Panie Janie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Panie Janie po francusku

Panie Janiepiosenka. Wykonuje się ją najczęściej jako kanon dwu- lub czterogłosowy.

Panie Janie! Panie Janie!
Rano wstań! Rano wstań!
||: Wszystkie dzwony biją, :||
Bim, bam, bom, bim, bam, bom.

W Wielkiej Brytanii, Niemczech, a w następstwie również w innych krajach germańskich, panuje przekonanie, że jest to francuska piosenka dziecięca[1]. Jednak istnieją poważne przesłanki ku temu, by zaliczyć ją do europejskiego dziedzictwa kulturowego.

Pieśń jest znana w Europie, przetłumaczono ją na większość języków europejskich. Znana jest również poza Europą: w Azji, w Afryce, w Ameryce Północnej. Czirokezi budzą Józefa na polowanie. Chińczycy śpiewają na tę samą melodię piosenkę o tygrysach lub o komarach. Piosenki te tak zadomowiły się w Chinach, że uważane są za chińskie piosenki ludowe.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historia tego utworu sięga najprawdopodobniej późnego średniowiecza i związana jest z historią szlaków pielgrzymkowych do grobu św. Jakuba Apostoła.

Od IX w. do Santiago de Compostela w północno-zachodniej Hiszpanii podążają pielgrzymki – i to nie tylko z Hiszpanii, ale z bardzo odległych stron. ("Santiago" znaczyło pierwotnie "Święty Jakub", dziś znaczy tyle co "Jakub", przy czym odwołanie jest do postaci Apostoła Jakuba, a nie biblijnego Patriarchy Jakuba, syna Izaaka. Obecnie "Św. Jakub" to "San Santiago").

W ciągu wieków powstała cała sieć dróg, zwanych Drogą św. Jakuba, które wiodły od Morza Bałtyckiego przez Polskę, Niemcy, Szwajcarię i Francję aż do Santiago. Rekonstrukcja tych szlaków (rozpoczęta w 1986, trwająca nadal) była pierwszym projektem w ramach programu Europejskich Szlaków Kulturowych Rady Europy[2].

Być może pierwotna wersja powstała w języku łacińskim, który w tamtych czasach był językiem liturgicznym i międzynarodowym – społeczność pielgrzymów mówiła przecież bardzo różnymi językami. Być może pieśń powstała w którejś z grup pątniczych w jej ojczystym języku i wersja łacińska była jednym z pierwszych tłumaczeń.

Quare dormis, o Iacobe,
Etiam nunc, etiam nunc?
||: Resonant campanae, :||
Din din dan, din din dan.

Uczestnicy pielgrzymek do Santiago de Compostela zwani byli pielgrzymami lub braćmi jakubowymi[3]. Dawniej pielgrzymi wędrowali pieszo, wędrówka trwała nieraz całe miesiące. Pątnicy wstawali bardzo wcześnie, by po porannej mszy świętej wyruszyć w dalszą drogę.

W XV wieku, na trasie do Santiago, powstała piosenka, wyśmiewająca leniwych pielgrzymów, którzy nie zrywali się na pierwszy dźwięk dzwonu[4].

Niemcy[edytuj | edytuj kod]

Piosenka pojawiła się w Niemczech w XVII w.

Bohater kanonu nazywa się Bruder Jakob (Brat Jakub) lub Meister Jakob (Mistrz Jakub). Zwracamy się do niego bezpośrednio, w 2. os. l. poj. (du).

"Brat Jakub" może oznaczać zarówno pielgrzyma, jak i prostego zakonnika. "Mistrz Jakub" może oznaczać rzemieślnika. Rzemieślnicy byli znacząca grupą wśród pielgrzymów. Pielgrzymka do Composteli była niejako obowiązkiem świeżo wyzwolonego czeladnika. Może również oznaczać budowniczego kościoła. Co najmniej od XI do XVI we Francji i w Hiszpanii istniał cech budowniczych kościołów o nazwie les Enfants du Maître Jacques (»Kinder von Meister Jakob« = Dzieci Mistrza Jakuba). Wiele z niemieckich kościołów zostało zbudowanych przez "Mistrza Jakuba".

