Pancerniki typu Pierieswiet

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pancerniki typu Pierieswiet
Peresvet1901.jpg
"Pierieswiet" w 1901
Opis typu
Kraj budowy  Imperium Rosyjskie
Użytkownicy  Carski WMF (3)
 Nippon Kaigun (2)
Wejście do służby 1901–1902
Zbudowane okręty 3
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność projektowa: 12 600 t
Długość 132,4 m
Szerokość 21,8 m
Zanurzenie 8 m
Napęd 3 maszyny parowe o mocy 14 500 KM, trzy śruby
Prędkość 18 węzłów
Zasięg 5610 Mm /10 w
Załoga 778
Uzbrojenie 4 działa 254 mm (2xII)
11 dział 152 mm (11xI)
20 dział 75 mm (20xI)
20 dział 47 mm
5 wt 381 mm, 50 min
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Pancerniki typu Pierieswietrosyjskie pancerniki generacji przeddrednotów z okresu wojny rosyjsko-japońskiej i I wojny światowej. Zbudowano 3 okręty tego typu. Dwa z nich po zdobyciu służyły także pod banderą Japonii.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Koncepcja leżąca u podstaw powstania pancerników typu Pierieswiet była zbliżona do późniejszej klasy krążowników liniowych – miały one w założeniu być szybsze od ówczesnych pancerników generacji przeddrednotów oraz posiadać większy zasięg pływania i lepszą dzielność morską, kosztem słabszego uzbrojenia i opancerzenia. Dzięki temu, oprócz działań w składzie eskadr liniowych, miały być zdolne do samodzielnych działań rajderskich na oceanach przeciw żegludze przeciwnika, zwłaszcza przeciw Wielkiej Brytanii, która uważana była wówczas za potencjalnego wroga. Przy tym, koncepcja tych pancerników była wzorowana na brytyjskich pancernikach II klasy typu Centurion, wodowanych w 1892 r. (uzbrojenie: 4 działa 254 mm, prędkość 18,5 w. Projektowane okręty byłyby z kolei silniejsze od krążowników pancernych. Na etapie projektu, bywały one w Rosji określane jako "pancerniki-krążowniki" (bronienoscy-kriejsery), a niekiedy nawet krążowniki pancerne[1]. Ich projektowanie rozpoczęło się w 1894.

Dwa pancerniki – "Pierieswiet" i "Oslabia" zostały zamówione w ramach programu rozbudowy floty z 1895 r. i budowę ich rozpoczęto 21 listopada 1895 r. (9 listopada 1895 r. w kalendarzu juliańskim). Następnie jeszcze zamówiono trzeci nieco ulepszony pancernik "Pobieda" w ramach programu rozbudowy floty dla Dalekiego Wschodu; budowę rozpoczęto 18 maja 1898 r., lecz oficjalne położenie stępki miało miejsce dopiero 9 lutego 1899 r. (jul.). "Pierieswiet" jako pierwszy rozpoczął próby morskie w październiku 1899, "Pobieda" w 1901 r., a "Oslabia" (jako jedyny budowany w stoczni państwowej) dopiero w 1902 r. Koszt budowy okrętów wynosił 10,05 ("Pobieda"), 10,54 ("Pierieswiet") i 11,34 ("Oslabia") mln rubli[1].

Daty poniżej w kalendarzu juliańskim:

Nazwa oficjalne rozpoczęcie budowy, stocznia wodowanie wejście do służby
"Pierieswiet" (Пересвет) 09. 11. 1895, Zakłady Bałtyckie, Petersburg 07. 05. 1898 1901
"Oslabia" (Ослябя) 09. 11. 1895, Nowoje Admiraltiejstwo, Petersburg 27. 10. 1898 1902
"Pobieda" (Победа) 9. 2. 1899, Zakłady Bałtyckie, Petersburg 17. 05. 1900 1902

Opis i ocena[edytuj | edytuj kod]

"Pierieswiet" w 1901. Widoczne otwarte kazamaty na nie chronionej części burt.

