Pavel Jozef Šafárik
Pavel Jozef Šafárik (Safáry, Schaffáry, Schafary, Saf(f)arik, Šafarík, Szafarzik, po czesku Pavel Josef Šafařík, w nowoczesnym słowackim języku Pavol Jozef Šafárik, po niemiecku Paul Joseph Schaffarik, po łacinie Paulus Josephus Schaffarik, po węgiersku Pál József Saf(f)arik, po polsku Paweł Józef Szafarzyk[1]) (ur. 13 maja[2] 1795 w Kobeliarovo, zm. 26 czerwca 1861 w Pradze) – słowacki poeta, historyk, etnograf, slawista i profesor na uniwersytecie.
Spis treści |
Biografia [edytuj]
Bodaj najbardziej znany w Polsce słowacki historyk urodził się w Kobeliarowie we wschodniej Słowacji w rodzinie protestanckiego duchownego. Jego ojciec, również Paweł (1761-1831), który tuż przed narodzeniem Pawła Józefa został predykatorem (mówcą kościelnym) w Kobeliarowie, miał już z małżonką Katarzyną (zmarłą w 1812 r.), którą poślubił w 1782 r., trójkę dzieci: Jana (lat 12), Marię (lat 10) i Samuela (lat 7).
Niewiele wiemy o dalszych przodkach Pawła Józefa, najprawdopodobniej rodzina wywodziła się od któregoś z emigrantów czeskich, należących do Braci czeskich, zmuszonych do opuszczenia Czech po klęsce na Białej Górze i rozproszenia się po różnych krajach (głównie w Polsce). Na Węgrzech uchodźcy ci po 1647 r. połączyli się z kalwinistami, zachowując jednak łączność z tradycjami husyckimi, również nazwisko Szafarzyków uległo madziaryzacji na: Safáry. Sam Paweł Józef węgierską formę nazwiska porzucił, podobnie jak formę słowacką Šafárik, na rzecz czeskiej Šafařík zaraz po przeprowadzce do Pragi.
Duże zasługi dla późniejszej twórczości Pawła Józefa położył jego ojciec, który liczący, iż syn pójdzie w jego ślady już w wieku dziecięcym zaczął uczyć go oprócz pisania i czytania, również języka łacińskiego. W 1805 r. dziesięcioletni Paweł Józef został oddany do gimnazjum w Rożniawie, gdzie przykładając się do nauki opanował też język węgierski i niemiecki. W 1808 r. uzyskał od rektora gimnazjum świadectwo upoważniające do kontynuacji nauki z pominięciem jednego roku na wyższym poziomie gimnazjalnym w Dobszynie, dzięki czemu ukończył je już w 1810 r. Następnie piętnastoletni Paweł Józef kontynuował naukę w liceum protestanckim w Kieżmarku (gdzie wcześniej uczęszczał jego ojciec), którego profil pedagogiczno-religijny ukierunkowywał do dalszych studiów filozoficznych i teologicznych (najczęściej w Niemczech). Przez cztery lata nauki w kieżmarskim liceum Szafarzyk z doskonałym rezultatem ukończył kursy filozofii, prawa i polityki, teologii, uzupełnione studium greki i hebrajskiego (w 1813 r. Szafarzyk nawet został administracyjnie wyznaczony nauczycielem języka hebrajskiego). W okresie studiów w Kieżmarku (około 16 roku życia) w Józefie Pawle obudziła się świadomość przynależności słowiańskiej (na co wpływ miał m.in. nacisk madziaryzacyjny). Wobec słabego jeszcze poczucia samoświadomości i odrębności narodowej Słowaków wiązało się to wówczas ze wzrostem poczucia łączności z językiem i kulturą czeską.
Twórczość [edytuj]
Swoje dzieła pisał przeważnie po niemiecku i po czesku. Najbardziej znane Slovanské starožitnosti (Słowiańskie starożytności), po pokonaniu trudności związanych ze znalezieniem wydawcy, ukazały się w postaci sześciu zeszytów od czerwca 1836 r. do września 1837 r. Dzieło to składające się ostatecznie z dwóch tomów (VIII + 1006 stron) było pierwszym w piśmiennictwie narodów słowiańskich tak obszernym i wszechstronnym, a jednocześnie pisanym w pełnej zgodności z ówczesną metodologią naukową i choć z wyrażną tendencją "prosłowiańską" to jednak w duchu obiektywizmu, ukazaniem dziejów Słowiańszczyzny od czasów najdawniejszych, z szerokim uwzględnieniem jej otoczenia.
Ta fundamentalna praca, która dość wcześnie, bo już w latach 1842-1844 została przetłumaczona przez Hieronima Bońkowskiego na język polski i wydana w Poznaniu przez Walentego Stefańskiego. Z niej pełnymi garściami (mimo wytknięcia wielu nieścisłości) czerpał Gerard Labuda i już w 1949 r. postulował wznowienie. O niej też w 1998 r. pisał Aleksander Gieysztor, iż zawiera sumę dotychczasowej wiedzy na temat najstarszych dziejów Słowian. Aż 159 lat czekała na wydanie II[3], nakładem PTPN, a w zasadzie reprint z korektą i posłowiami Tadeusza Lewaszkiewicza i Jerzego Strzelczyka, w którym ten ostatni tak o tej pracy pisał:
Niewielu odważyło się po Szafarzyku podjąć, a co ważniejsze pomyślnie przeprowadzić podobnie obszerny zamysł badawczy. Do nich należą, obok [...] Lelewela i Niederlego, jeżeli chodzi o naukę polską, przede wszystkim Kazimierz Tymieniecki i Henryk Łowmiański, prawdopodobnie ostatni już polihistorzy w pełnym tego słowa znaczeniu. [...] Ich prace, podobnie jak Słowiańskie starożytności Szafarzyka, nie tracą na wartości, nawet w miarę zastępowania poszczególnych tez czy ustaleń przez nowsze. Pozostaną w dorobku europejskiej nauki historycznej, a wraz z nią humanistyki, jako kamienie milowe, a zarazem jako świadectwa rozwoju świadomości historycznej i narodowej krajów słowiańskich.
Przypisy
- ↑ Za pierwszym wydaniem, nazwisko to weszło na stałe do polskiej literatury historycznej w takiej, tj. polskiej wersji
- ↑ Jerzy Strzelczyk podaje datę urodzenia "13 kwietnia 1795 r.". Prawdopodobnie to pomyłka spowodowana "pułapką językową": czeski "Květen" to polski "Maj" i słowacki "Máj", czyli piąty miesiąc w roku.
- ↑ Paweł Józef Szafarzyk, Słowiańskie starożytności, Poznań 2003, posłowiami opatrzyli Tadeusz Lewaszkiewicz i Jerzy Strzelczyk, w księgozbiorze Biblioteki Narodowej
Bibliografia [edytuj]
- Jerzy Strzelczyk, Paweł Józef Szafarzyk (1795-1861) - człowiek i dzieło [w:] Paweł Józef Szafarzyk, Słowiańskie starożytności, Poznań 2003, s. 777-796.
Linki zewnętrzne [edytuj]