W Austrii prawdopodobnie był to również Bruder Martin (Brat Marcin)[5].

Francja[edytuj | edytuj kod]

Bohater kanonu nazywa się Frère Jacques (Brat Jakub). Zwracamy się do niego bardziej formalnie, w 2. os. l. mn. (vous).

Hiszpania[edytuj | edytuj kod]

W języku hiszpańskim wyjątkowo bohater kanonu nosi cztery różne imiona: Martinillo, Fray Santiago, Fray Francisco lub Fray Felipe.

W katedrze w hiszpańskim mieście Burgos – ważnym etapie na Drodze św. Jakuba – znajduje się sławny zegar z XVI w. Charakterystycznym elementem są dwie postacie: większa – Papamoscas, od której zegar nosi nazwę – i mniejsza – Martinillo.
Papamoscas wybija pełne godziny, uderzając w dzwon i poruszając przy tym ustami, jakby śpiewał z trzymanej w dłoni partytury (stąd zapewne jego imię, oznaczające pawdopodobnie "połykacz much").
Martinillo wybija kolejne kwadranse, uderzając w dwa dzwonki trzymanymi w dłoniach młoteczkami. Jego imię powstało zapewne z połączenia męskiego imienia "Martín" ze słowem "martillo" (= młotek)[1].

Santiago pierwotnie znaczyło "święty Jakub Większy, Apostoł", dzisiaj to po prostu "Jakub".

Teksty w różnych językach[edytuj | edytuj kod]

łacina
Quare dormis, o Iacobe,
Etiam nunc, etiam nunc?
||: Resonant campanae, :||
Din din dan, din din dan.


łacina – inna wersja
Domne Iane, domne Iane
Dormisne? Exsurge!
||:Omnes nolae sonant, :||
Bim bam bum, bim bam bum.



niemiecki
Bruder Jakob, Bruder Jakob,
Schläfst du noch? Schläfst du noch?
||: Hörst du nicht die Glocken? :||
Ding dang dong, ding dang dong.


niemiecki – inna wersja
Meister Jakob, Meister Jakob,
Schläfst du noch? Schläfst du noch?
||: Hörst du nicht die Glocken? :||
Ding dang dong, ding dang dong.


angielski
Are you sleeping, are you sleeping,
Brother John, brother John,
||: Morning bells are ringing, :||
Ding ding dong, ding ding dong.


francuski
Frère Jacques, Frère Jacques
Dormez-vous, dormez-vous?
||: Sonnez les matines, :||
Ding ding dong, ding ding dong.


włoski (ze strony włoskiej)
Frà Martino, campanaro,
Dormi tu? Dormi tu?
||: Suona le campane! :||
Din don dan, din don dan.


włoski – wersja 2 (ze strony włoskiej) [1]
Frà Martino, campanaro,
cosa fai? Non dormir!
Suona il mattutino, suona il mattutino,
din, don, dan, din, don, dan!
Frà Martino, campanaro,
è di già mezzodì!
Suona allegramente, suona allegramente,
din, don, dan, din, don, dan!
Frà Martino, quand'è sera,
dove sei? dove sei?
Suona piano piano, è l'Ave Maria,
din, don, dan, din, don, dan!


Frà Martino, stai sognando,
di suonar, di suonar!
Tutte le campane, tutte le campane,
din, don, dan, din, don, dan!
Frà Martino, campanaro,
dormi tu? dormi tu?
Suona le campane, suona le campane,
din, don, dan, din, don, dan!


rosyjski – wersja 1
(ze strony włoskiej [2] , poprawiona pisownia)

(Ta wersja jest również na płycie Rolfa Zuckowskiego [3]
- piosenka w kilku językach: "Alle wecken Bruder Jakob".)

