Pan Samochodzik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pan Samochodzik
Twórca Zbigniew Nienacki
Grany przez Jan Machulski
Stanisław Mikulski
Marek Wysocki
Piotr Krukowski
Informacje
Imię i nazwisko Tomasz N. N.
Przydomek Pan Samochodzik
Specjalność detektyw, historyk sztuki, poszukiwacz skarbów

Pan Samochodzik – właściwie Tomasz N.N., postać literacka stworzona przez Zbigniewa Nienackiego i główny bohater serii powieści przygodowych tego autora pt. Pan Samochodzik.

Charakterystyka bohatera[edytuj | edytuj kod]

Literacki Pan Samochodzik przejął wiele cech Zbigniewa Nienackiego (właściwie Zbigniewa Tomasza Nowickiego). Imię Tomasz jest drugim imieniem autora, natomiast inicjały nazwiska bohatera N.N. kojarzą się z nazwiskiem i pseudonimem pisarza (Nowicki-Nienacki). Litery te mogą też nawiązywać do łacińskiego skrótu nomen nescio (łac. imienia nie znam), stosowanego w dokumentach sądowych jako określenie osoby nieznanej. W trzech pierwszych powieściach Tomasz (nie występujący jeszcze jako Pan Samochodzik) pracuje jako dziennikarz, który interesuje się historią i archeologią. Taką właśnie pracę wykonywał Nienacki. Również zawarte opisy wyglądu zewnętrznego i pewne słabostki bohatera utożsamiają go z pisarzem.

Tytułowy Pan Samochodzik jest historykiem sztuki, pracownikiem Departamentu Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki (od książki „Pan samochodzik i templariusze”). Pracuje na stanowisku osoby ds. „specjalnych poruczeń”, którego zadaniem jest rozwiązywanie różnych spraw związanych z kradzieżą, przemytem czy fałszerstwem dzieł sztuki. Faktycznie okazuje się detektywem, który często wykazuje się wiedzą z dziedziny historii, archeologii, historii sztuki, żeglarstwa, ekologii, a nawet wędkarstwa i poezji ludowej. Z tego powodu Pan Samochodzik czasem przyrównywany jest do Dirka Pitta lub Indiany Jonesa.

Pan Samochodzik jako urzędnik jest osobą całkowicie pogodzoną z PRL-owskim systemem, w którym przyszło mu żyć. Ma dobre relacje z Milicją Obywatelską, a nawet sam występuje jako członek ORMO. Niemal w każdej części stoi na straży obowiązków obywatelskich (zwłaszcza w sprawie niszczenia zabytków i ochrony przyrody). Robi to jednak z lekkością i humorem, cechującym pisarstwo Nienackiego. Umoralnianie wszystkich dokoła nie przeszkadza Panu Samochodzikowi być nałogowym palaczem tytoniu. Unika alkoholu, chętnie natomiast pije mocną herbatę i kawę. Jedynym przypadkiem nadużycia alkoholu przez Tomasza NN jest dwukrotna nadmierna konsumpcja wina porzeczkowego w powieści Uroczysko.

Tomasz N.N. swoje przezwisko zawdzięcza niezwykłemu wehikułowi. Jest to pokraczny, ale niesamowity, odziedziczony po wujku-wynalazcy samochód, zbudowany na bazie rozbitego Ferrari 410 Superamerica, który oprócz rozwijania wielkich prędkości potrafi także pływać i kryje wiele innych wynalazków. Historię wehikułu można znależć w takich książkach, jak Pan Samochodzik i Wyspa Złoczyńców, Pan Samochodzik i templariusze, Księga Strachów.

Szefem Pana Samochodzika jest dyrektor Marczak, poprzez którego otrzymuje detektywistyczne zadania. Panu Tomaszowi często towarzyszą przyjaciele, zwykle bardzo młodzi (często są to trzej harcerze) oraz inteligentne i piękne kobiety lub nieco młodsze, zadziorne dziewczyny. Poza tym w każdej części pojawia się grono barwnych postaci. Głównym przeciwnikiem pana Tomasza N.N. jest Waldemar Batura, historyk sztuki, niegdyś bliski kolega ze studiów, później handlarz antyków, czasem złodziej i przemytnik.

