łaciński[edytuj | edytuj kod]

  • Sum summus mus — Jestem najmniejszą myszą
  • Si nummi immunis — Jeżeli masz pieniądze, będziesz wolny (napis na drzwiach kancelarii adwokackiej)

Niemiecki[edytuj | edytuj kod]

  • Ein Esel lese nie — Osioł nigdy nie czyta

Norweski[edytuj | edytuj kod]

  • Anne var i Ravenna — Anna była w Rawennie

Oksytański[edytuj | edytuj kod]

  • Roma, lo còr nud d’un ròc o l’amor. — Rzym, gołe skalisty serce albo miłość

Polski[edytuj | edytuj kod]

Rosyjski[edytuj | edytuj kod]

  • А роза упала на лапу Азора — Róża upadła na łapę Azora
  • Олимп - мило — Olimp - to miło
  • А ритм - ум Тира — Rytm to rozum strzelnicy
  • А в Тибете битва — A w Tybecie bitwa

Szwedzki[edytuj | edytuj kod]

  • Ni talar bra latin — Mówicie dobrze po łacinie

Ukraiński[edytuj | edytuj kod]

  • І що сало? Ласощі — A co to jest słonina? To łakocie.
  • І мчу кіло бараболі Кучмі — I mknę z kilogramem ziemniaków do Kuczmy.
  • Три психи пили Пилипихи спирт — Trzej wariaci pili alkohol Pyłypychy.

Włoski[edytuj | edytuj kod]

  • I topi non avevano nipoti - Myszy nie miały wnucząt
  • Autore ero tua — Autorze, byłam twoja

Polscy autorzy palindromów[edytuj | edytuj kod]

Julian Tuwim[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Julian Tuwim.

Julian Tuwim (1894-1953) – poeta, pisarz i tłumacz. W książce Pegaz dęba (1950) opisał przykłady gier słownych, m.in. anagramów, palindromów, tautogramów, lipogramów, wierszy obrazkowych i kalamburów. Palindromom poświęcony jest rozdział O pewnej kobyle i o rakach. Znajduje się tam m.in. najstarszy polski palindrom autorstwa ks. Wojciecha Waśniowskiego (XVII w.): "co w onei? Ow pokoy y okop, woien owoc" oraz najbardziej znany, pochodzący z XIX wieku (autor nieznany): "kobyła ma mały bok". Jest też sześć palindromów autorstwa Tuwima[4].

Przykłady palindromów:

  • "Popija rum As, samuraj i pop."
  • "Muzo, raz daj jad za rozum."

Edmund John[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Edmund John.

Edmund John (1894-1989) – architekt (wykładał na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej), malarz związany z Kazimierzem nad Wisłą, plakacista, projektant znaczków pocztowych i okładek książek. Autor wielu palindromów, których wybór w postaci książki Palindromy pana Johna wydał w 2006 roku jego syn, Jacek John. Książka zawiera ponad sto palindromów[4].

Przykłady palindromów:

  • "Ada raportuje, że jutro parada."
  • "Ale uda szałowe me! – Woła z sadu Ela."
  • "Ada, panna pocałowana, woła: «co pan napada!»"

Stanisław Barańczak[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Stanisław Barańczak.

Stanisław Barańczak (ur. 1946) – poeta, tłumacz, krytyk literacki, wykłada literaturę polską na Uniwersytecie Harvarda w USA. W jego książce Pegaz zdębiał (1995) znajdują się anagramy, palindromy, lipogramy, turystychy i inne zabawy słowami. Książka zawiera rekordową liczbę pangramów (zwanych przez autora alfabetonami) – Stanisław Barańczak ułożył ich aż czternaście. W poświęconym palindromom rozdziale Palindromadery zamieścił on 29 dłuższych palindromów, nazwanych przez niego palindromaderami. Barańczak jest także autorem liczącego ponad 2500 liter megapalindromu rozpoczynającego się od słów "w lasku hulaka"[4].

Przykłady palindromów:

  • "I lali masoni wydrom w mordy wino, sami lali."
  • "Kobyła ma manny żywo je, żywiej zje i wyżej – o, wyżynna! – ma mały bok."