Брат Иван! Эй! Брат Иван! Эй!
Спишь-ли ты? Спишь-ли ты?
||: Звонят в колокольчик, :||
Динь-динь-динь, динь-динь-динь.
Brat Iwan! Ej! Brat Iwan! Ej!
Spisz-li ty? Spisz-li ty?
||: Zwoniat w kałakol’czik, :||
Diń-diń-diń, diń-diń-diń.


rosyjski – wersja 2
(ze strony niemieckiej [4] ,
(poprawiona pisownia)
Братец Иаков, братец Иаков,
Спишь-ли ты? Спишь-ли ты?
||: Слышишь звон на башне? :||
Дин-дан-дон, дин-дан-дон.
Bratec Jakow, bratec Jakow,
Spisz-li ty? Spisz-li ty?
||: Słyszisz zwon na basznie? :||
Din-dan-don, din-dan-don.


czeski – wersja 1
(poprawiona pisownia)
Bratře Kubo, Bratře Kubo,
Ještě spíš, ještě spíš?
Venku slunce září, ty jsi na polštáři,
vstávej již, vstávej již.


czeski – wersja 2
(ze strony niemieckiej [5], poprawiona pisownia)
Bratře Kubo, Bratře Kubo,
Ještě spíš, ještě spíš?
Slunce dávno září, ty jsi na polštáři,
vstávej již, vstávej již.


esperanto – wersja 1
(ze strony w języku bułgarskim) [6]
Frat’ Jakobo, frat’ Jakobo,
Ĉu en dorm’? Ĉu en dorm’?
||: Iru sonorigu, :||
Tin, tin, tin... Tin, tin, tin...



esperanto – wersja 2

(tłumaczenie: Jon Rømmesmo, Norwegia) – tekst niekompletny
Ĉu vi dormas, ĉu vi dormas,
Frato Jak', frato Jak'?




esperanto – wersja 3
(ze strony w języku francuskim [7]) i [8]
Frato Jako, frato Jako,
Levu vin, levu vin,
||: Jen la sonorilo, :||
Tin, tin, tin, tin, tin, tin.


niderlandzki – wersja 1 (flamandzka)
Broeder Jakob, broeder Jakob,
Slaapt gij nog, slaapt gij nog?
||: Hoor de klokken luiden, :||
Bim bam bom, bim bam bom!


niderlandzki – wersja 2 (holenderska)
Vader Jacob, Vader Jacob,
Slaapt gij nog, slaapt gij nog?
||: Alle klokken luiden, :||
Bim bam bom, bim bam bom!


szwedzki – wersja 1
Broder Jakob, Broder Jakob
Sover du, sover du?
||: Hör du inte klockan? :||
Ding ding dong, ding ding dong.


szwedzki – wersja 2
(ze strony niemieckiej) [9])
Broder Jakob, Broder Jakob
Sover du, sover du?
||: Ring i dina klockor, :||
Ding ding dong, ding ding dong.


węgierski – wersja 1
János bácsi, János bácsi
Keljen fel, keljen fel!
||: Húzza a harangot!:||
Bimm, bamm, bumm, Bimm, bamm, bumm.


Analiza tekstu[edytuj | edytuj kod]

Analiza uwzględnia tylko dostępne wersje w językach europejskich (poza albańskim), nie uwzględnia również tłumaczeń na język esperanto, które powstały w XX w.

  • Imię bohatera piosenki

Brat Jakub
Brat Santiago = (święty) Jakub
Ojciec Jakub
Mistrz Jakub
Dzwonnik Marcin
"Martinillo"
Brat Marcin
Brat Jan
Pan Jan
Brat Filip
Brat Franciszek

  • Co się dzieje?

Słychać dzwon(y).
Bohater piosenki śpi, choć powinien był wstać (domyślnie: jako pierwszy).
Bohater piosenki śpi i nie słyszy dzwonu (dzwonów).
Nie wiadomo, gdzie bohater piosenki jest.

  • Co powinien zrobić?