Pancerniki typu Pierieswiet stanowiły okręty o ciekawych charakterystykach, niemniej jednak gorzej od typowych pancerników nadawały się do walki eskadr pancerników, do czego w końcu zostały użyte. Ich główną wadą była mała powierzchnia opancerzenia burt, składającego się z pasa pancernego na linii wodnej i cieńszego pasa nad nim. Nieopancerzone były m.in. wysokie aż na ok. 9 metrów burty części dziobowej. Co więcej, okręty od początku były przeciążone konstrukcyjnie i ich główny pas pancerny kończył się jedynie 40 cm nad wodą, zamiast na 91 cm, a przy maksymalnym ładunku węgla, znajdował się w całości pod wodą. Najgorzej pod tym względem wypadał "Oslabia" (1734 t przeciążenia – 13,6% wyporności), dalej "Pierieswiet" (1136 t), a najlepiej nieco "odchudzona" "Pobieda" (646 t)[1]. Mała powierzchnia opancerzenia, a w dodatku przeciążenie dodatkowym węglem, były wśród przyczyn szybkiego zatonięcia "Oslabii". Działa kalibru 254 mm były słabsze od powszechnie wówczas stosowanych 305 mm. Ich zaletą była natomiast większa donośność dzięki większym kątom podniesienia, mimo, że na skutek małej wytrzymałości luf trzeba było używać zmniejszonych ładunków prochowych i ograniczyć maksymalne podniesienie luf z 35° do 20°, przez do donośność ognia spadła z oczekiwanych 22 km do 16-21 km[1].

"Pobieda" w służbie japońskiej jako "Suwo"

Opancerzenie okrętów było stosunkowo słabe, a przede wszystkim mało rozległe, co stało się niekorzystne w sytuacji dominacji na morzu w tym okresie artylerii średniego kalibru z pociskami wybuchowymi. Główny element opancerzenia stanowił wąski pas pancerny na większości długości linii wodnej (wymiary: 95x2,4 m)[2], którego grubość na śródokręciu wynosiła 229 mm. W rejonie wieży dziobowej i rufowej pas miał grubość 178 mm, a na dolnej krawędzi pasa grubość spadała do 127-102 mm[1]. Na dziobie i rufie pas kończył się poprzecznymi grodziami grubości 178 mm, tworząc cytadelę. Nad środkową częścią pasa był ponadto górny pas pancerny grubości 102 mm (wymiary: 57,3x2,2 m)[2]. Powyżej burty były nieopancerzone, z wyjątkiem pięciu kazamat dział 152 mm na każdej burcie, osłoniętych pancerzem 127 mm (od góry 51 mm)[3]. Osłonę poziomą stanowił wewnętrzny pokład pancerny grubości 51 mm, opadający po bokach skosami łączącymi się z dolną krawędzią pasa burtowego[4]. Skosy pokładu za pasem burtowym zastosowano po raz pierwszy na rosyjskim pancerniku. Za pasem pancernym, we wnętrzu kadłuba, a także wzdłuż burt pod linią wodną, umieszczone były typowe dla okrętów tej epoki zasobnie węglowe, polepszające osłonę. Poza cytadelą jedyną ochronę części dziobowej i rufowej stanowił wewnętrzny pokład pancerny w rejonie linii wodnej, w formie skorupy żółwia, grubości 76 mm (70 mm według innych danych)[5] Wieże dział artylerii głównej miały pancerz pionowy 229 mm, od góry 38 mm na 12-mm stalowej podkładce. Barbety pod wieżami i szyby amunicyjne miały pancerz 203 mm. Tarcze dział 152 mm w kazamatach miały grubość 63 mm. Stanowisko dowodzenia było opancerzone płytami 152 mm, a na "Pobiedzie" – 229 mm ("Pierieswiet" miał ponadto stanowisko rufowe, opancerzone płytami 152 mm). Masa pancerza sięgała 2900 t (23% wyporności)[2]. Główne opancerzenie pionowe było ze stali typu Harveya, a na "Pobiedzie" – ze stali chromoniklowej. "Pierieswiet" i "Oslabia" miały w celu pełnienia służby na Dalekim Wschodzie dno obite na zewnątrz drewnem i blachą miedzianą.

