Panorama Racławicka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Panorama Racławicka
Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu
Rotunda Panoramy Racławickiej
Rotunda Panoramy Racławickiej
Państwo  Polska
Miejscowość Wrocław
Adres ul. Jana Ewangelisty Purkyniego 11
50-155 Wrocław
Położenie na mapie Wrocławia
Mapa lokalizacyjna Wrocławia
Panorama Racławicka
Panorama Racławicka
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Panorama Racławicka
Panorama Racławicka
Ziemia 51°06′36,403″N 17°02′39,635″E/51,110112 17,044343Na mapach: 51°06′36,403″N 17°02′39,635″E/51,110112 17,044343
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa muzeum
Bitwa pod Racławicami
Malarz Jan Styka, Wojciech Kossak i in.
Rok wykonania 1893–1894
Technika wykonania olej na płótnie
Rozmiar 1500 x 11400 cm
Muzeum Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Panorama Racławickamuzeum sztuki we Wrocławiu, oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu, założone w 1893 we Lwowie[1], od 1980 we Wrocławiu; eksponuje cykloramiczny obraz o tej samej nazwie, namalowany w latach 1893–1894 pod kierunkiem Jana Styki i Wojciecha Kossaka. Obraz olejny przedstawia bitwę pod Racławicami (1794), jeden z epizodów insurekcji kościuszkowskiej, zwycięstwo wojsk polskich pod dowództwem gen. Tadeusza Kościuszki nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Aleksandra Tormasowa.

Obok Panoramy siedmiogrodzkiej, Golgoty oraz Męczeństwa Chrześcijan w Cyrku Nerona jest to jedna z czterech XIX-wiecznych panoram, namalowanych pod kierownictwem Jana Styki i Wojciecha Kossaka. Po II wojnie światowej, dzięki staraniom władz polskich, udało się odzyskać od ZSRR część lwowskich dzieł sztuki. Ówczesny polski Rząd Jedności Narodowej postanowił zbiory te, wraz z Panoramą, umieścić we Wrocławiu.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Quote-alpha.png
Kiedy powziąłem myśl wykonania tego dzieła, nie szło mi jedynie o uświetnienie tryumfu oręża polskiego, bo zwycięstwa większe miała Polska w dziejach swoich, ale chodziło mi o to tylko, by wykazać, że tutaj przed stu laty złączyły się wszystkie stany dla obrony Ojczyzny, ale zależało mi na uświetnieniu imienia najwznioślejszego bohatera wolności, Kościuszki. Kościuszko tak ukochał tę ziemię, o której wolność walczył, że garść jej nosił na sercu aż do zgonu. – Jan Styka po zakończeniu prac[2]

W 1893 roku z okazji 100-lecia insurekcji kościuszkowskiej rada miasta Lwowa zamówiła u Jana Styki Panoramę Racławicką, która miała być główną atrakcją na otwarciu Powszechnej Wystawy Krajowej we Lwowie w 1894. Kierownictwo projektu powierzono Styce, który zaprosił do uczestnictwa Wojciecha Kossaka oraz innych malarzy. W owym czasie w Europie panowała moda na tworzenie panoram, a szczególną popularnością cieszyły się panoramy o tematyce historycznej, batalistycznej oraz religijnej. Popularność opierała się na spotęgowanych monumentalnością i owalnym kształtem efektach iluzji, które przy pomocy środków artystycznych uzyskiwali ich twórcy. Dzięki połączeniu obrazu olejnego z elementami dekoracyjnymi leżącymi u jego podnóża artyści zacierali granicę między widzem, a dziełem i publiczność odczuwała wrażenie uczestnictwa w uwiecznionych wydarzeniach.

