LT vz. 35

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Panzerkampfwagen 35(t))
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Lehky Tank vz. 35
PzKpfw 35(t) (Panzerkampfwagen 35(tschechische))
Lehky Tank vz. 35PzKpfw 35(t) (Panzerkampfwagen 35(tschechische))
Dane podstawowe
Państwo  Czechosłowacja
 III Rzesza
Producent Škoda Pilzno i Českomoravská Kolben Daněk (ČKD) Praga
Typ pojazdu czołg lekki
Trakcja gąsienicowa
Załoga 3 lub 4
Historia
Prototypy 1935
Produkcja 1935-1939
Egzemplarze 437
Dane techniczne
Silnik patrz tabelka
Transmisja mechaniczna
Pancerz patrz tabelka
Długość patrz tabelka
Szerokość patrz tabelka
Wysokość patrz tabelka
Masa patrz tabelka
Osiągi
Prędkość 34 km/h
Zasięg patrz tabelka
Pokonywanie przeszkód
Brody (głęb.) 0,8 m
Rowy (szer.) 1,98 m
Ściany (wys.) 0,79 m
Dane operacyjne
Uzbrojenie
patrz tabelka
Użytkownicy
Czechosłowacja, Niemcy, Słowacja, Rumunia, Bułgaria
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

LT vz. 35 - czechosłowacki czołg lekki. Został on skonstruowany w 1935 r. przez czechosłowackie zakłady Škoda w Pilźnie oraz Českomoravská Kolben Daněk (ČKD) w Pradze. Po upadku Czechosłowacji w marcu 1939 r. i zajęciu Czech przez III Rzeszę, czołg ten wszedł na uzbrojenie Wehrmachtu (pod nazwą PzKpfw 35(t)) oraz armii innych państw sojuszniczych. Niemcy chętnie go wykorzystywali w pierwszym okresie wojny, gdyż przewyższał ich własne konstrukcje (PzKpfw I i PzKpfw II) zarówno pod względem uzbrojenia, jak i opancerzenia. Od 1941 r. były stopniowo wycofywane ze służby i zastępowane czołgami średnimi. Na bazie podwozi PzKpfw 35(t) budowano również ciągniki artyleryjskie, czołgi dowodzenia, a także działa samobieżne.

Historia rozwoju[edytuj | edytuj kod]

S-IIa; LT vz. 35; T-11; R-2; PzKpfw 35(t)[edytuj | edytuj kod]

W 1934 r. czechosłowackie Ministerstwo Obrony złożyło zamówienie na dostawę lekkiego czołgu o masie do 15 t. Zamówienie realizowały równolegle zakłady Škoda w Pilźnie oraz ČKD w Pradze. Prototyp wozu uzbrojonego w działo kalibru 37 mm (oznaczony S-IIa) został zaprezentowany już na wiosnę roku 1935. W czerwcu, na poligonie w Milowicach pod Pragą, odbyły się testy, po których od października 1935 r. rozpoczęto seryjną produkcję 160 czołgów oznaczonych LT vz. 35 (nazywane także T-11). Pierwszych pięć egzemplarzy, wyprodukowanych do lipca 1936, wykazywało jednak sporo usterek, m.in. w układzie kierowniczym, mechanizmie obrotu wieży i rozruszniku. Także prędkość maksymalna okazała się o połowę niższa od zadeklarowanej. Konieczność usunięcia wszystkich błędów spowodowała znaczne opóźnienia w produkcji, która ruszyła dopiero w lutym 1937, jednakże już w listopadzie Ministerstwo Obrony zamówiło kolejne 138 czołgów.

W owym czasie, konstrukcja czołgu LT vz. 35 była bardzo nowoczesna. Układ jezdny bazował na układzie opracowanym przez Vickersa, który zbudowany był z dwóch par wózków jezdnych, amortyzowanych resorami piórowymi, z których każdy składał się z czterech rolek połączonych parami. Do tego dochodziła para kół napędzających, napinających i kierujących, a także cztery pary rolek podtrzymujących gąsienice. Istotnym usprawnieniem było wprowadzenie prowadnic gąsienicy oraz odrzutników błota na kołach napędzających. Wóz był napędzany sześciocylindrowym silnikiem Škoda T-11 o mocy 120 KM i pojemności 8 dm³. Zapewniał on czołgowi o masie 10,5 t rozwinięcie maksymalnej prędkości 35 km/h. Nowatorskim rozwiązaniem było zastosowanie pneumatycznego napędu sprzęgła, hamulców i układu kierowniczego. Pozwalało to na zmniejszenie ciężaru czołgu, pozostawienie większej przestrzeni dla załogi, oraz w znaczący sposób poprawiało komfort pracy kierowcy. Rozwiązanie to jednak zupełnie zawodziło w warunkach frontu wschodniego, gdzie ostra zima często prowadziła do awarii układu pneumatycznego.