Józef Godzic[edytuj | edytuj kod]

Józef Godzic (ur. 1930) – emerytowany elektryk i kinooperator z Rzeszowa. Autor wydanej w 1996 roku książki Echozdania czyli palindromy, zawierającej tysiąc palindromów. Godzic opracował algorytm pozwalający na utworzenie ponad stu bilionów palindromów. Algorytm ten zawarty jest w czterotomowym maszynopisie Taaaaaaaaaka księga, nazywanym także Księżycową Księgą, gdyż spisanie palindromów wygenerowanych przez algorytm dałoby książkę o grubości porównywalnej z odległością ZiemiaKsiężyc; algorytm uhonorowano certyfikatem Guinessa. Kolejny maszynopis Tysiąc razy "wte i wewte" zawiera tysiąc palindromów, częściowo nowych, a częściowo z wydanej uprzednio książki. Józef Godzic jest też autorem ponad stu kolorowych rysunków ilustrujących jego palindromy oraz dwóch megapalindromów. Maszynopisy można obejrzeć w Muzeum Palindromów, założonym przez Tadeusza Morawskiego[4].

Przykłady palindromów[5]:

  • "Łapał za kran, a kanarka złapał."
  • "A krowo, do worka!"
  • "Napotkała typa, zapytała: Kto pan?"
  • "O, na ryby rano!"
  • "Ejże, trener też je!"
  • "I co, idioci?"
  • "A to kanapa pana Kota."
  • "Że tak ładna Wanda łka też?"
  • "Ławy mały wyłamywał."

Tadeusz Morawski[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Tadeusz Morawski (ur. 1940).

Tadeusz Morawski (ur. 1940) – profesor elektroniki pracujący w Instytucie Radioelektroniki Politechniki Warszawskiej, autor wielu książek i podręczników z teorii pola elektromagnetycznego i techniki mikrofalowej. Kilka lat temu zainteresował się palindromami i obecnie jest ich czołowym twórcą. Od 2005 roku wydano piętnaście książek z jego palindromami. Siedem z nich to autorskie zbiory: Gór ech chce róg, Zagwiżdż i w gaz, Zaradny dynda raz, Żartem dano nadmetraż, Raz czart – raz czar, Elf układał kufle, A guru ruga – każdy zawiera tysiąc palindromów. Książka Może jeż łże jeżom zawiera fraszki różnych autorów z jego palindromami. W książce Kobyła ma mały bok Morawski opisał historię polskich palindromów, z kolei książki Aga naga oraz Trafili, popili, fart to małe antologie palindromów erotycznych i pijackich. Publikacje A kilku tu klika, Wór mrów i Listy palindromisty zawierają palindromy i inne gry słowne[4].

Tadeusz Morawski wygłosił ponad sto odczytów o palindromach. Jest autorem trzech megapalindromów. Najdłuższy z nich liczy 33 tys. liter, a jego najdłuższy palindrom-wiersz – 4400 liter. Z wiersza tego można utworzyć ponad miliard miliardów krótszych rymowanych palindromów. Jego niekomercyjna strona www.palindromy.pl miała już osiem milionów wywołań[4].

Tadeusz Morawski utworzył w Nowej Wsi koło Serocka Muzeum Palindromów[4].

Przykłady palindromów:

  • "Co mi dał duch – cud, ład i moc."
  • "Jeż leje lwa, paw leje lżej."
  • "Ile Roman ładny dyndał na moreli?
  • "Ada bąki piką bada."

Najdłuższy palindrom[edytuj | edytuj kod]

Na prowadzonej przez siebie stronie www.palindromy.pl Tadeusz Morawski umieścił najdłuższy na świecie palindrom, mający ponad 33 tysiące liter (dotychczas najdłuższym był palindrom angielski mający około 17 tys. liter)[6].

Palindromy liczbowe[edytuj | edytuj kod]

Palindromami mogą być liczby w danym systemie liczbowym, od najprostszych, dwucyfrowych, począwszy. Każdy palindrom liczbowy w systemie dziesiętnym złożony z parzystej liczby cyfr jest podzielny przez 11 (np. 279972:11=25452).

Dowód: Oznacza się wielokrotną powtórkę jakiejś grupy cyfr przez nawias z indeksem, np. 120101014=12(01)34. Każdą liczbę postaci xn=1(0)2n1 można zapisać matematycznie jako xn=(9)2n1+10=(99)n0+11=11×((90)n+1), liczby te są więc zawsze podzielne przez 11. Dowolny palindrom o parzystej liczbie cyfr można zapisać jako sumę liczb xn (np. 279972=2x2+70x1+900x0), więc palindromy takie jako sumy wielokrotności 11 są także podzielne przez 11.

Ogólnie dla systemu o podstawie n palindromy o parzystej liczbie cyfr są podzielne przez n+1.

Fobia[edytuj | edytuj kod]

Mianem aibofobii określa się lęk przed palindromami. Takie zaburzenie lękowe w rzeczywistości nie istnieje i jest jedynie formą żartu.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy