Paragraf 175

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy niemieckiego przepisu prawnego. Zobacz też: film dokumentalny „Paragraf 175”.
Sumaryczna liczba skazanych z § 175 w latach 1902–1987

Paragraf 175 – przepis niemieckiego kodeksu karnego z 1871 r., który określał homoseksualizm jako przeciwny naturze nierząd. Stał się on podstawą do prześladowań i eksterminacji niemieckich homoseksualistów przez nazistów w III Rzeszy. Paragraf 175 obowiązywał w NRD do 1967 r., a w RFN do 1969 r.

Cesarstwo Niemieckie i Republika Weimarska[edytuj | edytuj kod]

W 1871 r., jednocześnie z proklamowaniem nowo powstałego Cesarstwa Niemieckiego, na jego terytorium zaczął obowiązywać kodeks karny penalizujący paragrafem 175 stosunki seksualne między mężczyznami wymieniając je obok zoofilii:

Quote-alpha.png
Przeciwny naturze nierząd, do którego dochodzi pomiędzy osobami płci męskiej albo między człowiekiem i zwierzęciem, jest karany więzieniem, z możliwością utraty praw obywatelskich[1].

Czyn zakazany zagrożony był karą do 2 lat więzienia. Kodeks nie zajmował się stosunkami pomiędzy kobietami. Takie przepisy nie wyróżniały Niemiec na tle innych krajów, a wręcz przeciwnie. W ówczesnej Wielkiej Brytanii i USA istniały daleko bardziej restrykcyjne przepisy, przewidujące wyższe kary – oba te kraje obłożyły kontakty homoseksualne karą śmierci. W Europie kontynentalnej, również na terenie Niemiec przed 1871 r., pozostawał w mocy Kodeks Napoleona, depenalizujący wiele tzw. czynności bez ofiar, w tym również kontakty homoseksualne.

Praktyka stosowania paragrafu 175 w II Rzeszy była jednak dość liberalna. O ile przestrzegano go dość ściśle na prowincji, to jednak w dużych miastach panowała spora swoboda obyczajowa. W dekadenckim Berlinie czy Hamburgu funkcjonowały kluby, bary, sale taneczne „ligi przyjaźni” tej samej płci, krążyły czasopisma homoerotyczne. W Berlinie lat 20. co trzeci nocny lokal był nastawiony na klientów o różnych preferencjach seksualnych. Lesbijki funkcjonowały niemal jawnie: wychodziły co najmniej cztery pisma lesbijskie, a w 1928 r. ukazała się książka Lesbijki Berlina[2]. Homoseksualizm był tematem dyskutowanym w środowiskach akademickich, miał swoje miejsce w filmie i literaturze. W 1897 r. berliński lekarz seksuolog Magnus Hirschfeld utworzył tzw. Komitet Naukowo-Humanitarny (Wissenschaftlich-Humanitäres Komitee) stawiający sobie za zadanie zniesienie paragrafu 175 i edukację związaną z homoseksualizmem. Komitet skupiał znanych naukowców niemieckich (Edward Oberg, Max Spohr, Franz Josef von Bülow) i popierany był przez ruch sufrażystek[3]. Skupiał początkowo niemal samych gejów, z czasem dołączały się do niego osoby deklarujące się jako heteroseksualne oraz lesbijki. Według polskiego dziennikarza K. Geberta, założona w 1923 r. Liga Praw Człowieka również walczyła o zniesienie paragrafu 175[2]. Brakuje jednakże dostatecznej liczby danych na potwierdzenie tej tezy[4][5]. Geje spoza Niemiec, a szczególnie z Wielkiej Brytanii, sprowadzali się do liberalnego Berlina. Tak postąpili m.in. poeta Wystan Hugh Auden oraz krytycy Stephen Spender i Christopher Isherwood.

W 1924 r. sąd w Hanowerze skazał Fritza Haarmanna, który razem ze swoim kochankiem zabił dwudziestu siedmiu nastoletnich chłopców. Wywołało w Niemczech falę aresztowań wśród homoseksualistów i przyczyniło się do homofobicznych postaw społecznych. Liczba spraw sądowych z paragrafu 175 wzrosła wtedy z 450 do ok. 700 rocznie.