Maszyny pancerników okazały się mało ekonomiczne, przez co nie sprawdziły się nadzieje na duży zasięg (dobowe zużycie węgla 100-114 t przy prędkości 12 w, podczas gdy pancernik "Cesarewicz" – 76 t)[1]. Ich prędkość nie przewyższała mimo to prędkości nowo budowanych na początku XX wieku pancerników. Na próbach w stanie lekkim "Pierieswiet" rozwinął prędkość maksymalną 19,09 w, lecz realna prędkość była niższa. Zaletą była natomiast dobra dzielność morska – nietypową cechą architektury pancerników było zastosowanie podniesionego pokładu dziobowego, przechodzącego w dach nadbudówki mieszczącej kazamaty dział na śródokręciu, co ponadto zmniejszało zalewanie wodą wieży dziobowej. Przez to, trzykominowa sylwetka okrętów przypominała nieco krążowniki pancerne, które powstały również w celu zwalczania komunikacji morskiej. Mimo że w efekcie nie miały przewagi prędkości nad współczesnymi im pancernikami, przez swoje założenia projektowe typ Pierieswiet można uznać za jeden z protoplastów klasy krążowników liniowych, która pojawiła się dekadę później, wraz z pojawieniem się drednotów.

Wbrew swoim charakterystykom, pancerniki typu Pierieswiet zostały użyte podczas wojny rosyjsko-japońskiej jak zwykłe pancerniki działające w ramach eskadry, narażone na ostrzał z ciężkich dział. Nie wykorzystano natomiast możliwości prowadzenia przez nie działań rajderskich, co odciągałoby część sił japońskich, mimo że pancernik "Oslabia" w chwili wybuchu wojny znajdował się w dogodnym rejonie. Podkreśla się także, że podczas bitwy pod Cuszimą "Oslabia" mógł być znacznie lepiej wykorzystany i mniej narażony na ciosy, gdyby utworzono osobny szybki zespół uderzeniowy wraz z 4 nowymi pancernikami typu Borodino.

Skrócone losy okrętów[edytuj | edytuj kod]

W nawiasach daty w kalendarzu juliańskim.

"Pierieswiet" i "Pobieda"[edytuj | edytuj kod]

W I Eskadrze Oceanu Spokojnego[edytuj | edytuj kod]

Po wejściu do służby, "Pierieswiet" w październiku 1901 wypłynął z Kronsztadu na Bałtyku na Daleki Wschód, w skład Eskadry Oceanu Spokojnego i po remoncie w Tulonie z powodu wejścia na mieliznę w cieśninach duńskich, w kwietniu 1902 zawinął do bazy Port Artur. Pływał następnie do Władywostoku, Japonii i Korei. W 1904 był okrętem flagowym kontradmirała Pawła Uchtomskiego.

"Pobieda" po wejściu do służby wzięła w 1902 udział w rewii morskiej w Rewlu, a następnie w Spithead w Wielkiej Brytanii. W listopadzie 1902 wypłynęła z Libawy na Bałtyku na Daleki Wschód, w skład Eskadry Oceanu Spokojnego i w czerwcu 1903 zawinęła do bazy Port Artur.