Przygotowania[edytuj | edytuj kod]

Dziemięrzyce pod Racławicami: widok na zachód ze Wzgórka Dziemięrzyckiego, z miejsca, z którego Jan Styka wykonał szkic do Panoramy Racławickiej

Wiosną 1893 roku malarze Jan Styka, Ludwig Boller oraz Wojciech Kossak pojechali na miejsce bitwy pod Racławicami, żeby poznać topografię terenu oraz dokonać próby rekonstrukcji rozmieszczenia wojsk kościuszkowskich i samego przebiegu bitwy. Przez kilka tygodni wykonywali szkice i rysunki, na podstawie których sporządzili potem ogólny szkic kompozycyjny, składający się z 4 części – tzw. Małą Panoramę Racławicką. Artyści zbierali także wszelkie dostępne materiały ikonograficzne, niezbędne do powstania dzieła, oraz rozpoczęli studia na podstawie zbiorów muzealnych, dotyczące umundurowania oraz uzbrojenia obu wojsk.

Dane techniczne[edytuj | edytuj kod]

Obraz został namalowany na płótnie żaglowym, sprowadzonym z Belgii w czternastu kawałkach o długości 15 metrów, które zszyto w jedną całość i rozpięto na specjalnym, stalowym rusztowaniu sprowadzonym z Wiednia, wykonanym przez firmę Gridla[2]. Do namalowania obrazu użyto płótna długości 120 metrów na 15 metrów (z czego przestrzeń malarska ma w sumie długość 114 metrów oraz wysokość 15), czyli 1800 metrów kwadratowych tkaniny. Do zagruntowania płótna zużyto 750 kg farby[3].

Panorama namalowana jest na cylindrycznym płótnie rozpiętym w budynku specjalnie zbudowanej rotundy. Początkowo Panorama eksponowana była w rotundzie zbudowanej we Lwowie według projektu Ludwika Baldwina-Ramułta, a od 1985 w rotundzie wybudowanej we Wrocławiu. Ekspozycja, prócz samego obrazu, obejmuje sztafaż ustawiony przed nim i oświetlony tak, aby widz oglądający rozwinięte wokół niego i zamknięte w pierścień malowidło nie umiał odróżnić, gdzie kończą się ustawione na podłodze przed obrazem obiekty, a gdzie zaczyna sam obraz. Kształt hiperboloidy obrotowej, jaki nadano panoramie, potęguje efekt zacierania się granicy między powierzchnią płótna a przestrzenią przed nim.

Opis obrazu[edytuj | edytuj kod]

W. Kossak, J. Styka, Kościuszko na koniu (szkic do panoramy), 1893

Panorama racławicka ukazuje artystyczną wizję przebiegu bitwy pod Racławicami, stoczonej w okolicach wsi Racławice, Dziemięrzyce i Janowiczki. Na obrazie zostali przedstawieni uczestnicy bitwy, m.in. naczelnik Tadeusz Kościuszko, gen. Antoni Madaliński, gen. Łukasz Biegański, gen. Stanisław Fiszer, kapitan Kajetan Nidecki, gen. Gabriel Taszycki, gen. Jan Slaski, kosynier milicji chłopskiej Wojciech Bartos, kosynier milicji chłopskiej Stanisław Świstacki, major Ignacy Zborowski, gen. Józef Zajączek, Piotr Bernier, kapitan Jan Junga, płk. Konstanty Lucke, a ze strony rosyjskiej gen. Aleksander Tormasow oraz płk. Muromcew.

Twórcy dzieła i podział pracy[edytuj | edytuj kod]

Największy udział w pracy nad dziełem mieli Jan Styka i Wojciech Kossak. Inicjatorem powstania Panoramy oraz autorem koncepcji figuralnej był ten pierwszy. Natomiast opracowanie aspektów malarskich dzieła należało do Kossaka. Artyści podzielili przestrzeń malarską obrazu po połowie. Granica podziału przebiegała w scenie zdobywania rosyjskich armat przez milicję chłopską. Kosynierów malował Styka, a rosyjskich żołnierzy Kossak. Ogółem w całości panoramy udział Styki wyniósł jednak ok. 30%, podczas gdy Kossak namalował pozostałe 70%[4]. Tych dwóch artystów najczęściej wymienia się jako autorów malowidła, pozostałych zazwyczaj pomijając. W powstawaniu dzieła brali jednak również udział inni malarze:

Kossak gotuje zupę dla twórców Racławic

Losy[edytuj | edytuj kod]

Lwów, Rotunda Panoramy Racławickiej (około 1900)
Lwów, Rotunda Panoramy Racławickiej (2007)
Reklama Panoramy racławickiej w czasie prezentacji w Budapeszcie w 1896 roku.

