Pasja według św. Łukasza (Krzysztof Penderecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Passio et Mors Domini Nostri Jesu Christi secundum Lucam (Pasja według św. Łukasza) – jedno z najważniejszych dzieł polskiej muzyki XX wieku, napisane przez Krzysztofa Pendereckiego w latach 1963-66, na zamówienie niemieckiej stacji Westdeutscher Rundfunk[1][2]. Autor wykorzystał w tej pasji fragmenty łacińskiego tekstu Ewangelii Łukasza, a także, w mniejszym stopniu, Ewangelii Jana oraz wielkopostnych hymnów, psalmów i trenów[1][2].

Utwór przeznaczony jest na chór chłopięcy, trzy chóry mieszane, trzy głosy solowe (sopran, baryton i bas), recytatora i wielką orkiestrę symfoniczną, trwa około 80 minut i składa się z 24 odcinków[1].

Dzieło powstało z okazji 700-lecia katedry w Münster, w której 30 marca 1966 roku odbyło się prawykonanie utworu pod dyrekcją Henryka Czyża, przez wykonawców: Stefanię Woytowicz (sopran), Andrzeja Hiolskiego (baryton), Bernarda Ładysza (bas), Rudolfa Jürgena Bartscha (recytacja), chór radiowy z Kolonii, chór chłopięcy z Bad Tölz i Orkiestrę Radia Zachodnioniemieckiego z Kolonii[1][2]. Kompozytor miał na uwadze również przypadającą wówczas rocznicę tysiąclecia chrztu Polski[1]. Według wielu opinii, prawykonanie Pasji odegrało istotną rolę w procesie normalizacji stosunków pomiędzy Polską a Niemiecką Republiką Federalną[1][2].

W Polsce utwór został wykonany po raz pierwszy 22 kwietnia 1966 roku w Filharmonii Krakowskiej przez Chór chłopięcy i mieszany Filharmonii Krakowskiej oraz Orkiestrę Filharmonii Krakowskiej pod dyrekcją Henryka Czyża. Zaśpiewali ci sami soliści, którzy brali udział w premierze w Niemczech. W roli recytatora natomiast wystąpił Leszek Herdegen.

Dokonane w 1966 w Krakowie nagranie pasji było pierwszą w historii rejestracją tego dzieła[3]. W tym samym (1966) roku nagranie to ukazało się nakładem Polskich Nagrań „Muza” na podwójnej płycie gramofonowej[4]. W 1989, Polskie Nagrania „Muza” wznowiły ten album w formie płyty kompaktowej[3][5]. W 2010 Polskie Nagrania „Muza” opublikowały kolejne wznowienie płyty, tym razem z wykorzystaniem oryginalnego zapisu[3].

Pasja według św. Łukasza (nagranie zgłoszone do konkursu przez ARD) zdobyła nagrodę Radiotelevisione Italiana w kategorii „Kompozycja muzyczna ze słowami” (RAI prize for musical compositions with words) na festiwalu Prix Italia w 1967 roku, w Rawennie[6][7].

Forma i styl[edytuj | edytuj kod]

Utwór zbudowany jest z dwóch części:

  • Część I
    • Hymn O Crux, ave (chór i orkiestra)
    • Jezus na Górze Oliwnej: Deus meus (baryton) – Domine, quis habitabit (sopran)
    • Pojmanie: Lament - Ut quid, Domine
    • Zaparcie się Piotra: Judica me (bas)
    • Naigrawanie się u arcykapłana: Miserere mei
    • Jezus przed Piłatem
  • Część II
    • Droga krzyżowa: chór, orkiestra, passacaglia Popule meus (na temat: b-a-c-h)
    • Ukrzyżowanie (tylko orkiestra) i Crux fidelis (sopran i chór żeński)
    • Odpuszczenie grzechów i rozdzielenie szat: In pulverem mortus
    • Naigrawanie się z Jezusa ukrzyżowanego
    • Jezus między łotrami
    • Rozmowa z matką i Janem pod krzyżem: Stabat Mater
    • Śmierć Jezusa: orkiestra – Jezus - orkiestra
    • Finał: In te, Domine, speravi

Podstawą melodii są dwie serie. Ważny jest w nich interwał sekundy, więc często przypomina ona stylizowany chorał. Pierwsza seria jest symetryczna: druga jej połowa jest transpozycją pierwszej połowy o tryton. W drugiej serii ważny jest motyw b-a-c-h nawiązujący do Bacha oraz symbolizujący krzyż.

W Pasji awangardowy styl łączy się z tradycją. Przeważa styl dysonansowy, a dramatyczny, z którymi od czasu do czasu kontrastują epizody konsonujące, tradycyjne, modlitewne.

Chór dzieli się na trzy zespoły. W Stabat Mater liczy aż 48 głosów. Czasami śpiewa tradycyjnie, ale często "śpiewa" bardzo niekonwencjonalnie (np. same konsonanse, dźwięki możliwie najniższe i najwyższe, glissanda, z zamkniętymi ustami). Recytuje też niektóre fragmenty w rozmaity sposób, a więc na określonych i nieokreślonych wysokościach, czasem równo, a kiedy indziej po kolei (jak w kanonie). Ilustracyjny charakter ma naśladowanie reakcji tłumu przez rytmiczną i nierytmiczną recytację, śmiech, krzyk, gwizdy i jazzujące pizzicata. W takich sytuacjach chór wspomaga orkiestra, grająca glissanda, szybkie tremola, pizzicata, arpeggia za podstawkiem, uderzając struny. Także partie solowe są bardzo zróżnicowane; np. w arii sopranowej śpiewaczka śpiewa ćwierćtonami.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Penderecki Krzysztof. Passio et Mors Domini Nostri Jesu Christi secundum Lucam (Pasja według św. Łukasza). Polskie Centrum Informacji Muzycznej, Związek Kompozytorów Polskich. [dostęp 2009-10-12].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Jacek Hawryluk. Pasja po 40 latach. „Gazeta Wyborcza”. 79, 2006-04-03 (pol.). 
  3. 3,0 3,1 3,2 Powrót legendy. W: Aktualnosci [on-line]. Stowarzyszenie im. Ludwiga van Beethovena, 2011-03-24. [dostęp 2011-11-17].
  4. Henryk Czyż Krzysztof Penderecki - Pasja wg. św. Łukasza - Muza SXL0325/6. Katalog Polskich Płyt Gramofonowych (Jacek Żyliński). [dostęp 2014-12-08].
  5. Krzysztof Penderecki Vol.1 - Muza PNCD017. Katalog Polskich Płyt Gramofonowych (Jacek Żyliński). [dostęp 2011-11-17].
  6. Winners 1949-1998 (ang.). Prix Italia. [dostęp 2012-09-08]. Uwaga: wewnątrz pliku podany jest błędny tytuł (Past editions - winners 1949 - 2011).
  7. Programmi Vincitori (1948-2001) (ang.). Prix Italia. [dostęp 2012-09-08].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Opis utworu (forma i styl) autorstwa D. Gwizdalanka Historia muzyki XX wieku, Kraków 2009.