Parafia św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Gorzkowie
| Parafia św. Stanisława Biskupa i Męczennika | |
 |
|
| Państwo |  Polska |
| Siedziba | Gorzków |
| Adres | ul. Rynkowa 25 22-315 Gorzków |
| Data powołania | 1406 arcybiskupa halickiego Jakuba Strepę 1647 przez biskupa sufragana chełmskiego Mikołaja Świrskiego |
| Data zamknięcia | 1568 – 1623 |
| Wyznanie | katolickie |
| Kościół | rzymskokatolicki |
| Archidiecezja | lubelska |
| Dekanat | Krasnystaw – Zachód |
| Kościół | św. Stanisława Biskupa i Męczennika |
| Filie | kaplica NMP Królowej Polski w Bobrowem (1987) kaplica Skawińskich na cmentarzu w Gorzkowie (1850) |
| Proboszcz | ks. kan. Janusz Mieczysław Świtaj |
| Wezwanie | św. Stanisława Biskupa i Męczennika |
| Wspomnienie liturgiczne | 8 maja |
| Strona internetowa | |
Parafia św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Gorzkowie – parafia rzymskokatolicka w Gorzkowie w powiecie krasnostawskim.
Jedna z najstarszych parafii należących do dawnego dekanatu krasnostawskiego. Od 1987 należy do do dekanatu Krasnystaw – Zachód) w archidiecezji lubelskiej. Do roku 1805 była częścią diecezji chełmskiej obrządku łacińskiego.
Była konsekrowana dwukrotnie – pierwszy raz w 1406 przez arcybiskupa halickiego Jakuba Strepę, drugi raz w 1647 przez biskupa sufragana chełmskiego Mikołaja Świrskiego.
Spis treści |
[edytuj] Obszar parafii
Obszar parafii i liczba parafian zmniejszyły się wskutek powstania w 1984 r. parafii w Orchowcu i Olchowcu oraz w Rudniku (1988).
Obecnie do parafii należą wsie: Antoniówka, Baranica, Bobrowe kolonia i wieś, Borów kolonia i wieś (częściowo), Chorupnik kolonia i wieś, Czysta Dębina kolonia i wieś (częściowo), Góry, Gorzków kolonia, osada i wieś, Józefów, Olesin, Potasznia, Suszeń, Widniówka, Wielkopole kolonia i wieś, Wielobycz kolonia i wieś, Wiśniów, Zamostek.
[edytuj] Historia
Brak jakichkolwiek informacji o istnieniu w Gorzkowie budowli sakralnych w czasach przedjagiellońskich. Pierwsze informacje piśmienne dotyczą fundacji parafii obrządku łacińskiego w dopiero co otrzymanej od króla Jagiełły przez jego spowiednika i doradcę – Mikołaja z Sandomierza dawnej wsi królewskiej Gorzków. On to właśnie, zostając w 1403 roku podkanclerzym koronnym, otrzymał wsparcie dla swych świeżych tytułów szlacheckich w postaci majątku ziemskiego i natychmiast przystąpił do zagospodarowywania tych ziem (czyli latynizacji i polonizacji).
Według zapisu w archiwum konsystorza lubelskiego tenże Mikołaj Trąba był już na przełomie 1403 i 1404 roku[1] – fundatorem (lecz nie proboszczem) pierwszego, drewnianego kościoła obrządku łacińskiego w Gorzkowie, pobierającego we wsi dziesięcinę. Fakt ten potwierdza także dokument z 24 czerwca 1404 roku wystawiony przez Stefana – biskupa Chełmskiego dla Mikołaja – podkanclerzego wielkiego koronnego i właściciela wsi Gorzkowa z prawem zamiany dziesięciny snopkowej na pieniężną. Wg tego dokumentu w Gorzkowie było w tym czasie 5 rodzin katolickich (zapewne osadników z terenów Małopolski), a nieznaną ilość pozostałych określono jako „schizmatyków” (czyli innowierców, głównie prawosławnych).
Arcybiskup halicki Jakub Strepa wydał mandat na konsekrację kościoła parafialnego w Gorzkowie pw. św. Stanisława Męczennika, w którym czytamy m.in.ecclesiam per ipsum dominum Nicolaum predictum de nowo fundandam, collocandam et dotandam, consecra... Dokument przypieczętował we Lwowie własną pieczęcią in...sabbato, quo in ecclesia Domini cantatur: Venite adoremus, anno Domini M° CCCC° sexto, czyli 18 września 1406[2]. Mikołaj Trąba, zwany później także niewłaściwie Gorzkowskim[3], naprawdę do końca swej kariery dbał o uposażenie swych włości, przenosząc dziesięciny z niektórych wsi diecezji krakowskiej, na rzecz tej, ufundowanej przez siebie gorzkowskiej parafii[1]. Wniósł w ten sposób podwaliny pod silną pozycję Kościoła na ziemi chełmskiej oraz dał zaczyn do dalszego rozwoju społecznego tych okolic[4].
Okres reformacji przyniósł straty w dobrach kościelnych – w 1568 rozgrabiono kościół parafialny w Gorzkowie, zamieniając go na zbór kalwiński (budynek zniszczono doszczętnie po roku 1604). Dopiero kontrreformacja w czasach Zygmunta III Wazy przyniosła nawrót szlachty na katolicyzm[5].
W 1623 ówczesny nawrócony na katolicyzm dziedzic wsi – Stanisław Gorzkowski – zbudował na terenach z obszaru wsi Gorzkowa opisanych w akcie fundacyjnym złożonym w Krasnostawskim Sądzie Ziemskim nowy kościół murowany[6]. Akt erekcyjny kościoła nabrał mocy urzędowej po zatwierdzeniu w 1626 przez biskupa chełmskiego Macieja Łubieńskiego.
