Parzeplinowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Parzeplinowate
Parzeplin brazylijski
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd parzeplinowce
Rodzina parzeplinowate
Nazwa systematyczna
Gunneraceae Meisn.
Pl. Vasc. Gen.: Tab. Diagn. 345, 346, Comm. 257. 13-15 Feb 1842[2]
Typ nomenklatoryczny
G. perpensa L.[3]
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Okazały liść parzeplinu brazylijskiego
Kwiatostan parzeplinu brazylijskiego
Parzeplin Magellana jako roślina okrywowa

Parzeplinowate (Gunneraceae) – rodzina roślin z rzędu parzeplinowców (Gunnerales). Obejmuje jeden rodzaj – parzeplin, znany też jako gunnera, gunera (Gunnera L. Syst. Nat. ed. 12. 2: 587, 597. 15-31 Oct 1767) (syn. Panke Molina[4]). Należy tu od około 45[5] do ponad 60[6] gatunków bylin kłączowych występujących w pasie zwrotnikowym (w klimacie umiarkowanie ciepłym) w Ameryce Południowej, Afryce, Australii i Oceanii[5], niemal wyłącznie na półkuli południowej. Najdalej na północ spotykane są na Hawajach i Malezji. Rosną one w wilgotnych lasach oraz nad brzegami wód i na mokradłach. Naukowa nazwa rodzajowa upamiętnia norweskiego botanika i biskupa Johanna Ernsta Gunnerusa[7].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny o różnorodnej wielkości – obok okazałych roślin o potężnych liściach, występują również gatunki bardzo drobne. Rosną w kępach, drobniejsze gatunki często wykształcają rozłogi.
Liście
U niektórych gatunków ogromne (jedne z największych niepodzielonych liści wśród roślin), np. u G. manicata osiągają do 2,4 m średnicy i osadzone są na ogonkach długości 1,8 m. U innych gatunków liście są drobne (np. G. albocarpa z Nowej Zelandii ma liście do 2 cm długości)[8]. Zazwyczaj wyłącznie odziomkowe. Blaszkę mają okrągłą lub jajowatą, na brzegu nieco klapowaną i ząbkowaną[7].
Kwiaty
Drobne, zielone lub żółte, zebrane w kwiatostany będące złożonymi kłosami, u niektórych gatunków (np. G. magnifica) osiągające do ok. 2 m wysokości. Wiatropylne[9]. Okwiat składa się z 2-działkowego kielicha (czasem 3-działkowego lub kielicha brak) i 2-płatkowej korony (czasem 1-płatkowej lub korony brak). Pręcik pojedynczy, czasem 2. Słupek z jednokomorową, dolną zalążnią zbudowaną z 2 owocolistków oraz dwoma piórkowatymi znamionami[8][7].
Owoce
Jaskrawo zabarwione, jednonasienne pestkowce[8][7].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzina siostrzana dla Myrothamnaceae w obrębie rzędu parzeplinowców (Gunnerales), stanowiącego jeden ze starszych kladów dwuliściennych właściwych[1]. W systemie APG II (2003) opcjonalne włączano do tej rodziny rodzaj Myrothamnus, w ujęciu systemu APG III wyodrębniany.

Gatunki uprawiane w Europie Środkowej[10]
Gunnera insignis
Pozostałe gatunki[6]

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rośliny z rodzaju parzeplin są jedynymi roślinami okrytonasiennymi żyjącymi w symbiozie z sinicami z rodzaju trzęsidło[9]. Sinice te są bakteriami zdolnymi do wiązania azotu atmosferycznego, a żyjąc endosymbiotycznie wewnątrz komórek pędów, przekazują część związków azotowych gospodarzowi.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Gatunki osiągające znaczne rozmiary są z powodu wielkich liści uprawiane jako rośliny ozdobne. Kilka gatunków cenionych jest także ze względu na ozdobne kwiatostany i owoce. Gatunki o mniejszych rozmiarach są uprawiane jako rośliny okrywowe[5].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Szereg gatunków uprawianych jest na obszarach o ciepłym, łagodnym klimacie. W warunkach polskich gatunkiem najbardziej odpornym na warunki atmosferyczne jest niewielki, darniowy parzeplin Magellana. Ze względu na okazałe liście uprawiany jest także parzeplin brazylijski, którego okazy należy jednak dobrze zabezpieczyć na czas zimy[11]. Większość gatunków wymaga podłoża wilgotnego, przewiewnego i żyznego. Mają duże wymagania świetlne ale jednocześnie należy chronić je przed zbyt intensywnym nasłonecznieniem, mogącym poparzyć liście. Gatunki o okazałym listowiu trzeba osłaniać przed wiatrem mogącym poszarpać liście. Rośliny rozmnażane są przez wysiew nasion jesienią lub wiosną, ewentualnie przez podział kłącza wczesną wiosną[5].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-21].
  2. James Reveal: Indices Nominum Supragenericorum Plantarum Vascularium – GA-GZ (ang.). [dostęp 2011-04-01].
  3. Gunnera Linnaeus (ang.). Index Nominum Genericorum (ING). [dostęp 2009-04-10].
  4. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-03-26].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Geoff Burnie i in.: Botanica. Warszawa/Ożarów Mazowiecki: Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  6. 6,0 6,1 Gunnera (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-04-01].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2011, s. 110. ISBN 0333748905.
  8. 8,0 8,1 8,2 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 637. ISBN 83-214-1305-6.
  9. 9,0 9,1 Birgitta Bergman: The Nostoc-Gunnera Symbiosis. W: Cyanobacteria in symbiosis. Amar N. Rai, Birgitta Bergman, Ulla Rasmussen (red.). Kluwer Academic Publishers, 2002, s. 207-232. DOI:10.1007/0-306-48005-0_12. ISBN 978-1-4020-0777-4.
  10. Gawryś Wiesław: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina Botanica, 2008. ISBN 978-83-925110-5-2.
  11. Parzeplin brazylijski (pol.). Ogród Botaniczny we Wrocławiu. [dostęp 2009-04-10].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]