W latach 1894-1944 Panorama była wystawiana we Lwowie w specjalnie dla niej zbudowanej rotundzie na terenie Parku Stryjskiego. Wystawiona została po raz pierwszy w rotundzie o średnicy ok. 38 m we Lwowie z okazji odbywającej się tam Powszechnej Wystawy Krajowej i jednocześnie z okazji stulecia bitwy 5 czerwca 1894 roku.

W roku 1896 Panorama Racławicka została przewieziona i wystawiona w Budapeszcie, gdzie cieszyła się ogromnym powodzeniem. Udostępniona była publiczności przez rok; obejrzało ją ok. 800 000 Węgrów. Z tej okazji wydano także ilustrowany album z węgierskim tekstem pt. Lengyel körkép – Kościuszkó Thaddaus győzelme az oroszok fölött, Raclawiczánál 1794...

W czasie II wojny światowej częściowo uszkodzona, gł. w czasie bombardowań w r. 1944. Uratowana przed ewentualną dalszą dewastacją, związaną z wkroczeniem Armii Czerwonej, przez zwinięcie w rulon i umieszczenie w lwowskim klasztorze bernardynów. Po wojnie, dzięki staraniom władz polskich, udało się odzyskać od ZSRR część lwowskich dzieł sztuki i zbiorów Ossolineum. Ówczesny polski Rząd Jedności Narodowej postanowił zbiory te wraz z Panoramą umieścić we Wrocławiu, gdzie została przewieziona w r. 1946. Najpierw przez dwa lata przeleżała w magazynie kolejowym Wrocław-Brochów, a następnie kilkanaście lat w Muzeum Państwowym (przemianowanym najpierw na Śląskie, następnie na Narodowe). Od lat 60. XX w. w Muzeum Śląskim (potem Narodowym) eksponowano tylko pojedyncze jej fragmenty („bryty”, czyli sekcje, z których składa się ponad stumetrowe malowidło), a pozostałą część jedynie przechowywano, poddając niezbyt konsekwentnie konserwacji aż do 1980. Przez lata 60. i 70. trwały też zakulisowe dyskusje na temat miejsca ekspozycji.

Zależne od opinii ZSRR władze PRL bały się bowiem Rosjanom narazić, podpisując się pod decyzją o wystawieniu obrazu, przedstawiającego triumf wojsk polskich nad Rosją, nawet jeśli była to Rosja carycy Katarzyny II. Rozpisano najpierw jeden konkurs architektoniczny na pawilon we Wrocławiu, w którym Panorama miałaby zostać wystawiona, potem w 1956 drugi, w którym zwyciężyło małżeństwo Ewy i Marka Dziekońskich. W 1957 przystąpili do realizacji projektu szczegółowego budowli, jednak z powodów politycznych budowa rotundy dla Panoramy rozpoczęta na początku lat 60., trwała niesłychanie długo, była wstrzymywana i przerywana, a i na prace konserwatorskie nad samym obrazem również brakowało pieniędzy. W 1977 zlecono nawet Dziekońskim przeprojektowanie obiektu rotundy na centrum kongresowe, a bryty samego obrazu wywieziono w czerwcu 1980 poza Wrocław. Na osobiste polecenie prof. Wiktora Zina, ówczesnego podsekretarza Stanu Ministerstwa Kultury i Sztuki i Generalnego Konserwatora Zabytków, płótno Panoramy wywieziono do Zamku Królewskiego w Warszawie. Ostatecznie, po wydarzeniach sierpniowych w 1980, klimat wokół Panoramy poprawił się. Dzięki działalności zawiązanego w 1980, trzeciego już w historii malowidła, Społecznego Komitetu Panoramy Racławickiej pod przewodnictwem byłego rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. Alfreda Jahna, podjęto wreszcie pod koniec 1980 roku ostateczną decyzję o wystawieniu jej we Wrocławiu, a nie w innym miejscu, a prace budowlane przy rotundzie wznowiono. Wobec katastrofalnego stanu gospodarki PRL, a także z powodu niesłychanie trudnego zadania, jakim było odrestaurowanie płótna po kilkudziesięciu latach przechowywania go w różnych miejscach i różnych warunkach oraz kilku wielokilometrowych transportów, prace, prowadzone przez 25 konserwatorów, trwały jeszcze pół dekady, toteż otwarcie ekspozycji Panoramy Racławickiej nastąpiło dopiero 14 czerwca 1985.