Wobec antykatolickiej działalności rodziny Sobieskich, protestanckich właścicieli Chorupnika oraz części Gorzkowa, od roku 1639 parafia chorupnicka (Chorupnik, Wiśniów, Borów i Borówek) wcielona została do parafii gorzkowskiej, zaś ówczesny proboszcz gorzkowski – ksiądz Marcin Rybułtowicz, po ugodzie z Sobieskimi w Lubelskim Trybunale Koronnym, uzyskał znaczące rekompensaty za zniszczenia dóbr kościelnych w Chorupniku. Ponowna konsekracja kościoła pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika miała miejsce w roku 1647, a obrzęd wypełnił biskup pomocniczy chełmski Mikołaj Świrski[7].
Niestety pod koniec XVII w. w pożarze plebanii spaliło się wiele ksiąg kościelnych. W okresie XVII i XVIII w. działała także biblioteka parafialna i szpital oraz przytułek dla ubogich, oraz bractwa – różańcowe i Trójcy Świętej[7].
Kolejny pleban gorzkowski, ksiądz Jan Wierzbicki, 26 października 1795 poświęcił nowy cmentarz gorzkowski, wybudowany przy drodze do Wielkopola naprzeciw wsi Zamostek, a już pół roku później sam został na nim pochowany. Poprzedni – stary cmentarz znajdował się przy samym kościele. Następca plebana, zasłużony dla historii Gorzkowa proboszcz Grzegorz Wężyk[8], zbudował m.in. w 1801 dzwonnicę trójdzwonną przy kościele[7]. Zawieszone w niej dzwony padały łupem wojsk zaborczych i musiały być odtwarzane, ostatnio w XX wieku. W 1828 rozebrano grożącą zawaleniem wieżę frontonową kościoła.
Powstanie styczniowe 1863 cieszyło się ogólnym poparciem ludności gminy z aktywnym udziałem proboszcza parafii gorzkowskiej Franciszka Drewnowskiego[9].
Rok 1885 przyniósł znaczącą rozbudowę kościoła – do istniejącej nawy dwuprzęsłowej dobudowano w kierunku zachodnim dalsze cztery przęsła[10].
Trwały również ciągłe remonty budynku świątyni;
1922 – remont dachu i pokrycie blachą
1945 – restauracja całego budynku
1954 – malowanie budynku i pokrycie blachą ocynkowaną sygnaturki
1973/4 – remont dachu oraz malowanie całego kościoła
W r.1990 zamieszczono w kościele parafialnym tablicę pamiątkową ku czci ofiar II wojny światowej
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Silnicki T., Arcybiskup Mikołaj Trąba, Warszawa 1954,str.29
- ↑ Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, red. F. Piekosińskiego, Poznań 1908, T. 5, Nr 102, str. 97
- ↑ Było to źródłem wielu pomyłek historyków, głównie: Ciesielski W., Kartki z Lubelskiego – Miasteczko Gorzków, [w:] Kurjer Lubelski, 1867/nr 108, oraz prof. H. Polaczkówna, Księga bracka św. Krzysztofa na Arlbergu, Miesięcznik Heraldyczny, 10(1931) numery 3, 7, 8. Pewne problemy identyfikacyjne wykazuje także fundamentalna biografia Mikołaja z Sandomierza autorstwa Silnickiego, Arcybiskup Mikołaj Trąba, Warszawa 1954. Dobrym rozwikłaniem tych pomyłek jest artykuł prof. Janiny Krzyżaniakowej Początki kariery Mikołaja Trąby, [w:] Roczniki Historyczne, R. XXXV (1969) str. 125-135.
- ↑ por. Historia Gorzkowa. Jego rola w tym dziele nie została chyba w parafii gorzkowskiej dotychczas należycie doceniona, chociaż w jego mieście rodzinnym – Sandomierzu został należycie uhonorowany (patrz: Bibliografia, ISBN 978-83-925149-7-8)
- ↑ A. Kossowski, Protestantyzm w Lublinie i Lubelskiem w XVI – XVII w., Lublin 1933, str. 99
- ↑ Górak J., Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Zamość 1990
- ↑ 7,0 7,1 7,2 M. T. Zahajkiewicz, Diecezja Lubelska – Informacje historyczne i administracyjne, Lublin 1985, str. 204
- ↑ Z. Góralski, Instrukcje ekonomiczne probostwa w Gorzkowie, [w:] Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. XII, nr 1, 1964, str. 78
- ↑ Żurek F., Powiat krasnostawski w walce o wolność, Lublin 2009: ISBN 978-83-7222-369-2
- ↑ Unikalne zdjęcie sprzed tej rozbudowy (źle datowane) znajduje się w Narodowym Archiwum Cyfrowym. Widać na nim także ówczesnego proboszcza parafii – księdza Rowińskiego w otoczeniu niezidentyfikowanych osób
[edytuj] Bibliografia
- Silnicki T., Arcybiskup Mikołaj Trąba, Warszawa 1954.
- Katalog zabytków sztuki w Polsce, Tom VIII, zeszyt 8, powiat krasnostawski, Warszawa 1964
- M.T. Zahajkiewicz, Diecezja Lubelska – Informator historyczny i administracyjny, Lublin 1985
- F. Kiryk (red.), Mikołaj Trąba mąż stanu i prymas Polski, Sandomierz 2008, Kraków 2009, ISBN 978-83-925149-7-8