Książki[edytuj | edytuj kod]

Tomy autorstwa Zbigniewa Nienackiego[edytuj | edytuj kod]

W pierwszych trzech powieściach, Tomasz, pierwowzór Pana Samochodzika, nie jest jeszcze historykiem sztuki, ale dziennikarzem. Są to:

W latach 1964-1985 Zbigniew Nienacki napisał i wydał 12 przygód Pana Samochodzika. W wydanej w 1964 roku „Wyspie Złoczyńców” Pan Samochodzik po raz pierwszy wyjaśnia, że ukończył historię sztuki i przez kilka lat pracował w prowincjonalnych muzeach, by ostatecznie podjąć pracę w Centralnym Zarządzie Muzeów, gdzie zajmuje się poszukiwaniem zaginionych zbiorów muzealnych oraz walką z fałszerzami dzieł sztuki. (kolejność i tytuł według daty pierwszego wydania):

Pierwotnie wszystkie części ukazywały się jako oddzielne powieści, w różnych wydawnictwach (głównie „Nasza Księgarnia”) i różnej szacie graficznej. Nie zawsze też kolejność wydania pokrywała się z kolejnością napisania książki lub wewnętrzną chronologią.

W latach 1980-1987 olsztyńskie wydawnictwo „Pojezierze” jako pierwsze uporządkowało i wznowiło wszystkie części w jednorodnej szacie graficznej (tzw. „biała seria”). Poprawioną przez autora serię ilustrował Szymon Kobyliński (z wyjątkiem części 8). „Biała seria” cieszyła się wielką popularnością czytelników (każdy tom osiągnął nakład ponad 100 tys. egz.). Numeracja w „białej serii” nieco różni się od kolejności podanej według pierwszego wydania:

  1. Wyspa Złoczyńców
  2. Pan Samochodzik i templariusze
  3. Księga strachów
  4. Niesamowity dwór
  5. Nowe przygody Pana Samochodzika
  6. Pan Samochodzik i Fantomas
  7. Pan Samochodzik i zagadki Fromborka
  8. Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic
  9. Pan Samochodzik i Winnetou
  10. Pan Samochodzik i niewidzialni
  11. Pan Samochodzik i złota rękawica
  12. Pan Samochodzik i człowiek z UFO

Po sukcesie „białej serii” wydawnictwo „Pojezierze” w roku 1988 zaczęło wznawiać powieści o Panu Samochodziku w nowych okładkach (tak zwana „kolorowa seria”). Do roku 1991, w którym upadło wydawnictwo, wydano 7 tomów. „Kolorową serię” dokończyło w 1992 wydawnictwo „Euro”, założone przez byłych pracowników „Pojezierza”.

Zarówno „biała”, jak i „kolorowa seria” są traktowane przez miłośników Pana Samochodzika, jako swoisty „kanon”.

W latach 1993-1996 Oficyna Wydawnicza "Warmia" z Olsztyna (powstała z przekształcenia się spółki „Euro”), we współpracy ze Zbigniewem Nienackim, wznowiła serię Pan Samochodzik i... (ze względu na szatę graficzną, zwaną „czarną serią”). Nienacki postanowił włączyć do niej również trzy wcześniejsze powieści o przygodach Tomasza. Zostały one nieco poprawione przez pisarza, aby jako prequele pasowały do serii. Pierwszy chronologicznie tom nosi numer „0”, gdyż decyzja o jego włączeniu do serii zapadła już po rozpoczęciu druku.