Czołg był uzbrojony w działo Škoda A3 vz. 34 kalibru 37 mm (niemieckie oznaczenie – 3,7 cm KwK 34(t) L/40) oraz dwa karabiny maszynowe Zbrojovka – Brno ZB vz. 35 lub ZB vz. 37 kalibru 7,92 mm (niemieckie oznaczenie – MG35(t) i MG37(t)). Jeden z nich umieszczony był w kadłubie, obok wizjera kierowcy, natomiast drugi w wieży, obok działa. Opancerzenie wozu stanowiły nitowane płyty pancerne o grubości 16 mm (z boku i z tyłu) oraz 25 mm (od czoła). Zapas paliwa umożliwiał zasięg 190 km na drodze oraz 120 km w terenie. Załogę stanowiło czterech ludzi: dowódca – celowniczy, ładowniczy, strzelec – radiotelegrafista i kierowca – mechanik.

W latach 1936 – 1939 czołgi LT vz. 35 eksportowano także do Rumunii, gdzie nosiły one oznaczenie R-2. Ogółem Czechosłowacja dostarczyła armii rumuńskiej 126 wozów. W marcu 1939, po zajęciu Czech przez Niemcy i utworzeniu państwa słowackiego, przejęto 298 czołgów LT vz. 35, z czego 52 trafiły na uzbrojenie słowackiej 3 Dywizji Szybkiej (27 szt. LT vz.34 i 52 szt. LT vz.35)[1]. Reszta, w liczbie 219 sztuk, zasiliła Wehrmacht, gdzie służyła pod oznaczeniem PzKpfw 35(t). Ogółem w niepodległej Czechosłowacji wyprodukowano 424 wozy (340 w zakładach Škoda i 84 w ČKD). W utworzonym przez Niemców Protektoracie Czech i Moraw nie kontynuowano już produkcji tego modelu, tylko skupiono się na rozwoju nowszej konstrukcji PzKpfw 38(t) (czechosłowackie oznaczenie – LT vz. 38).

W niemieckiej służbie początkowo czołgi otrzymały oznaczenie PzKpfw L.T.M.35, zmienione 16 stycznia 1940 na PzKpfw 35(t) (litera "t" oznaczała czeskie pochodzenie)[2]. Niemcy zwiększyli załogę z 3 do 4 osób, dodając stanowisko ładowniczego dla zwiększenia szybkostrzelności, wyposażyli czołgi w radiostacje FuG 5 (10-watowy nadajnik i odbiornik) i Fug 2 (tylko odbiornik) oraz dokonali modyfikacji mechanicznych[2]. 9 czołgów zmodyfikowano do roli czołgów dowodzenia (Panzer Befehlswagen) Sd.Kfz. 267 i 268, wyposażając je w radiostacje FuG 8, FuG 7 i FuG 5[2].

S-IIc; T-21; T-22; M40 Turan I[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1937 r. zakłady Škoda opracowały projekt czołgu średniego, którego konstrukcję oparto na czołgu lekkim LT vz. 35. Rozpoczęto budowę dwóch prototypów, oznaczonych S-IIc, której jednak nie dokończono. Pojazd ważył 16,5 t i był uzbrojony w działo Škoda A9 vz. 38 kalibru 47 mm, oraz dwa karabiny maszynowe kalibru 7,92 mm. Zwiększono także (maksymalnie do 30 mm) opancerzenie. Zastosowano mocniejszy, ośmiocylindrowy silnik o mocy 250 KM i pojemności 13,8 dm³, który umożliwiał rozwinięcie prędkości do 50 km/h. Dopiero w 1940 dokończono budowę prototypów, które oznaczono symbolem T-21. Na ich podstawie skonstruowano czołg T-22, którego dwa egzemplarze przekazano w 1941 Węgrom. W oparciu o nie, Węgrzy rozpoczęli produkcję własnych wozów, oznaczonych M40 Turan I. Posiadały one opancerzenie czołowe zwiększone do 50 mm oraz zamontowane nowe działa Škoda A17 kalibru 40 mm. Masa czołgu wzrosła do 18 t.