Wstać na dźwięk dzwonu (dzwonów).
Bić w dzwon(y).
Dzwonić na poranną modlitwę / na jutrznię.
(W kilkuzwrotkowej włoskiej wersji: dzwonić na jutrznię, w południe i na nabożeństwo wieczorne / nieszpory.)

"Panie Janie" jako inspiracja w muzyce[edytuj | edytuj kod]

  • Trzecia część I symfonii Gustava Mahlera (Symfonia No. 1 D-dur "Tytan").
    Na początku tej części Mahler cytuje melodię piosenki Panie Janie (podając jej tytuł "Bruder Martin"), ale w tonacji d-moll, co nadaje kompozycji charakter marsza żałobnego. Zmiana trybu z dur na moll w tej melodii niekoniecznie jest pomysłem Mahlera, gdyż w XIX i na początku XX w. taka wersja była śpiewana w niektórych regionach Austrii i Mahler mógł ją znać.
  • Panie Janie w stylu jazz (tekst: Ludwik Starski, muzyka: Henryk Wars, film: Zapomniana melodia [1938]).

Posłuchaj w wykonaniu Heleny Grossówny Posłuchaj w wykonaniu Adama Astona

Posłuchaj

Posłuchaj

  • Płyta polskiego zespołu Klezzmates pod tym samym tytułem [2005] – zawierająca muzykę klezmerską "własnego pomysłu".
    W utworze "Two Faces Of Klezzmates" słyszymy "dwutematyczną fugę o niebanalnie przeprowadzonym temacie, w której drugi temat stanowi znana melodia Panie Janie, z tym że w tonacji molowej". recenzja z 2005 r.

Inne zastosowanie melodii[edytuj | edytuj kod]

Melodia kanonu jest wykorzystywana w praktyce przedszkolnej i w dydaktyce języków obcych. Do tej melodii układane są słowa, mające zachęcać do zabawy lub utrwalać słownictwo, względnie reguły gramatyczne języka obcego.

W Chinach wykorzystywana była do walki politycznej (jak kuplety z okresu po obaleniu cesarstwa (1911), zachęcające: "Razem bijmy obce potęgi, razem bijmy konserwatywnych konfucjanistów": "Dadao lie qiang, dadao Kongjia dian" – które w 1926 (okresu współpracy maoistów z kuomintangowcami) pretendowały do roli hymnu narodowego! czy kuplety polityczne z Placu Tian’anmen z roku 1989)

Przykłady w języku angielskim[edytuj | edytuj kod]


Tekst 1:

(Piosenka do zabaw "paluszkowych")

Where is Thumbkin?
Where is Thumbkin?
Here I am.
Here I am.
How are you this morning?
Very well, I thank you.
Run away.
Run away.

(Wszystkie zwrotki i sposób zabawy zob: [10])

Inna wersja zob: [11]
How are you today, sir?
I am fine, thank you.
Happy day.
Happy day.

Inna wersja zob: [12]
Run and hide!

Tekst 2:

(Piosenka o burzy i deszczu [13])

I hear thunder,
I hear thunder,
Hark don't you? (oh don't you)
Hark don't you? (oh don't you)
Pit-a-patter raindrops,
Pit-a-patter raindrops,
I'm wet through,
So are you.

Sposób zabawy zob: [14]
Inna wersja: [15]

Tekst 3:

(Piosenka świąteczna,
śpiewana w Australii na Boże Narodzenie)

Where is Santa?
Where is Santa?
Here I am.
Here I am.
Merry, merry Christmas.
Merry, merry Christmas.
Ho, Ho, Ho.
Ho, Ho, Ho..

Sposób zabawy (taniec) zob: [16]


Tekst 4:

(Piosenka urodzinowa, z serialu telewizyjnego
"Garfield Goose and Friends", odcinek "Peace and Quiet" [17])

Happy Birthday,
Happy Birthday,
Whoop-tee-doo,
Whoop-tee-doo,
May your day be pleasant,
Open up your present,
Just for you,
Just for you,

Przykłady w języku esperanto[edytuj | edytuj kod]


Tekst 1:

(Piosenka do nauki części ciała i czynności) [18]

Per okuloj, per okuloj
vidas ni, vidas ni,
vidas per okuloj, vidas per okuloj,
vidas ni.