W notce zamieszczonej w drugim tomie autor i wydawcy wyjaśnili, że seria została poprawiona i uzupełniona oraz że niektórym tomom przywrócono pierwotne, oryginalne tytuły, takie, jakie leżały w zamierzeniach literackich autora, ale zostały zmienione przez poprzednich wydawców. Nieco zmieniono również kolejność tomów.

Powieści Pan Samochodzik i... w „czarnej serii” wydawnictwa Warmia:

  1. Pierwsza przygoda Pana Samochodzika (dawniej: Pozwolenie na przywóz lwa)
  2. Pan Samochodzik i skarb Atanaryka (dawniej: Skarb Atanaryka)
  3. Pan Samochodzik i święty relikwiarz (dawniej: Uroczysko)
  4. Pan Samochodzik i Wyspa Złoczyńców
  5. Pan Samochodzik i templariusze
  6. Pan Samochodzik i niesamowity dwór
  7. Pan Samochodzik i Kapitan Nemo (dawniej: Nowe przygody Pana Samochodzika)
  8. Pan Samochodzik i Fantomas
  9. Pan Samochodzik i zagadki Fromborka
  10. Pan Samochodzik i dziwne szachownice (dawniej: Księga strachów)
  11. Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic
  12. Pan Samochodzik i Winnetou
  13. Pan Samochodzik i Niewidzialni
  14. Pan Samochodzik i złota rękawica
  15. Pan Samochodzik i Nieśmiertelny (dawniej: Pan Samochodzik i człowiek z UFO)

W latach 1996-2001 całą serię 15 powieści wydał „Świat Książki”. Poza okładką i szatą graficzną, powielono wszystkie zmiany „czarnej serii”.

Ostatnio wydania całej serii 12 tomów podjęło się wydawnictwo „Siedmioróg” (do października 2010 roku ukazało się 12 części). Seria cechuje się nową, kolorową szatą graficzną oraz w większości kopiuje tytuły z „białej serii” (z wyjątkiem tomu „Nowe przygody Pana Samochodzika” wydanego jako „Pan Samochodzik i Kapitan Nemo”).

Pojedyncze tomy wydały również inne wydawnictwa.

Tomy wydane po śmierci Zbigniewa Nienackiego[edytuj | edytuj kod]

Zbigniew Nienacki przed śmiercią pracował nad nowym tomem pt. Nieuchwytny kolekcjoner. Została ona dokończona, zgodnie z wcześniejszą sugestią Nienackiego, przez jego przyjaciela Jerzego Ignaciuka i wydana przez „Warmię” w 1997 r. W serii wydano też nie mającą pierwotnie nic wspólnego z Panem Samochodzikiem młodzieńczą powieść Nienackiego z lat 50. Zabójstwo Herakliusza Pronobisa, przerobioną przez Ignaciuka. Stąd lista powiększyła się o dwie powieści:

  1. Pan Samochodzik i nieuchwytny kolekcjoner, Nienacki/Ignaciuk, 1997 (książka dokończona pośmiertnie, wydana pod nazwiskiem Nienacki)
  2. Pan Samochodzik i testament rycerza Jędrzeja, Nienacki/Ignaciuk, 1997 (książka ponownie napisana przez Jerzego Ignaciuka na podstawie powieści Nienackiego pt. Zabójstwo Herakliusza Pronobisa, wydana pod nazwiskiem Nienackiego)

Tomy autorstwa innych pisarzy[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Zbigniewa Nienackiego olsztyńskie Wydawnictwo „Warmia” uzyskało od spadkobierców autora zgodę na kontynuowanie serii. Zadanie powierzono cenionemu przez Nienackiego pisarzowi Jerzemu Ignaciukowi (pod pseudonimem Jerzy Szumski), który uwspółcześnił realia, zachowując jednocześnie konwencję klasycznych „samochodzików”. Odtąd Tomaszowi N.N. towarzyszy młodszy pomocnik, Paweł Daniec, były komandos i również historyk sztuki (jest on również narratorem większości nowych powieści). Wysportowany i błyskotliwy Daniec z założenia miał być przeciwieństwem Pana Samochodzika, jednak w najnowszych pozycjach coraz bardziej przypomina swojego mistrza. Postać ta wzbudziła kontrowersje wśród miłośników oryginalnej twórczości Zbigniewa Nienackiego, podobnie jak pomysł zastąpienia słynnego wehikułu nowoczesnym jeepem (w najnowszych książkach wehikuł powrócił).

