Palmyra (miasto)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ruiny Palmyrya
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Palmyra ruiny.jpg
Kraj  Syria
Typ kulturowe
Spełniane kryterium I, II, IV
Charakterystyka #23
Regionb Kraje Arabskie
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 1980
na 4. sesji
Obiekt zagrożony od 2013
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Syrii
Mapa lokalizacyjna Syrii
Ruiny Palmyry
Ruiny Palmyry
Ziemia 34°33′36″N 38°16′02″E/34,560000 38,267222Na mapach: 34°33′36″N 38°16′02″E/34,560000 38,267222

Palmyra (także Palmira) – starożytne miasto w środkowej Syrii, założone w oazie w północnej części Pustyni Syryjskiej u podnóża masywu Dżabal Abu Rudżmajn, ok. 215 km na północny wschód od Damaszku. Dziś znajduje się tu niewielkie miasto Tadmur (arab. تدمر). Grecka nazwa Palmyra (Παλμύρα) jest przekładem pierwotnej aramejskiej nazwy Tadmor.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze ślady osadnictwa pochodzą z neolitu (ok. 2 tys. lat p.n.e.). Z XIX w. p.n.e. pochodzą pierwsze wzmianki na glinianych tabliczkach, w których oaza palmyreńska określana jest jako Tadmur. Nazwa ta wymieniana jest również w Starym Testamencie (I Ks. Król. 9,18 i Ks. Ezechiela 47, 18-19 – Tamar; II Ks. Kronik 8,4 – Tadmor). W tym okresie zamieszkiwały ją plemiona semickie posługujące się językiem aramejskim, później pojawiły się koczownicze plemiona arabskie. Ich asymilacja umożliwiła otwarcie dróg handlowych między Mezopotamią a wybrzeżem Morza Śródziemnego, zamiast dłuższej trasy wzdłuż doliny Eufratu. Od II w. p.n.e. przez Tadmur przebiegała południowa odnoga jedwabnego szlaku.

Miejscowe plemiona zaprzestały łupienia karawan na rzecz ich ochrony, obsługi (np. hodowla wielbłądów i koni) i pośrednictwa w handlu. Jednak największe dochody przynosiły mieszkańcom osady wysokie cła nakładane na przejeżdżających kupców. Osada zaczęła nabierać charakteru miejskiego, jej znaczenie wzrosło jeszcze bardziej za czasów rzymskich (I w. n.e.), kiedy to znalazła się na pograniczu cesarstwa rzymskiego i państwa Partów (Persów). Wtedy też pojawiła się nazwa Palmyra[1].

Za czasów panowania Tyberiusza Palmyra uznała zwierzchnią władzę Rzymu, zachowując jednak autonomię. Wspomina też o niej Józef Flawiusz w swych Starożytnościach żydowskich (VIII, 6.1). W 129 cesarz Hadrian nadał jej status wolnego miasta, zaś w 217 uzyskała miano kolonii, co zrównało jej mieszkańców w prawach z obywatelami Rzymu i zwolniło ich z płacenia podatków. Dzięki zgromadzonym bogactwom nastąpił znaczny rozwój miasta – wzniesiono świątynie i obiekty użyteczności publicznej: agorę, termy, teatr i in. Szczyt świetności Palmyry przypadł na drugą połowę III w., kiedy stała się stolicą królestwa założonego przez miejscowego władcę Odenata, zarazem wodza wojsk rzymskich na Wschodzie. Wykorzystując słabość cesarstwa zaczął on prowadzić samodzielną politykę i ekspansję zbrojną. Po jego śmierci władzę przejęła żona – Zenobia, dążąca do zerwania formalnego podporządkowania Rzymowi. Jej działalność (podboje na Bliskim Wschodzie, bicie własnej monety, ogłoszenie się cesarzową) doprowadziła do interwencji rzymskiej. W 272 legiony Aureliana pokonały armię Zenobii i zdobyły miasto, zmuszając mieszkańców do uiszczenia znacznego okupu. Ponowny bunt przeciwko Rzymowi skończył się już całkowitym złupieniem i zniszczeniem miasta (273)[2]. Jak zauważył wybitny angielski historyk Edward Gibbon, Palmyra „całe wieki dobrobytu poświęciła dla jednej chwili chwały”[3].