Per oreloj – aŭdas ni ...
Per la nazo – flaras ni ...
Per la buŝo – kantas ni ...
Per la mano – skribas ni ...
Per la gamboj – kuras ni ...

Tekst 2:

(Piosenka o gąsieniczce)

Eta raŭpo, eta raŭpo,
venas jen, venas jen,
grimpas sur Christina, grimpas sur Christina,
iras for, iras for.

Tekst 3:
(Piosenka o misiu)

Urso bruna, urso bruna
estas mi, estas mi
bruna kaj malgranda, bruna kaj malgranda
estas mi.

Tekst 4:
(Piosenka o uczniu, wychodzącym do szkoły) [19]i [20]

Frato Jako, frato Jako,
Levu vin, levu vin,
||: Jen la sonorilo, :||
Bim, bam, bom, bim, bam, bom.
Frato Jako, frato Jako,
Lavu vin, lavu vin,
||: Metu vian veston, :||
Bim, bam, bom, bim, bam, bom.
Frato Jako, frato Jako,
Kuru do, kuru do,
||: Tuj al la lernejo, :||
Bim, bam, bom, bim, bam, bom.


Przykłady w języku niemieckim[edytuj | edytuj kod]


Tekst 1:

(Przyimki z Dativem)

Aus, bei, mit, nach, (2x)
seit, von, zu, (2x)
alle brauchen Dativ, (2x)
immerzu. (2x)

Przykłady w języku portugalskim[edytuj | edytuj kod]


Tekst 1:

(Piosenka do zabaw "paluszkowych" Os Dedinhos,
podobna do angielskiej Where is Thumbkin?)

Polegares, polegares
Onde estão
Aqui estão
Eles se saúdam
Eles se saúdam
E se vão
E se vão

(Wszystkie zwrotki zob: [21] In Portuguese)

Przykłady w języku hebrajskim[edytuj | edytuj kod]


Tekst 1:

(Piosenka אחינו יעקב – "Ahinu Ya'akov", o ruchu drogowym)
אחינו יעקב!
אחינו יעקב!
סע לאט!
סע לאט!
אם תסע מהר,
יתפוס אותך שוטר!
סע לאט!
סע לאט!

(Przekład angielski zob. [22] In Hebrew)

Przykłady w języku chińskim[edytuj | edytuj kod]


Tekst 1:

(Piosenka polityczna: "Razem bijmy obce potęgi" kandydująca w 1926 do roli hymnu narodowego Republiki Chińskiej)
打 倒 列 強, 打 倒 列 強,
dǎdǎo liè qiáng, dǎdǎo liè qiáng,
除 軍 閥, 除 軍 閥;
chújūn fá, chújūn fá ,
努 力 國 民 革 命, 努 力 國 民 革 命,
nǔlì guómíngémìng, nǔlì guómíngémìng,
齊 奮 鬥, 齊 奮 鬥。
qífèn dòu, qífèn dòu .

打 倒 列 強, 打 倒 列 強,
dǎdǎo liè qiáng, dǎdǎo liè qiáng,
除 軍 閥, 除 軍 閥;
chújūn fá, chújūn fá ,
國 民 革 命 成 功, 國 民 革 命 成 功,
guómíngémìng chénggōng, guómíngémìng chénggōng,
齊 歡 唱, 齊 歡 唱。
qíhuān chàng, qíhuān chàng.

(Przekład angielski zob: [23])

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 patrz: Dyskusja do tego artykułu.
  2. Zob. Institut Européen des Intineraires Culturels w Luksemburgu – strony po francusku i angielsku.
  3. po niemiecku: Jakobsbrüder
  4. Informacje wymagają weryfikacji. Pochodzą one ze strony w języku niemieckim, autorzy jednak nie podają źródeł.
  5. patrz: "Panie Janie" jako inspiracja w muzyce

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]