Z czasem oprócz Ignaciuka-Szumskiego kontynuacją serii zajęli się inni pisarze. Po śmierci Ignaciuka powieści pisała głównie trójka: Olszakowski, Miernicki i Niemirski, z których każdy nadał postaciom swój charakterystyczny rys. Z czasem do współpracy przy „samochodzikach” zaproszono kilka nowych osób.

Od tomu 106 Willa Anna Wydawnictwo „Warmia” odstąpiło od tytułu Pan Samochodzik i... oraz wykorzystywania postaci Tomasza N.N. w kolejnych książkach, który od dawna pojawiał się jedynie dla uzasadnienia tytułu serii, a jego wpływ na przebieg akcji był znikomy. Odtąd Paweł Daniec – wykreowany przez Wydawnictwo 'Warmia” główny bohater serii od tomu 17 – rozwiązuje zagadki historyczne bez udziału Pana Tomasza.

Pisarze kontynuacji Pana Samochodzika (pod pseudonimami):

W serii ukazały się następujące pozycje:

  1. Kindżał Hasan-Beja, Jerzy Szumski, styczeń 1997
  2. Bursztynowa Komnata (2 tomy), Jerzy Szumski, styczeń 1998
  3. Złoto Inków (2 tomy), Jerzy Szumski, styczeń 1999
  4. Arka Noego, Tomasz Olszakowski, styczeń 1999
  5. Rubinowa Tiara, Tomasz Olszakowski, styczeń 1999
  6. Twierdza Boyen, Sebastian Miernicki, 1999
  7. Floreny z Zalewa, Jerzy Szumski, 2000
  8. Tajemnice warszawskich fortów, Tomasz Olszakowski, 2000
  9. Skarby Wikingów (2 tomy), Arkadiusz Niemirski, 2000
  10. Zaginiony pociąg, Tomasz Olszakowski, 2000
  11. Skarb generała Samsonowa (2 tomy), Sebastian Miernicki, 2000
  12. Sekret alchemika Sędziwoja, Tomasz Olszakowski, kwiecień 2001
  13. Kaukaski Wilk, Sebastian Miernicki, kwiecień 2001
  14. Arsen Lupin (2 tomy), Arkadiusz Niemirski, lipiec 2001
  15. Zaginione poselstwo, Tomasz Olszakowski, październik 2001
  16. Skrytka Tryzuba, Sebastian Miernicki, październik 2001
  17. Łup barona Ungerna, Tomasz Olszakowski, grudzień 2001
  18. Amerykańska przygoda, Arkadiusz Niemirski, marzec 2002
  19. Europejska przygoda, Arkadiusz Niemirski, marzec 2002
  20. Zagubione miasto, Tomasz Olszakowski, kwiecień 2002
  21. Wilhelm Gustloff, Sebastian Miernicki, kwiecień 2002
  22. Przemytnicy, Arkadiusz Niemirski, czerwiec 2002
  23. Wynalazek inżyniera Rychnowskiego, Tomasz Olszakowski, czerwiec 2002
  24. Potomek szwedzkiego admirała, Tomasz Olszakowski, czerwiec 2002
  25. Operacja Królewiec, Sebastian Miernicki, wrzesień 2002
  26. Ikona z Warszawy, Tomasz Olszakowski, wrzesień 2002
  27. Buzdygan hetmana Mazepy, Sebastian Miernicki, wrzesień 2002
  28. Czarny książę, Tomasz Olszakowski, grudzień 2002
  29. Fałszerze, Arkadiusz Niemirski, grudzień 2002
  30. Bractwa rycerskie, Sebastian Miernicki, grudzień 2002
  31. Więzień Jasnej Góry, Tomasz Olszakowski, styczeń 2003
  32. Zagadka kaszubskiego rodu, Arkadiusz Niemirski, styczeń 2003
  33. Pruska korona, Sebastian Miernicki, luty 2003
  34. Brązowy notes, Tomasz Olszakowski, kwiecień 2003
  35. Krzyż lotaryński, Arkadiusz Niemirski, kwiecień 2003
  36. Szaman, Sebastian Miernicki, kwiecień 2003
  37. Gocki książę, Sebastian Miernicki, 2003
  38. Stara księga, Arkadiusz Niemirski, 2003
  39. Relikwia krzyżowca, Sebastian Miernicki, listopad 2003
  40. Adam z Wągrowca, Tomasz Olszakowski, listopad 2003
  41. Złoty Bafomet, Arkadiusz Niemirski, listopad 2003
  42. Baszta Nietoperzy, Jacek Mróz, 2003
  43. Rodzinny talizman, Józef Burny, 2003
  44. Pasażer Von Steubena, Sebastian Miernicki, grudzień 2003