Po tych wydarzeniach, mimo późniejszej odbudowy, Palmyra nigdy już nie odzyskała dotychczasowej świetności, choć wiadomo, iż do najazdu arabskiego była siedzibą biskupstwa założonego w III/IV w.[4] W dalszych stuleciach była prowincjonalną placówką handlową i garnizonem wojskowym, m.in. pełniąc funkcję warownego obozu wojskowego (powstałego w 293) w systemie obronnym cesarza Dioklecjana ; stacjonowały tu kolejno garnizony: rzymskie, bizantyjskie i omajjadzkie. Od Jana Malalasa (Chronographia XVIII, 152 ; 424-425) wiadomo, że cesarz Justynian wysłał w 527 r. gubernatora z zadaniem odbudowania i odnowienia zrujnowanych kościołów i ważniejszych budynków Palmyry. W 634 r. miasto bez walki poddało się wojskom Chalida ibn al-Walida, jednego z wodzów kalifa Abu Bakra. Jego funkcjonowanie zakończyło ostatecznie zniszczenie przez Arabów w 744 i trzęsienie ziemi. W późniejszym okresie istniało tylko jako zapomniana, zagubiona na pustyni wieś, zamieszkiwana przez grupy półkoczowników. Ponowne odkrycie nastąpiło pod koniec XVII w., zaś od XVIII w. datują się poszukiwania i badania archeologiczne.

Współcześnie w obrębie oazy palmyreńskiej żywiołowo rozwija się miasto Tadmor (ok. 40 tys. mieszkańców). Pełni ono funkcje turystyczne i usługowe, jest ważnym węzłem drogowym. W pobliżu znajduje się baza lotnicza i więzienie o zaostrzonym rygorze.

Dzieje i rozwój badań archeologicznych[edytuj | edytuj kod]

W czasach nowożytnych zwaliska Palmyry odkryte zostały dopiero na początku XVII wieku przez włoskiego podróżnika Pietro della Valle. W tym samym stuleciu odwiedził je francuski podróżnik Jean-Baptiste Tavernier (1630) i angielski pastor Halifax (1682). Na początku XVIII w. szwedzki Karol XII wysłał tam ekspedycję, której relacje i rysunki przechowywane są w archiwum uniwersytetu w Uppsali[5]. Później docierali tam inni podróżnicy, amatorzy przygód i badacze starożytności ; wśród nich znalazł się także Polak – „emir” Seweryn Rzewuski.

Świątynia Bela (rycina z 1880 r.)

W 1751 z pozostałościami miasta gruntownie zapoznali się dwaj Anglicy: podróżnik Robert Wood i znawca starożytności James Dawkins, którzy wyniki tego ogłosili, publikując bogato ilustrowane dzieło The ruins of Palmyra, otherwise Tedmor in the desart, wydane w Londynie równocześnie (1753) w dwóch językach (franc. Les ruines de Palmyre, autrement dite Tedmor, au dessert). Zamieszczone w nim przerysy wielu inskrypcji palmyreńskich pozwoliły innym badaczom zająć się odczytaniem miejscowego pisma.

Dokonali tego niezależnie Anglik John Swinton (1753)[6] i Francuz Jean-Jacques Barthélemy (1754), ustalając, że pismo palmyreńskie jest odmianą aramejskiego, występującą w dwóch postaciach (kursywa i forma klasyczna). Po ich odkryciu istotne lingwistyczne prace pogłębiające prowadzili Jean-Baptiste Chabot (Choix d'inscriptions de Palmyre, Paris 1922), J. Cantineau, G. A. Cooke i A. Caquot. Późniejszym badaczom ocalałych zabytków miasta służyły również pomocą prace takich malarzy, jak Louis-François Cassas.

Pole ruin w Palmyrze (fot. z 1914 r.)

Pierwsze systematyczne badania na tym terenie rozpoczął (1900) Rosyjski Instytut Archeologiczny w Konstantynopolu. Jednak poważne zasługi we wstępnej naukowej eksploracji ruin Palmyry należy przypisać dopiero niemieckiej misji archeologicznej pod kierunkiem Theodora Wieganda, działającej w latach 1902/17. Dokonała ona licznych sondaży, pomiarów i zdjęć fotograficznych, określając m. in. ogólny zarys planu miasta oraz przyległych cmentarzysk, a publikując swe materiały w dwutomowym dziele Palmyra. Ergebnisse der Expeditionen von 1902 und 1917 (Berlin 1932), mającym dotąd zasadnicze znaczenie dla późniejszych badaczy.

Po I wojnie światowej Palmyra stała się niezwykle atrakcyjnym stanowiskiem archeologicznym, kreującym wiele problemów naukowych jako fenomen artystyczno-historyczny. W okresie międzywojennym pracowały tam (pod kuratelą Francuskiego Instytutu Archeologicznego w Bejrucie) zespoły francuskie, w których wybitną rolę odegrał Henri Seyrig, a następnie jego uczeń Daniel Schlumberger (zwłaszcza w badaniach nad architekturą)[7]. System dojazdowych dróg rzymskich i umocnień rejonu Palmyry zbadał i udokumentował w swym dwutomowym dziele pionier archeologii lotniczej, jezuita Antoine Poidebard (La trace de Rome dans le désert de Syrie. Recherches aériennes 1925-1932, Paris 1934)[8].