"Pierieswiet" zatopiony w Port Artur
Wraki w Port Artur: od lewej "Pierieswiet", "Połtawa", "Retwizan", "Pobieda" i "Pałłada"

Podczas wojny japońsko-rosyjskiej oba pancerniki brały udział w walkach z japońską flotą pod Port Artur, a następnie w obronie twierdzy. Podczas rozpoczynającego wojnę ataku japońskich torpedowców w nocy z 8 na 9 lutego 1904 nie odniosły uszkodzeń. 9 lutego (27 stycznia) wzięły udział w bitwie z podchodzącymi głównymi siłami japońskiej floty, podczas której "Pobieda" została trafiona dwoma pociskami 305 mm i 76 mm, które nie wywołały większych uszkodzeń. 22 marca podczas ostrzeliwania Port Artur przez japońskie siły główne, oba pancerniki odpowiadały ogniem pośrednim zza masywu górskiego (i według relacji rosyjskich, trafiły jednym pociskiem pancernik "Fuji"). 26 marca "Pierieswiet" uszkodził lekko dziobem w kolizji pancernik "Sewastopol" i sam też odniósł uszkodzenia. Podczas wyjścia eskadry w morze 13 kwietnia (31 marca), po zatonięciu pancernika "Pietropawłowsk" na minie, również "Pobieda" wpadła na minę koło Port Artur i odniosła uszkodzenia. Przez dziurę dostało się do kadłuba 550 ton wody i okręt następnie był do połowy czerwca remontowany w Port Artur za pomocą kesonu.

"Pierieswiet" i "Pobieda" wzięły udział w nieudanej próbie przebicia się do Władywostoku 23 czerwca 1904, a następnie w bitwie na Morzu Żółtym 10 sierpnia 1904 r. Podczas tej bitwy "Pierieswiet" odniósł poważne uszkodzenia od pocisków, otrzymując ok. 40 trafień. Okręt nabrał przechyłu i zatopieniu uległa część przedziałów. Uszkodzenia odniosła też "Pobieda". Na obu okrętach uszkodzeniu uległa część artylerii, w tym po 1 dziale 254 mm. Straty wyniosły na "Pierieswiecie" 13 zabitych, 69 rannych, zaś na "Pobiedzie" 4 zabitych, 29 rannych. "Pierieswiet" wystrzelił m.in. 109 pocisków artylerii głównej, a "Pobieda" 115. Po niepowodzeniu próby przebicia się, oba okręty powróciły do Port Artur.

Po bitwie aktywność rosyjskiej floty spadła prawie do zera, a część załóg i dział zdemontowanych z pancerników służyła na froncie lądowym wokół twierdzy. Od września 1904 r. Japończycy podjęli ostrzał okrętów stojących w porcie działami 120 mm i "Pierieswiet" otrzymał w tym miesiącu 17 trafień, a "Pobieda" 14. Od 2 października ostrzał bazy podjęły ciężkie działa lądowe i tego dnia "Pierieswiet" został uszkodzony 9 pociskami 280 mm, a 11 października 11 pociskami. Mimo zmian pozycji "Pobiedy" wewnątrz portu, 28 października została ona uszkodzona pierwszym pociskiem 280 mm, a 12 listopada następnym. Aktywność w tym okresie podejmowały kutry parowe pancerników, m.in. stawiając miny. Po zdobyciu przez Japończyków punktu obserwacyjnego na górze Wysokiej, 7 grudnia "Pierieswiet" został trafiony ok. 20 pociskami 280 mm, po czym samozatopiony na płyciźnie z powodu pożaru. Tego samego dnia "Pobieda" została trafiona 23 pociskami i zatonęła na płyciźnie.

W służbie japońskiej[edytuj | edytuj kod]

Po zajęciu Port Artur, Japończycy 30 października 1905 r. podnieśli "Pobiedę" i po remoncie w latach 1906-1908 wcielili do swojej floty pod nazwą "Suwo". 28 sierpnia 1912 r. został on przeklasyfikowany na okręt obrony wybrzeża I klasy. Na początku I wojny światowej pod flagą wiceadmirała Kato uczestniczył w działaniach przeciw niemieckiej bazie w Chinach Qingdao (Tsingtao) i jej ostrzale. Następnie używany jako okręt szkolny. W kwietniu 1922 r. został wycofany ze służby. 13 lipca 1922 r. podczas zdejmowania płyt pancernych, okręt przewrócił się na burtę i zatonął w porcie, po czym został rozebrany.