Panorama obecnie[edytuj | edytuj kod]

Od tego czasu Panorama Racławicka otwarta jest zasadniczo stale (najpierw 7, obecnie 6 dni w tygodniu) i tylko od czasu do czasu wystawa jest na krótko zamykana w celu przeprowadzenia niezbędnych prac konserwacyjnych. Cieszy się wciąż ogromnym powodzeniem wśród zwiedzających: pierwszy milion widzów odwiedziło Panoramę do sierpnia 1987, pięć milionów – do lipca 1998, a sześć milionów – do września 2004.

Nie wiadomo, czy projektanci rotundy dla Panoramy brali taką możliwość pod uwagę, ale mimo bliskości rzeki Odry usytuowanie malowidła wewnątrz budynku parę metrów nad poziomem gruntu zabezpieczało obraz przed bezpośrednim zalaniem, nawet gdyby wody rzeki dotarły do rotundy, co mogło mieć znaczenie podczas wielkiej powodzi w lipcu 1997.

Opinie o Panoramie Racławickiej[edytuj | edytuj kod]

Panoramę racławicką od początku jej powstania obejrzało wiele osób, wyrażając swoje pochlebne opinie na jej temat:

  • Jest to najpiękniejsza panorama, jaką kiedykolwiek widziałemKarol Ludwik Habsburg podczas wizyty we lwowskiej rotundzie 7 czerwca 1894 roku[5].
  • Dzieło to nie obraża bynajmniej uczuć rosyjskich – konsul rosyjski Pastuszkin.
  • Imposant. Es hat mich frappirt (Imponujące. Zafrapowalo mnie to.Franciszek Józef I podczas wizyty we lwowskiej rotundzie 8 września 1894 roku[5].
  • Trzeba być doprawdy ślepcem, żeby się panoramą nie wzruszyć do głębiEustachy Skrochowski.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Edward Chwalewik, Zbiory polskie: archiwa, bibljoteki, gabinety, galerje, muzea i inne zbiory pamiątek przeszłości w ojczyżnie i na obczyźnie, t. A-M, Warszawa: Wydawnictwo Jakuba Mortkowicza, 1926, s. 412.
  2. 2,0 2,1 Józef Piątek, Małgorzata Dolistowska, Panorama racławicka, Wrocław 1988, ISBN 83-04-02757-7.
  3. Kazimierz Olszański, Wojciech Kossak. Listy do żony i przyjaciół 1883-1942, Kraków: Wydawnictwo Literackie 1985, ISBN 8308008631.
  4. Kazimierz Olszański, Panorama racławicka rys historyczny 1892-1896, [w:] Studia historyczne, 1981.
  5. 5,0 5,1 5,2 Franciszek Ziejka, Panorama Racławicka, K.A.W., 1984, ISBN 83-03-00206-6.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Józef Piątek, Małgorzata Dolistowska, Panorama racławicka, Wrocław 1988, ISBN 83-04-02757-7.
  • Magdalena Irek-Koszerna, Panorama Racławicka piórem i pędzlem, Wydawnictwo Zet, 2010, ISBN 978-83-62013-38-8.
  • Krystyna Tyszkowska, Panorama Racławicka: 90 lat niezwykłych dziejów, ISBN 83-03-01493-5.
  • Józef Grabski, Mała Panorama Racławicka Wojciecha Kossaka i Jana Styki, IRSA Publishing House, 2002, ISBN 978-83-915130-0-2.
  • Franciszek Ziejka, Panorama Racławicka, K.A.W. 1984, ISBN 83-03-00206-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]