Postęp w badaniach rzeźby palmyreńskiej jest zasługą Duńczyka Haralda Ingholta (Studier over palmyrensk skulptur, København 1928). Rekonstrukcje architektoniczne (np. łuku monumentalnego) w latach 30. należy zawdzięczać R. Amy, nowe odkrycia w okolicy świątyni Baalszamina – szwajcarskiej misji P. Collarta (1954-56). Odsłonięcie świątyni babilońskiego boga Nabu jest dokonaniem syryjskiego archeologa Adnana Bounni.

Od 4 maja 1959 r. prace archeologiczne w Palmyrze rozpoczęli Polacy[9], wśród których istotne osiągnięcia w badaniach nad architekturą i rzeźbą sepulkralną odnotowali Anna Sadurska[10], Barbara Filarska[11] i Michał Gawlikowski[12]. Ponadto od 2007 r. we wspólnej misji włosko-syryjskiej uczestniczą badacze z Uniwersytetu Mediolańskiego, prowadząc w mieszkalnej części miasta prace wykopaliskowe i zabezpieczające pod kierunkiem prof. Marii Teresy Grassi.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Obecnie Palmyra stanowi jeden z najważniejszych i największych na świecie kompleksów wykopalisk (o powierzchni ok. 50 ha). Dzięki systematycznym pracom brytyjskich, niemieckich, francuskich, szwajcarskich, syryjskich oraz polskich archeologów odsłonięto m.in. ruiny budowli z czasów świetności miasta, łączące w sobie elementy sztuki hellenistycznej z rdzenną tradycją aramejską, a także pozostałości tzw. Obozu Dioklecjana.

Tak zwany tetrapylon – 16-kolumnowa konstrukcja na osi Wielkiej Kolumnady palmyreńskiej

Bezpośrednie wejście do miasta prowadzi przez zrekonstruowany trójprzelotowy łuk monumentalny. Połączony był on ze świątynią rzędem kolumn zachowanych obecnie tylko we fragmentach. Jego przedłużenie stanowi kolumnada w kierunku północno-zachodnim, wyznaczająca główną ulicę miasta. Mniej więcej w 1/3 jej długości wznosi się potężny, również zrekonstruowany tzw. tetrapylon[13], podobnie jak łuk maskujący krzywiznę palmyreńskiego cardo. Poprzeczna ulica (tzw. Kolumnada Transwersalna) prowadzi w kierunku agory (południowy zachód) i świątyni Baalszamina, boga deszczu (północny zachód),najlepiej zachowanej budowli starożytnego miasta zbudowanej w I wieku[14]. Wejście do świątyni prowadzi obok ruin wielkiego portyku. W centralnej części świątyni znajdują się pozostałości ołtarza ofiarnego i rytualnego basenu służącego ablucjom kapłana przed złożeniem ofiar ze zwierząt. W okresie od VIII wieku do lat 20. XX wieku budowla służyła jako meczet dla lokalnej społeczności arabskiej – w niszy w południowej ścianie świątyni zachował się mihrab. Na południe od centralnej kolumnady znajduje się teatr. W zachodniej części terenu wykopalisk odkopano pozostałości "obozu Dioklecjana", zbudowanego po zburzeniu miasta przez Rzymian tam, gdzie znajdowała się świątynia Allat – bogini pokoju, której symbolem był lew ochraniający gazelę (pochodzący z tej świątyni kamienny posąg znajduje się przed budynkiem muzeum w Palmyrze).

Na południowy zachód od miasta, w tzw. Dolinie Grobów, znajduje się szereg nietypowych budowli. Są to wolnostojące kamienne wieże grobowe o kwadratowej podstawie, pochodzące z I i początku II w. W ich bogato zdobionych wnętrzach podestu (wyposażonych m.in. w popiersia portretowe) chowano w niszach (cubiculach) szczątki zmarłych. Drugi typ grobowców stanowiły nadziemne konstrukcje w kształcie domów z atrium pośrodku, wokół którego rozmieszczone były nisze grobowe. Najczęściej spotykany typ trzeci to tzw. hypogea – kute w skale podziemne korytarze na planie krzyża bądź litery T, w których cubicula umieszczano tak jak w typowych katakumbach. Od połowy II stulecia aż do trzeciej ćwierci III w. n.e. był to jedyny typ miejscowego grobowca[15].

Dla sztuki Palmyry charakterystyczne jest łączenie inspiracji i form płynących zarówno ze Wschodu, jak i Zachodu, które tworzą nową, niepowtarzalną całość.