12 czerwca 1905 r. Japończycy podnieśli "Pierieswiet" i po naprawach wcielili do swojej floty pod nazwą "Sagami". Uczestniczył on w paradzie zwycięstwa w Zatoce Tokijskiej, po czym w latach 1906-1909 przeszedł kapitalny remont. 28 sierpnia 1912 r. został przeklasyfikowany na okręt obrony wybrzeża I klasy. Podczas I wojny światowej, w 1916 r. Japonia odsprzedała go Rosji za 7 mln jenów.

"Sagami", dawny "Pierieswiet"

Dalsza służba "Pierieswieta"[edytuj | edytuj kod]

9 kwietnia (27 marca) 1916 r. "Sagami" został we Władywostoku przemianowany z powrotem na "Pierieswiet" i wcielony do rosyjskiej służby, przeklasyfikowany na krążownik pancerny. W czerwcu 1916 r. wpadł na skały podwodne przed Władywostokiem i został z nich zdjęty dopiero z pomocą Japończyków, po czym był w sierpniu remontowany w Maizuru w Japonii. Po remoncie, w listopadzie 1916 wypłynął do Rosji z przeznaczeniem dla Floty Oceanu Lodowatego, przez Kanał Sueski. Po wypłynięciu z Port Saidu, 4 stycznia 1917 r. (22 grudnia 1916) o 17.30 "Pierieswiet" wpadł na dwie miny postawione w grudniu przez niemiecki okręt podwodny U-73. Doszło też do wybuchu dziobowej komory amunicyjnej i okręt szybko zatonął o 17.47, ok. 10 mil morskich od Port Saidu. Zginęło 566 marynarzy, uratowano 243.

Skrót służby – "Oslabia"[edytuj | edytuj kod]

"Oslabja" w 1903
Information icon.svg Osobny artykuł: Oslabja (1902).

Po wejściu do służby, "Oslabia" w sierpniu 1903 r. wypłynął z Kronsztadu z przeznaczeniem na Daleki Wschód. Po drodze dołączył do zespołu kadm. A. Wireniusa, zmierzającego do Port Artur. Po wybuchu wojny japońsko-rosyjskiej zespół, znajdujący się w Dżibuti, został zawrócony na Bałtyk, gdzie dotarł w kwietniu 1904. Pancernik następnie wszedł w skład organizowanej z Floty Bałtyckiej II Eskadry Oceanu Spokojnego, mającej udać się na odsiecz I Eskadrze w Port Artur. "Oslabia" został flagowym okrętem kontradmirała D. Felkerzama dowodzącego 2. zespołem pancerników. W październiku 1904 II Eskadra wypłynęła z Libawy.

27 maja 1905 r. doszło do bitwy pod Cuszimą. Wykonując rozkazy głównodowodzącego wiceadm. Rożestwienskiego, "Oslabia", będący czołowym okrętem w lewej kolumnie, musiał zastopować w celu dołączenia prawej kolumny pancerników i unieruchomiony okręt został wówczas trafiony kilkoma ciężkimi pociskami, stając się jednym z pierwszych celów japońskich. Po dalszym ostrzale pancernik wyszedł z szyku, z przechyłem na lewą burtę i przegłębieniem na dziób oraz z pożarem, po czym około 14.40 przewrócił się na lewą burtę i zatonął, jako pierwszy okręt w tej bitwie. Zginęły 504 osoby, wraz z rannym dowódcą W. Berem. Uratowano 376 ludzi (z tego dalszych 27 zginęło w toku bitwy).