Pod koniec lat 20. starania o zmianę sytuacji na gruncie politycznym w okresie II Rzeszy nie przynosiły rezultatu mimo wcześniejszych licznych petycji i działań edukacyjnych kręgu Hirschfelda. Niemieccy politycy niechętnie odnosili się do tego tematu[3].

Paragraf 175 był również w mocy na ziemiach polskich dawnego zaboru pruskiego przed 1932 rokiem. Został anulowany wraz z przyjęciem Kodeksu Makarewicza.

III Rzesza[edytuj | edytuj kod]

Telegram ze szczecińskiego oddziału Gestapo do centrali w Berlinie dotyczący aresztowania za homoseksualizm
39-letniego Hansa Retzlaffa, który zginął kilka tygodni później w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen.

6 maja 1933 r. instytut Hirszfelda został splądrowany przez bojówki Sturmabteilung (SA) i studentów Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego. Na ciężarówki załadowano książki, broszury, obrazy oraz popiersie Hirschfelda. Wywieziono je, by cztery dni później, 10 maja, spalić wraz z zasobami wielu innych berlińskich bibliotek na Placu Hegla przed Operą Państwową podczas „nocy kryształowej”. Oznaczało to faktyczny koniec możliwości zniesienia paragrafu 175 i rozpoczęcie okresu prześladowań.

Niemieckie obozy koncentracyjne w okupowanej Polsce[edytuj | edytuj kod]

Stosowanie paragrafu 175 dotyczyło wyłącznie mężczyzn będących obywatelami III Rzeszy. Polacy ani Żydzi nie byli zaliczani do tej kategorii, a w niemieckich obozach koncentracyjnych na terenie okupowanej Polski Niemców-więźniów skazanych z paragrafu 175 było niewielu[6]. W samych obozach, podczas wojny, jako obywatele niemieccy mieli względem innych więźniów szereg przywilejów i stali zdecydowanie wyżej w hierarchii więziennej. W zbiorach dokumentacyjnych muzeum byłego obozu Auschwitz-Birkenau znajduje się m.in. fotografia Erwina Schimitzeka skazanego z tego paragrafu.

Niemcy powojenne[edytuj | edytuj kod]

Unieważniona legitymacja przyznająca uprawnienia „ofiary faszyzmu” byłemu więźniowi obozu. Magistrat Berlina Wschodniego unieważniał prawa do odszkodowań więźniom z różowymi trójkątami[7].

Po pokonaniu nazistowskich Niemiec w 1945 r. więźniowie skazani na podstawie paragrafu 175 nie zostali zwolnieni. Alianci oraz Związek Radziecki potraktowali ich jak zwykłych kryminalistów. Geje odbywali w więzieniach reszty zasądzonych kar. Żaden z nich do dzisiaj nie otrzymał odszkodowania za pobyt w obozie zagłady – w 1956 r. komisja ds. rekompensat dla byłych więźniów nazistowskich obozów jednoznacznie wykluczyła z zadośćuczynienia ofiary uwięzione za homoseksualizm.

Niemiecka Republika Demokratyczna zniosła całkowicie paragraf 175 w 1967 r. Republika Federalna Niemiec złagodziła nazistowskie prawo w brzmieniu z 1 września 1935 w nowelizacji kodeksu karnego w 1969 r., określając karalną granicę stosunków homoseksualnych na 21 lat. W 1973 r. zmieniono ją na 18 lat, a w 1990 r. pozostałości paragrafu 175 zostały zniesione całkowicie.

Memoria[edytuj | edytuj kod]

Ofiary obowiązywania paragrafu 175 upamiętniają m.in. pomniki w Berlinie i Amsterdamie. W 2000 r. Rob Epstein i Jeffrey Friedman zrealizowali film dokumentalny pt. Paragraf 175, zbierający relacje ostatnich żyjących ofiar prześladowań.