Wykopaliska polskie[edytuj | edytuj kod]

Prowadzonymi od 1959 przez misję polską wykopaliskami w początkowych sezonach kierował "ojciec polskiej archeologii śródziemnomorskiej" – prof. Kazimierz Michałowski (do 1966), którego zastąpiła prof. Anna Sadurska. Obecnie szefem wykopalisk polskich jest (od 1980 r.) prof. Michał Gawlikowski[16]. Prace są prowadzone w Obozie Dioklecjana przy świątyni Allat oraz w tzw. dzielnicy chrześcijańskiej, gdzie w 2002 w pobliżu Wielkiej Kolumnady odkryto (po raz pierwszy od 60 lat) mozaikę z bogatymi motywami zwierzęcymi[17]. Rezultaty poszczególnych kampanii od początku ogłaszano w periodycznych publikacjach Palmyre. Fouilles polonaises I-V (1959-1966 i nast.), oraz w specjalnie stworzonym (od 1966) roczniku Studia Palmyreńskie. Wczesny okres prac wykopaliskowych zrelacjonowała w reportażu podróżniczym Zofia Jeżewska (A ślady zasypał piasek... Opowieść z Palmyry, Poznań 1961).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. „Sama nazwa Tadmor czy Palmyra w języku syryjskim, jak również w łacińskim, oznacza mnogość drzew palmowych, które dają tej łagodnej okolicy cień i zieleń” (E. Gibbon, Zmierzch Cesarstwa Rzymskiego (przekład St. Kryńskiego), Warszawa 1995, t. I, s. 227).
  2. Według aktualnych ustaleń (Tadeusz Kotula, Aurelian i Zenobia, Wrocław 2006, s. 100-116).
  3. Zmierzch Cesarstwa Rzymskiego, dz. cyt., t. I, s. 228.
  4. Encyklopedia katolicka, t. XIV, kol. 1183.
  5. Inne źródła przypisują to Karolowi XIII, na którego zlecenie działał (1710 r.) Cornelius Loos (Enciclopedia Italiana Treccani, Roma 1935).
  6. An explication of all inscriptions in the Palmyrene language and character hitherto published. In five letters from the Rev. Mr. John Swinton of Christ-Church, Oxford, and F.R.S., to the Rev. Thomas Birch, D.D. Sacred R. S. w "Philosophical Transactions of the Royal Society", London 1753.
  7. Sztuka Palmyry ze zbiorów Arabskiej Republiki Syryjskiej. 50 lat polskich wykopalisk na Bliskim Wschodzie [wystawa w Muzeum Narodowym w Warszawie], Warszawa 1986.
  8. Leo Deuel, Lot w przeszłość, Warszawa 1984, s. 112-120.
  9. Kazimierz Michałowski, Od Edfu do Faras. Polskie odkrycia archeologii śródziemnomorskiej, Warszawa 1974, s. 88nn.
  10. Le tombeau de famille d'Alainé. "Palmyre. Fouilles Polonaises" VII, Varsovie 1977 ; Les sculptures funéraires de Palmyre [z A. Bounni], Rome 1994.
  11. Studia nad dekoracjami architektonicznymi Palmyry. "Studia Palmyreńskie", Warszawa 1967.
  12. Monuments funéraires de Palmyre. "Travaux du Centre d'Archéologie Méditerranéenne de l'Académie Polonaise des Sciences" t. 9, Varsovie 1970 ; Le temple palmyrénien. Étude d'epigraphie et de topographie historique. "Palmyre. Fouilles Polonaises" VI, Varsovie 1973 ; Le principia de Dioclétien – «Temple des Enseignes». "Palmyre. Fouilles Polonaises" VIII, Varsovie 1984.
  13. Właściwy tetrapylon to poczwórna brama wznoszona na skrzyżowaniu ; odkryto taką w Laodycei, Gerazie i (polscy naukowcy) w samej Palmyrze (M. Gawlikowski, Sztuka Syrii, dz. cyt., s. 114).
  14. Magdalena Dobrzańska-Bzowska, Krzysztof Bzowski: Praktyczny przewodnik – Bliski Wschód. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2008, s. 400. ISBN 978-83-7513-146-8.
  15. K. Michałowski, Palmyra [w] Sztuka Palmyry ze zbiorów..., dz. cyt., s.16-17.
  16. Jean Starcky, Michał Gawlikowski, Palmyre, Paris 1985.
  17. "Polish Archaeology in the Mediterranean"" vol. XIV (2002), s. 289-290.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kazimierz Michałowski, Palmyra, Warszawa 1968
  • Palmira [w] Encyklopedia katolicka, t. XIV (Lublin 2010), kol. 1183-84
  • Anna Sadurska, Palmyra – narzeczona pustyni. Dzieje i sztuka, Warszawa 1968
  • Michał Gawlikowski, Sztuka Syrii, Warszawa 1976
  • Tadeusz Kotula, Aurelian i Zenobia, Wrocław 2006 (s. 70-116)
  • Tadeusz Kotula, Aurélien et Zénobie. L'unité ou la division de l'Empire?, Wrocław 1997
  • bibleatlas.org
Commons in image icon.svg