Użycie[edytuj | edytuj kod]

Po zajęciu Czech w marcu 1939 r., Niemcy przejęli 298 czołgów LT vz. 35, z czego 52 sztuk zostało przekazanych armii słowackiej, natomiast 219 weszło w skład niemieckich wojsk pancernych, pod oznaczeniem L.T.M.35, a w końcu PzKpfw 35(t). Weszły początkowo na uzbrojenie pododdziałów 1 Dywizji Lekkiej: 11. Pułku Pancernego (117 sztuk) i 65. Batalionu Pancernego (57 sztuk)[2]. Dywizja ta we wrześniu 1939 r. wzięła udział w ataku na Polskę. Mimo swej nazwy, przedstawiała ona większą wartość bojową, niż ówczesne dywizje pancerne, gdyż czołgi PzKpfw 35(t) przewyższały niemieckie wozy PzKpfw I i PzKpfw II, zarówno pod względem opancerzenia, jak i uzbrojenia, i weszły na etaty przewidziane dla niemieckich czołgów średnich PzKpfw III. Jednak nawet one okazały się nieodporne na ostrzał polskiej broni przeciwpancernej, zwłaszcza armat kalibru 37 mm. Stosunkowo niewiele czołgów tego typu utracono, natomiast okazały się one podczas kampanii dość awaryjne. W trakcie kampanii wrześniowej 1.DLek raportowała 77 czołgów L.T.M.35 utraconych, uszkodzonych lub zepsutych, lecz ostatecznie straty bezpowrotne ograniczyły się do 7 czołgów[2].

PzKpfw 35(t), Francja 1940

W październiku 1939 r. 1. Dywizja Lekka została przekształcona w 6 Dywizję Pancerną. W przeddzień ataku na Francję dysponowała ona 118 czołgami PzKpfw 35(t) oraz 10 wozami dowodzenia na podwoziu PzKpfw 35(t). Okazało się, że nie są one w stanie nawiązać równorzędnej walki z dobrze opancerzonymi czołgami francuskimi. Stracono bezpowrotnie 11 maszyn, a 62 zostały uszkodzone. Po analizie walk na froncie zachodnim uznano PzKpfw 35(t) za przestarzały i nieprzydatny do zadań bojowych. Podjęto wprawdzie próby podniesienia jego walorów bojowych (prototypy T-21 i T-22), jednakże wyższy priorytet miały prace nad unowocześnieniem modelu PzKpfw 38(t) i pomysły uczynienia z LT vz. 35 czołgu średniego wkrótce zarzucono. Ze względu na powolną produkcję czołgów średnich PzKpfw III i PzKpfw IV, wozy czechosłowackie nadal pozostawały w jednostkach liniowych. W ramach 6. Dywizji Pancernej, wzięły one udział w operacji plan Barbarossa i walczyły na froncie wschodnim aż do końca 1941. Wtedy też okazało się, że zastosowany w nich układ pneumatyczny, całkowicie zawodzi w warunkach rosyjskiej zimy. Dlatego też, pomimo ciągłego niedoboru sprzętu pancernego, zdecydowano się na całkowite wycofanie czołgów PzKpfw 35(t) z frontu. Pozostałe 187 egzemplarzy przekazano policji lub jednostkom zwalczającym partyzantkę. Część z nich przerobiono na ciągniki artyleryjskie, a wymontowane wieże użyto jako baterie artyleryjskie na wybrzeżu Danii i Korsyki.

PzKpfw 35(t) w ZSRR, w tle płonąca wieś, lipiec 1941

W okresie 1936 – 1939 126 czołgów LT vz. 35 zostało wyeksportowanych do Rumunii, gdzie otrzymały oznaczenie R-2 i wzięły udział w walkach ze Związkiem Radzieckim. W 1939 Niemcy przekazali 52 sztuki armii słowackiej. Część z nich wzięła później udział w Powstaniu Słowackim. 36 czołgów trafiło także do Bułgarii. Czołgi otrzymały oznaczenie bułgarskie – Škoda T-11. Pierwsze 26 czołgów wybudowanych przez zakłady ČKD zostało dostarczonych do Bułgarii w lutym 1940. Były to czołgi uzbrojone w działo 37 mm Škoda A-3 (3,7 cm KwK 35(t) L/40). Były to czołgi przejęte przez Niemców po aneksji Czechosłowacji i wcielone do 11. Panzer Regiment. Czołgi były prezentowane delegacji bułgarskiej we wrześniu 1939, a następnie poddane generalnemu remontowi. We wrześniu Bułgarzy otrzymali kolejnych 10 czołgów. Były to czołgi zamówione przez Afganistan i przejęte przez Niemców. Ich uzbrojenie stanowiło ulepszone działo 37 mm Škoda A-7 (3,7 cm KwK 38(t) L/42). Z czołgów utworzono 3. i 4. kompanię pancerną, które od stycznia 1941 weszły w skład Batalionu Pancernego (Drużina Bojni Koli). Po reorganizacji w czerwcu 1941 r. czołgi weszły na uzbrojenie Pułku Pancernego stacjonującego w Sofii , który był rozwinięciem wcześniej istniejącego batalionu, a w październiku 1943. weszły na uzbrojenie Brygady Pancernej. 13 czołgów PzKpfw 35(t) skreślono ze stanu w marcu 1945 na skutek strat i zużycia[3].