Statystyki[edytuj | edytuj kod]

Zestawienie danych statystycznych na temat ofiar paragrafu 175[8][9]:

Tabela 1: Oskarżeni pod zarzutami z § 175
(1902-1918)
Rok Aresztowani Skazani
1902 364/393 613
1903 332/289 600
1904 348/376 570
1905 379/381 605
1906 351/382 623
1907 404/367 612
1908 282/399 658
1909 510/331 677
1910 560/331 732
1911 526/342 708
1912 603/322 761
1913 512/341 698
1914 490/263 631
1915 233/120 294
1916 278/120 318
1917 131/70 166
1918 157/3 118
Środk. kolumna: homoseksualizm / zoofilia.
Tabela 2: Oskarżeni pod zarzutami z § 175
(1919-1933)
Rok Aresztowani Skazani
1919 110/10 89
1920 237/39 197
1921 485/86 425
1922 588/7 499
1923 503/31 445
1924 850/12 696
1925 1225/111 1107
1926 1126/135 1040
1927 911/118 848
1928 731/202 804
1929 786/223 837
1930 723/221 804
1931 618/139 665
1932 721/204 801
Środk. kolumna: homoseksualizm / zoofilia.
Tabela 3: Skazani pod zarzutami z §§ 175, 175a i b
(1933-1941)
Rok Dorośli Nieletni
1933 853 104
1934 948 121
1935 2106 257
1936 5320 481
1937 8271 973
1938 8562 974
1939 8274 689
1940 3773 427
1941 3739 687
1942 3963 nn
1943 2218 nn
Nieletni poniżej 18 lat.
Tabela 4: Skazani pod zarzut. z §§ 175, 175a w RFN
(1950-1987)
Rok Liczba Rok Liczba
1950 1920 1969 894
1951 2167 1970 340
1952 2476 1971 272
1953 2388 1972 362
1954 2564 1973 373
1955 2612 1974 235
1956 2774 1975 160
1957 3124 1976 200
1958 3182 1977 191
1959 3530 1978 177
1960 3134 1979 148
1961 3005 1980 164
1962 3098 1981 147
1963 2803 1982 163
1964 2907 1983 178
1965 2538 1984 153
1966 2261 1985 123
1967 1783 1986 118
1968 1727 1987 117


Przypisy

  1. Die widernatürliche Unzucht, welche zwischen Personen männlichen Geschlechts oder von Menschen mit Tieren begangen wird, ist mit Gefängniß zu bestrafen; auch kann auf Verlust der bürgerlichen Ehrenrechte erkannt werden.
  2. 2,0 2,1 Dawid Warszawski: Świat, który zrodził „Operę za trzy grosze”, „Gazeta Wyborcza”, 6 września 2003 r.
  3. 3,0 3,1 Paweł Fijałkowski, Opowieść o Magnusie Hirschfeldzie.
  4. Wykład Lory Wildenthal, The Origins of the West German Human Rights Movement, 1945-1961, 5 kwietnia 2004 r., dostępne w Internecie, dostęp 2007-05-10, 12:02.
  5. Historia Niemieckiej Ligi Praw Człowieka, dostępne w Internecie, dostęp 2007-05-10, 12:02.
  6. Robert Biedroń „Nie” dla debaty za pomocą pomników, 13 stycznia 2007 r.
  7. Bremen: Edition Temmen 2005, Beiträge zur Geschichte der nationalsozialistischen Verfolgung in Norddeutschland, ISBN 3-86108-081-8.
  8. Rainer Hoffschildt: 140.000 Verurteilungen nach „§ 175“; in: Fachverband Homosexualität und Geschichte e.V. (Hrsg.): Invertito – 4. Jg. – Denunziert, verfolgt, ermordet: Homosexuelle Männer und Frauen in der NS-Zeit. MännerschwarmSkript Verlag, Hamburg 2002, ISBN 3-935596-14-6, S. 140–149.
  9. „Statistisches Reichsamt“ Jürgen Baumann: Paragraph 175, Luchterhand, Darmstadt 1968 Zusammengefasst in: Hans-Georg Stümke, Rudi Finkler: Rosa Winkel, rosa Listen, Rowohlt TB-V., Juli 1985, ISBN 3-499-14827-7, S. 262.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]