Dane techniczne[edytuj | edytuj kod]

  • wyporność: projektowa – 12 674 t,
  • wymiary:
    • długość całkowita: 132,4 m
    • długość na konstrukcyjnej linii wodnej: 130 m
    • szerokość: 21,8 m
    • zanurzenie: 7,93-8,43 m
  • siłownia: 3 pionowe 3-cylindrowe maszyny parowe potrójnego rozprężania o mocy łącznej 14 500 KM, 30 kotłów parowych wodnorurkowych Belville, 3 śruby napędowe
  • szybkość maksymalna: 18-18,5 węzła
  • zapas paliwa: 1046 t., max. 2058 t. węgla
  • zasięg przy prędkości: 5610 mil morskich / 10 w
  • załoga: 778

Uzbrojenie:

  • 4 działa kaliber 254 mm Zakładów Obuchowskich wz. 1891 w wieżach na dziobie i rufie (2xII)
    • długość lufy L/45 (45 kalibrów), masa pocisku 225 kg, kąt podniesienia 35°, donośność 16-21 km (zapas po 80 pocisków na działo)
  • 11 dział kaliber 152 mm Canet wz. 1891 w kazamatach oraz na dziobie
    • długość lufy L/45, masa pocisku 41,5 kg, donośność 11 100 m (po 180 pocisków na działo – inne dane 220)
  • 20 dział 75 mm Canet wz. 1891, L/50 w stanowiskach burtowych (po 300 pocisków na działo)
  • 20 dział 47 mm wz. 1896 Hotchkiss
  • 6 dział 37 mm wz. 1896 Hotchkiss (można było je ustawić na kutrach i szalupach)
  • + 2 działa 63,5 mm Baranowskiego wz. 1882 dla oddziałów desantowych
  • 5 wyrzutni torpedowych 381 mm (1 stała nadwodna dziobowa, 2 ruchome nadwodne burtowe, 2 stałe podwodne burtowe)
    • 6 torped dla nadwodnych (dług. 5,8 m) i 6 dla podwodnych aparatów (dług. 5,2 m)
  • 2 parowe kutry torpedowe (długość 17,1 i 15,2 m) z wyrzutnią torped (zapas – 4 torpedy, dług. 4,58 m)
  • 2 kutry parowe (długość 12,2 i 10,4 m) z miotaczami min i minami wytykowymi
  • 50 min morskich
Uproszczony schemat opancerzenia i uzbrojenia

Opancerzenie: (stal Harveya, "Pobieda" – stal chromoniklowa)

  • burty
    • pas pancerny na linii wodnej: 178-229 mm (wymiary: 95x2,4 m)
    • górny pas pancerny: 102 mm (wymiary: 57,3x2,2 m)
    • kazamaty: 127 mm, od góry 51 mm
  • pokład pancerny: 51-70 mm
  • wieże dział artylerii głównej: 229 mm, od góry 38 mm
  • szyby amunicyjne: 203 mm
  • tarcze dział 152 mm: 63 mm
  • stanowisko dowodzenia: 152 mm ("Pobieda" – 229 mm)
  • masa: 2900 t.

Wyposażenie

  • 6 reflektorów średnicy 75 cm, kierowanych zdalnie elektrycznie
  • 2 reflektory 40 cm (na kutrach torpedowych)

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 W.J.Krestijanow (op.cit.)
  2. 2,0 2,1 2,2 S.Suliga (С. Сулига): Korabli Russko-Japonskoj wojny. Czast 1. Rossijskij fłot. (Корабли Русско – Японской войны. Часть 1. Российский флот), Askold, Moskwa 1993, ISBN 5-86579-001-3
  3. S. Suliga (op.cit) i rysunek w W.J.Krestijanow (op.cit.). Według tekstu w W.J.Krestijanow (op.cit.), jedynie środkowe kazamaty miały pancerz 127 mm (a na "Pobiedzie" 64 mm), a pozostałe – 51 mm
  4. Szczegółowe dane dotyczące grubości pokładu pancernego są nieco rozbieżne w publikacjach. Ponadto, według S. Suliga (op.cit), skosy pokładu miały grubość 63 mm
  5. 76 mm według S. Suliga (op.cit), 44-70 mm według W.J. Krestijanow (op.cit.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • (ros.) W.J. Kriestjaninow, C.W. Mołodcow (В.Я.Крестьянинов, С. В. Молодцов), Bronienoscy tipa "Pierieswiet" (Броненосцы типа "Пересвет"), Morskaja Kollekcja 1/1998