Dane techniczne[edytuj | edytuj kod]

Model PzKpfw 35(t) (LT vz. 35)
Masa całkowita (kg) 10500
Długość (mm) 4900
Szerokość (mm) 2100
Wysokość (mm) 2350
Silnik Škoda T-11

120 KM

Prędkość (km/h) 35
Zasięg na drodze (km) 190
Zasięg w terenie (km) 120
Załoga 4
Uzbrojenie 3,7 cm KwK 34(t) L/40 (Škoda A3 vz. 34)

2 x MG35(t) (ZB vz. 35) lub MG37(t) (ZB vz. 37)

Opancerzenie czołgu PzKpfw 35(t) (LT vz. 35)
grubość pancerza (mm) / nachylenie pancerza (stopnie)
przód bok tył góra
wieża 25/10 15/14 15/15 8/81
górny kadłub 25/17 16/0 15/60 8/85
dolny kadłub 25/30 16/0 16/0 8/90
osłona działa 25/profilowana
Skuteczność działa 3,7 cm KwK 34(t) L/40 (Škoda A3 vz. 34)
grubość pancerza przebijanego pod kątem 30º (mm)
Odległość (m) 100 500 1000 1500 2000
Panzergranate 37(t) 35 30 23 21 0
Panzergranate 40 60 39 0 0 0
Pzgr 37(t) – pocisk przeciwpancerny (APCBC)

Pzgr 40 – pocisk podkalibrowy (APCR)

Inne pojazdy na podwoziu PzKpfw 35(t)[edytuj | edytuj kod]

Jeszcze przed Kampanią Wrześniową 8 czołgów PzKpfw 35(t) zostało przebudowanych na wozy dowodzenia (Panzerbefehlswagen 35(t)). Miały one zamontowaną antenę ramową na pokrywie silnika, za wieżą. W toku wojny przebudowano jeszcze kilka dalszych egzemplarzy (w sumie ok. 20). Już po wycofaniu PzKpfw 35(t) z jednostek frontowych, w latach 1942 – 1943, 49 podwozi zaadaptowano na ciągniki ciężkich dział artyleryjskich (Gepanzerte Mörserzugmittel 35(t)). Ostatnie 36 podwozi przebudowano w 1944 r. na ciągniki Gepanzerte Zugkraftwagen 35(t). Na początku roku 1940, zbudowano również dwa prototypy niszczyciela czołgów Panzerjäger 35(t), poprzez zamontowanie na podwoziu czołgowym działa przeciwpancernego 4,7 cm PaK 36(t) L/43 (Škoda A6 vz. 36). Nie rozwijano jednak dalej tego projektu.

W 1943 r. Rumuni zaczęli montować na podwoziach czołgów R-2 zdobyczne przeciwpancerne działa sowieckie ZIS-3 (7,62 cm PaK L/42). Obrotową wieżę zastępowano specjalną nadbudówką z blachy pancernej. W ten sposób zbudowano 21 niszczycieli czołgów TACAM R-2. Również Węgrzy przebudowywali swoje czołgi 40M Turan I, zbudowane na licencji Škody, na działa samobieżne. Montowali oni na podwoziach, w opancerzonej, niskiej nadbudówce, haubice kalibru 105 mm. Tak powstały działa pancerne 43M Zrinyi II.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • D. Jędrzejewski i Z. Lalak - Niemiecka broń pancerna 1939-1945; Wydawnictwo Lampart, Warszawa 1994
  • M. Bryja - Panzerwaffe - Niemieckie wojska szybkie 1939-45; Wydawnictwo Militaria, Warszawa 1996
  • Achtung Panzer!
  • Panzerwaffe 1933-45

Przypisy

  1. Ch. K. Klement, Slovenska armada 1939-1945, Praha 1996
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Thomas L. Jentz, Panzer Truppen: The Complete Guide to the Creation and Combat Employment of Germany's Tank Force: 1933-1942. Schiffer Publishing, 2004. ISBN 0887409156. ss.69-70, 104
  3. Dariusz Jędrzejewski, Zbigniew Lalak Sojusznicy Panzerwaffe, Wydawnictwo PEGAZ, ISBN 83-910187-1-7