  45. Zakładnicy, Arkadiusz Niemirski, 2004
  46. Zamek Czocha, Sebastian Miernicki, 2004
  47. Mumia egipska, Tomasz Olszakowski, marzec 2004
  48. Diable wiano, Tomasz Olszakowski, maj 2004
  49. Joannici, Sebastian Miernicki, maj 2004
  50. Kradzież w Nieporęcie, Arkadiusz Niemirski, 2004
  51. Królewska baletnica, Sebastian Miernicki, październik 2004
  52. Relikwiarz świętego Olafa, Tomasz Olszakowski, październik 2004
  53. Strachowisko, Józef Burny, październik 2004
  54. Rękopis z Poznania, Jacek Mróz, styczeń 2005
  55. Włamywacze, Arkadiusz Niemirski, 2005
  56. Siódmy wojownik, Sebastian Miernicki, 2005
  57. Sztolnia „Hexe”, Sebastian Miernicki, 2005
  58. Wawelskie regalia, Krzysztof Zagórski, 2005
  59. Projekt „Chronos”, Arkadiusz Niemirski, 2005
  60. Perły księżnej Daisy, Iga Karst, wrzesień 2005
  61. Zamek w Chęcinach, Tomasz Olszakowski, wrzesień 2005
  62. Przesyłka z Petersburga, Sebastian Miernicki, grudzień 2005
  63. Szyfr profesora Kraka, Sebastian Miernicki, grudzień 2005
  64. Święty Graal, Arkadiusz Niemirski, kwiecień 2006
  65. Listy Mikołaja Kopernika, Sebastian Miernicki, kwiecień 2006
  66. Atlantyda, Arkadiusz Niemirski, kwiecień 2006
  67. Zamek w Malborku, Sebastian Miernicki, październik 2006
  68. Knyszyńskie klejnoty, Krzysztof Zagórski, październik 2006
  69. Wyspa Sobieszewska, Sebastian Miernicki, październik 2006
  70. Podziemia Wrocławia, Iga Karst, luty 2007
  71. Truso, Maciek Horn, luty 2007
  72. „Lalka”, Jakub Czarny, luty 2007
  73. Janosik, Sebastian Miernicki, czerwiec 2007
  74. Zamek w Baranowie Sandomierskim, Sebastian Miernicki, 2007
  75. Zamek w Rynie, Sebastian Miernicki, 2007
  76. Pałac Kultury i Nauki, Jakub Czarny, listopad 2007
  77. El Greco, Jakub Czarny, listopad 2007
  78. Wyklęci mistrzowie, Jakub Czarny, kwiecień 2008
  79. Eldorado, Iga Karst, kwiecień 2008
  80. Toruńska tajemnica, Marek Żelech, kwiecień 2008
  81. Castrum Doloris, Jakub Czarny, styczeń 2009
  82. Płonący miecz, Jakub Czarny, styczeń 2009
  83. Bractwo Dębu, Marek Żelech, czerwiec 2009
  84. Napoleoński dragon, Sebastian Miernicki, czerwiec 2009
  85. Obraz Rafaela, Jakub Czarnik, grudzień 2009
  86. Biblia Lutra, Jakub Czarnik, grudzień 2009
  87. Fortepian Chopina, Jakub Czarnik, czerwiec 2010
  88. Klasztor w Zagórzu, Jakub Czarnik, czerwiec 2010
  89. Skarby iławskiego ratusza, Jakub Czarnik, maj 2011
  90. Willa „Anna”, Jakub Czarnik, listopad 2011
  91. Królestwo na krańcu świata, Marek Żelech, listopad 2011
  92. Promienie śmierci, Marek Żelech, grudzień 2012
  93. Machina chaosu, Marek Żelech, grudzień 2012
  94. Skarb UB, Andrzej Irski, grudzień 2012
  95. Zagubiony rękopis, Marek Żelech, czerwiec 2013
  96. Leśna samotnia, Andrzej Irski, czerwiec 2013
  97. Depozyt hrabiego Paca, Andrzej Irski, czerwiec 2013
  98. Duchy piramidy w Rapie, Andrzej Irski, grudzień 2013
  99. Wieczne miasto, Paweł Wiliński, grudzień 2013
  100. Sekret drewnianej kapliczki, Paweł Wiliński, grudzień 2013
  101. Ukryta biblioteka, Marek Żelech, grudzień 2013
  102. Tablice Mormonów , Andrzej Irski , kwiecień 2014
  103. Skrzynie Sturmbannfuhrera , Luiza Frosz , kwiecień 2014
  104. Pałac w Samostrzelu , Paweł Wiliński , kwiecień 2014
  105. Ostatnia Komandoria , Konrad Kuśmirak , kwiecień 2014

Książki o Panu Samochodziku[edytuj | edytuj kod]

W 2009 roku, nakładem wydawnictwa „Nowy Świat”, ukazała się pierwsza publikacja, poświęcona Panu Samochodzikowi: Pan Samochodzik i jego autor (ISBN 978-83-7386-329-3). Jej autorem jest Piotr Łopuszański.

Ekranizacje i nawiązania[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie książek o przygodach Pana Samochodzika autorstwa Zbigniewa Nienackiego powstały cztery filmy fabularne i serial telewizyjny:

Wydania DVD[edytuj | edytuj kod]

Seria filmów o Panu Samochodziku ukazała się także na DVD. Najpierw Telewizja Polska wydała Pan Samochodzik i Templariusze; następnie ukazała się Wyspa złoczyńców wydana przez Best Film CO. Filmy: Pan Samochodzik i niesamowity dwór, Pan Samochodzik i praskie tajemnice oraz Latające machiny kontra Pan Samochodzik wydało Wydawnictwo Telewizji Kino Polska w formie boxu.

Wystawy[edytuj | edytuj kod]

W dniach 5 maja - 30 czerwca 2010 w Galerii pod Regałami w Lesznie odbyła się wystawa Z Panem Samochodzikiem przez pół wieku (1957-2010) zrealizowana ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Prezentowano wydania książkowe, ilustracje, fotografie związane z miejscami akcji, mapy i inne. Wystawę powiązano z warsztatami detektywistycznymi dla młodzieży. Gośćmi byli m.in. Arkadiusz Niemirski i Sebastian Mierzyński[1].

Przypisy

  1. Magdalena Kaczmarska, Rok z Panem Samochodzikiem, w: Panorama Wielkopolskiej Kultury, nr 3(58)/2010, WBP Poznań/Centrum Animacji Kultury Poznań, s.9, ISSN 1730-8356

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]